Hale Asaf: Müstakillerin Tek Kadın Kurucusu ve Bursa’nın Ressamı

Hale Asaf’ın portrelerindeki kadınlar izleyene doğrudan bakar, ama gülümsemez. Gözleri biraz buğulu, yüzleri ciddi ve düşüncelidir. Kısa hayatı boyunca hastalıkla, parasızlıkla ve sürekli yer değiştirmekle boğuşan bu genç ressam, Türk resmine Kübizmin geometrisini ve Paris’in modern havasını taşıyan ilk isimlerden biri oldu.

Eserlerinin önemli bir bölümü kayıp ya da özel koleksiyonlarda olduğu için Hale Asaf’ı tanımak kolay değil. Yine de müzelerde ve koleksiyonlarda kalan resimleri, onun neden “Türk resminde bir dönüm noktası” olarak anıldığını gösteriyor. Bu yazıda Hale Asaf’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi derledim.

Hale Asaf kimdir?

Kadıköy’den Roma’ya: teyzesi Mihri’nin yanında

Hale Asaf 1905’te İstanbul’da, Kadıköy’de doğdu. Sakıp Sabancı Müzesi’nin biyografisine göre babası hukukçu Salih Bey’di; aile hukuk ve tıp çevrelerinde tanınıyordu. Küçük Hale önce evde özel derslerle, ardından Notre Dame de Sion’da eğitim gördü ve birkaç dil öğrenerek büyüdü.

Teyzesi, Türkiye’nin ilk kadın ressamlarından Mihri Müşfik’ti. 1919’da Roma’ya, teyzesinin yanına gönderildi ve ilk desen derslerini ondan aldı. Mihri Hanım’ın öncü hikayesini ilk Türk kadın ressam yazımda anlatmıştım; Hale Asaf o hikayenin bir sonraki halkasıdır.

Berlin, İnas Sanayi-i Nefise ve Münih

1921’de Berlin’deki Prusya Sanat Akademisi’ne kabul edildi ve Arthur Kampf’ın öğrencisi oldu. AWARE’in aktardığına göre maddi sıkıntılar yüzünden 1924’te İstanbul’a dönmek zorunda kaldı. Döndükten sonra kızlar için açılan güzel sanatlar okulu İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’nde İbrahim Çallı ve Feyhaman Duran’ın atölyelerinde çalıştı. 1920’lerin ortasında kısa bir süre Münih’te bulundu, ama sık sık tekrarlayan hastalıkları bu dönemi de yarıda bıraktı.

Paris’te André Lhote’un atölyesi

1927–1928 yıllarında Paris’e gitti ve Kübizmin önemli öğretmenlerinden André Lhote’un öğrencisi oldu. Sakıp Sabancı Müzesi bu eğitimi Académie de la Grande Chaumière ile ilişkilendirir. Lhote’un resmi geometrik bir düzen içinde kurmayı öğreten kuramları, Hale Asaf’ın sonraki bütün işlerini belirledi. Kübizmin nasıl doğduğunu merak ediyorsanız Kübizm nedir? yazıma göz atabilirsiniz.

Bursa yılları ve Müstakiller

Türkiye’ye dönünce 1928–1929 yıllarında Bursa Kız Öğretmen Okulu’nda resim öğretmenliği yaptı. Bugün en çok bilinen eserlerinden olan Bursa manzaraları bu kısa dönemin ürünüdür. 15 Nisan 1929’da Ankara Etnografya Müzesi’nde açılan Birinci Genç Ressamlar Sergisi’ne katıldı; Ankara Resim ve Heykel Müzesi bu sergiyi onun ilk sergisi olarak anar. Sergiye ev sahipliği yapan binayı Ankara Etnografya Müzesi yazımda anlatmıştım.

Aynı yıl kurulan Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