İlk Türk Kadın Ressam Kimdir? (Mihri Müşfik’ten Fahrelnissa’ya)

İlk Türk kadın ressam kimdir diye sorduğumuzda aslında bir okulun, bir kuşağın ve bir mücadelenin hikayesini soruyoruz. 20. yüzyılın başında İstanbul’da güzel sanatlar okuluna kız öğrenci alınmıyordu, resim yapmak isteyen genç kadınlar evde özel ders almak zorundaydı. Birkaç cesur kadın bu kapıyı zorladı; onların açtığı yoldan Fahrelnissa Zeid, Hale Asaf, Aliye Berger gibi isimler yetişti. Dünyadaki örneklerini merak ediyorsanız dünyanın en önemli kadın ressamları yazısı da bu hikayeye iyi bir eşlik ediyor.

İlk Türk kadın ressam sorusunun cevabı neden tek isim değil?

Osmanlı’da Batılı anlamda resim önce askeri okullarda, sonra 1883’te açılan Sanayi-i Nefise Mektebi’nde öğretildi; ama bu okul yalnızca erkeklere açıktı. Kadınlar için resim uzun süre konakların içinde, özel hocalarla yürüyen bir uğraş olarak kaldı. Resmin bu topraklardaki yerini merak ediyorsanız Osmanlı’da resim yasak mıydı? yazısına göz atabilirsiniz.

Sanat tarihçileri “ilk” konusunda temkinli. 1996 tarihli bir sanatta yeterlik tezinde, 1881’de İstanbul’da açılan bir sergide İngiliz asıllı bir kadın sanatçının resimlerini takma adla gösterdiği, Paris’te karikatürleri bulunan Nuriye Hanım’ın ve Avrupa’da eğitim alan Celile ve Vildan hanımların da erken isimler arasında anıldığı aktarılıyor. Ne var ki bu kadınların eserleri ve hayatları hakkında elimizde çok az bilgi var.

Eserleri bugüne ulaşan, sergilere katılan, öğrenci yetiştiren ve adı kurumsal kayıtlarda geçen ilk iki isim ise Mihri Müşfik ile Müfide Kadri. İkisi de Osmanlı Ressamlar Cemiyeti’ne üye olan kadın ressamlardı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi Mihri Müşfik’i “ilk kadın ressamlarımızdan” diye tanıtıyor; aynı müze, Nezihe Muhittin’in aktarımına dayanarak Müfide Kadri’nin Kız Lisesi’nde “ilk kadın ressam olarak” resim dersi verdiğini belirtiyor. Kısacası Mihri Müşfik öncü bir sanatçı ve eğitimci olarak öne çıkıyor, Müfide Kadri ise ilk kadın resim öğretmenlerinden biri olarak onunla birlikte anılmayı hak ediyor.

Mihri Müşfik kimdir?

Zonaro’nun atölyesinden Roma ve Paris’e

Mihri Hanım İstanbul’da, Kadıköy’de doğdu. Doğum yılı kaynaklarda 1885 ya da 1886 olarak geçiyor. Babası Rasim Paşa, Mekteb-i Tıbbiye’nin tanınmış hocalarındandı ve kızlarına edebiyat, müzik ve resim dersleri aldırdı. Mihri’nin çocukken yaptığı resimler II. Abdülhamid’e gösterildi; padişahın teşvikiyle saray ressamı Fausto Zonaro’nun Beşiktaş’taki atölyesinde ders almaya başladı. Hayatı boyunca Mihri Rasim, Mihri Hanım ve evlendiği Müşfik Selami Bey’in adından gelen Mihri Müşfik gibi farklı adlarla anıldı.

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin biyografisine göre 1903’te tek başına İstanbul’dan ayrılıp önce Roma’ya, sonra Paris’e gitti. Paris’te Montparnasse Bulvarı’ndaki evini atölye olarak kullandı ve portre yaparak geçimini sağladı. O yıllarda Avrupa’nın pek çok akademisi bile kadınlara tam olarak açık değilken bir Osmanlı kadınının yalnız başına sanat eğitimi için yola çıkması başlı başına olağanüstü bir adımdı.

İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’ni kuran kadın

Mihri Hanım 1913’te İstanbul’a döndü ve Darülmuallimat’ta (Kız Öğretmen Okulu) resim öğretmeni oldu. Malik Aksel’in anılarında, Maarif Nazırı Şükrü Bey’e Meşrutiyet’in getirdiği hürriyetten yalnızca erkeklerin yararlandığını söyleyip “İnas Sanayi-i Nefise Mektebi nerede?” diye sorduğu anlatılır. Bu ısrar sonuç verdi: 1914 sonbaharında kızlar için güzel sanatlar okulu açıldı. Mihri Müşfik okulun ilk kadın müdürü ve resim hocalarından biri oldu.

Yakın dostu şair Tevfik Fikret 1915’te ölünce yüzünün kalıbını aldı; Ankara Resim ve Heykel Müzesi bunu Türkiye’de alınan ilk ölüm maskı olarak anıyor. Mütareke yıllarında İstanbul’dan ayrıldı. Kaynaklar onun 1922’de yeniden Avrupa’ya gittiğini, 1923’te Roma’ya yerleştiğini, Londra, Madrid ve Viyana’da da bulunduğunu yazıyor.

Atatürk portresi ve New York yılları

Mihri Hanım güçlü bir portre ressamıydı. Atatürk’ün boy portresini yapıp Çankaya’da kendisine hediye ettiği aktarılır; bu tablo bugün kayıp ve yalnızca fotoğraflardan biliniyor. 1927’de New York’a yerleşti, ertesi yıl orada kişisel sergi açtı. Amerika’da Thomas Edison’un (1931) ve Franklin D. Roosevelt’in portrelerini yaptı, ders vererek geçindi ve 1930’larda kadın seçmenlerin örgütlenmesine destek verdi.

Son yılları yoksulluk içinde geçti. Mihri Müşfik 1954’te New York’ta öldü; kimsesizler mezarlığına gömüldüğü aktarılır. Hayatının büyük bölümü yurt dışında geçtiği için eserlerinin çoğu dağıldı ya da kayboldu; adı Türkiye’de uzun süre yeterince anılmadı. 2019’da SALT Galata’daki “Mihri: Modern Zamanların Göçebe Ressamı” sergisi onu yeniden gündeme taşıdı.

İnas Sanayi-i Nefise Mektebi: kızlar için ilk güzel sanatlar okulu

Okul, Darülfünun’un kullandığı Zeynep Hanım Konağı’nda iki odada derse başladı. Anatomi, sanat tarihi ve perspektif dersleri erkek okulunun hocalarından alınıyordu. Asıl sorun canlı modeldi: Mihri Hanım hamamlardan kadın modeller getirdi; erkek model istenince ancak çok yaşlı Zaro Ağa’nın poz vermesine izin çıktı. Sonra Arkeoloji Müzesi’nden heykellerin alçı kopyalarını getirtti. Okulun ilk öğrencilerinden Nazlı Ecevit’in anlattığına göre Maarif heykellerin çıplaklığından rahatsız olunca Mihri Hanım, “biz ona bir peştamal takarız” diyerek işi tatlıya bağlamıştı.

Okulun havasını en iyi Ömer Adil’in Kızlar Atölyesi tablosu anlatıyor. Mihri Hanım ayrıldıktan sonra okulun müdürlüğünü Ömer Adil, resim hocalığını Feyhaman Duran üstlendi. Öğrenciler yazları Gülhane Parkı’nda, Üsküdar’da ve Topkapı Sarayı’nda, izinle ve koruma altında açık havada resim yaptı.

Kadın ressamların ilk büyük vitrini, 1916’da başlayan Galatasaray Sergileri oldu. 1920 sergisinde İnas Sanayi-i Nefise öğrencileri katılımcıların çoğunluğunu oluşturuyordu. 13 Ocak 1923’te kız ve erkek okulları birleştirildi ve karma eğitime geçildi; yine de kadın öğrencilerin erkek modelle çalışması bir süre daha çekinceyle karşılandı.

Mihri Müşfik’ten Fahrelnissa’ya öncü kadın ressamlar

Aşağıdaki isimler doğum sırasına göre dizildi. Bir kısmı İnas Sanayi-i Nefise’nin öğrencisiydi, bir kısmı ise o okulun açtığı ortamda yetişti. Erkek meslektaşlarıyla birlikte daha geniş bir tablo için Türk ressamlar ve eserleri yazısına bakabilirsiniz.

1. Müfide Kadri (1890–1912): ilk kadın resim öğretmenlerinden

Küçük yaşta ailesini kaybetti ve Kadri Bey tarafından evlat edinildi. Doğum yılı Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre 1889, pek çok kaynağa göre 1890. Resim, piyano, keman ve ud dersleri aldı; resimde Salvatore Valeri, Zonaro ve Osman Hamdi Bey hocaları oldu. Osman Hamdi Bey aracılığıyla saraya takdim edildi ve Adile Sultan’a resim dersi verdi.

1911’de Beyoğlu’nda açılan sergiye üç yağlıboya ve bir pastel çalışmayla katıldı; bir tablosu Münih’teki bir sergiye gönderilip madalya aldı. Kız okullarında resim, nakış ve müzik öğretmenliği yaptı. Müze, 1906’da yaptığı bir natürmortu Latin harfleriyle imzaladığını özellikle vurguluyor. Veremden kurtulamayan Müfide Kadri 1912’de, 22 yaşında öldü; babalığı Kadri Bey ölümünden sonra eserlerini topluca sergiledi.

2. Belkıs Mustafa (1896–1925): okulun ilk mezunlarından

1914’te İnas Sanayi-i Nefise’ye 3 numarayla kaydolan ilk öğrencilerdendi. Mihri Hanım ve Ali Sami Boyar’ın atölyelerinde çalıştı, 1917’de mezun oldu; Taha Toros onu okuldan mezun olan “ilk Türk kızı” olarak anar. Aynı yıl Maarif Nezareti tarafından Berlin’e gönderildi ve Lovis Corinth’in atölyesinde çalıştı. Dönüşte Galatasaray Sergileri’ne katıldı. Erkek nü çalışmalarıyla dönemine göre çok cesur bir yol izledi, ama 1925’te Berlin’de, 29 yaşında öldü.

3. Melek Celal Sofu (1896–1976): nü sergileyen ilk kadın ressam

1917–1943 arasında Galatasaray Sergileri’nin düzenli katılımcılarındandı. AWARE’e göre 1924’te Türkiye’de nü resim sergileyen ilk kadın ressam oldu. En çok bilinen tablosu “Eski Meclis’te Söz Alan Kadın” (1935), kadınlara 1934’te tanınan seçme ve seçilme hakkından ilham alıyor. Sakıp Sabancı Müzesi Aralık 2023 – Nisan 2024 arasında ona kapsamlı bir sergi ayırdı.

4. Nazlı Ecevit (1900–1985): portrelerin sıcak sesi

İnas Sanayi-i Nefise’nin ilk öğrencilerindendi. Okuldan sonra bir süre resme ara verip Kastamonu, Bolu ve İzmit’te resim öğretmenliği yaptı. 1922’de Dr. Fahri Ecevit ile evlenip Ankara’ya yerleşti. Yağlıboya, pastel ve suluboyayla, izlenimci bir duyarlılıkla portre, manzara ve natürmort yaptı. Oğlu, sonradan başbakan olan Bülent Ecevit’tir. Eserlerinin bir bölümü Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde.

5. Fahrelnissa Zeid (1901–1991): soyutun dünyaya açılan yüzü

Fahrelnissa Zeid 1919’da İnas Sanayi-i Nefise’nin ilk kız öğrencileri arasındaydı. 1928’de Paris’te Académie Ranson’da Roger Bissière’in öğrencisi oldu, 1941’de D Grubu’nun tek Türk kadın üyesi olarak sergilere katıldı. 1948’den sonra soyuta yöneldi ve Yeni Paris Okulu’nun önemli isimlerinden biri oldu. 1954’te Londra’daki Institute of Contemporary Arts’ta kişisel sergi açan ilk kadın sanatçı oldu. Tate Modern 2017’de ona büyük bir retrospektif ayırdı.

6. Aliye Berger (1903–1974): ilk kadın gravür sanatçısı

Fahrelnissa’nın küçük kız kardeşi Aliye Berger, hayatının ilk yarısını müzikle geçirdi. Gravüre kırklı yaşlarında, Londra’da John Buckland Wright’ın atölyesinde başladı. 1954’te Yapı Kredi Bankası’nın resim yarışmasında “Güneşin Doğuşu” ile birinci olunca adı geniş çevrelerce duyuldu. Türkiye’nin ilk kadın gravür sanatçısı olarak anılıyor.

7. Hale Asaf (1905–1938): Mihri’nin yeğeni, Müstakillerin tek kadını

Mihri Müşfik’in yeğeniydi; ilk resim derslerini 1919’da Roma’da teyzesinden aldı. Berlin’de eğitim gördü, İstanbul’a dönünce İnas Sanayi-i Nefise’de İbrahim Çallı ve Feyhaman Duran’ın atölyelerinde çalıştı. Devlet bursuyla Münih’e, ardından Paris’e gitti ve André Lhote’un öğrencisi oldu. Bursa’da resim öğretmenliği yaptığı yıllarda ünlü Bursa manzaralarını resmetti. Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği’nin kurucuları arasındaki tek kadındı. 1930’ların başında Paris’e yerleşti ve 1938’de orada, 33 yaşında öldü.

8. Sonraki kuşak: Eren Eyüboğlu ve Füreya Koral

1913’te Romanya’da doğan Eren Eyüboğlu, Paris’te André Lhote’un atölyesinde çalıştı ve 1936’da Bedri Rahmi Eyüboğlu ile evlenip İstanbul’a yerleşti. Fahrelnissa ile Aliye Berger’in yeğeni Füreya Koral (1910–1997) ise 1947’de seramiğe başladı ve Türkiye’nin ilk kadın seramik sanatçısı olarak anılıyor. İkisi de kadınların resim ve modern sanat alanında artık kendi seslerini kurduğu bir dönemin temsilcileri.

Öncü kadın ressamların eserlerini nerede görebilirsiniz?

En zengin adres İstanbul Resim ve Heykel Müzesi. Koleksiyonda Mihri Hanım’ın bir portresi, Hale Asaf’ın Bursa manzarası, Melek Celal Sofu’nun “Model”i (1923), Fahrelnissa Zeid’in “Kompozisyon”u, Belkıs Mustafa’nın bir kadın portresi ve Ömer Adil’in Kızlar Atölyesi yer alıyor. Eserler dönem dönem sergilendiği için gitmeden önce müzenin resmi sitesine bakmakta yarar var.

Ankara’da Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Müfide Kadri’nin Mesirede Ud Çalan Kadınlar tablosunu ve Nazlı Ecevit’in eserlerini koruyor; müzenin sergi salonlarından biri de Mihri Müşfik’in adını taşıyor. Müfide Kadri’nin bir natürmortu İzmir Resim ve Heykel Müzesi’nde.

İstanbul Modern koleksiyonunda Mihri Müşfik’in tuval üzerine pastel bir portresi (116 × 89 cm) ve Aliye Berger’in gravürleri bulunuyor. Sakıp Sabancı Müzesi koleksiyonunda ise Mihri Hanım’ın “Genç Adam Portresi” var. Diğer şehirlerdeki müzeler için Türkiye müzeleri rehberine bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kısaca: ilk Türk kadın ressamlar

Mihri Müşfik’in Maarif Nazırı’na sorduğu “Kadınlar için okul nerede?” sorusu, bir kuşağın önünü açtı. Bugün müzelerde bu kadınların portrelerine, manzaralarına ve soyut kompozisyonlarına bakarken, her birinin tuvalin başına geçebilmek için verdiği mücadeleyi de hatırlamak gerekiyor.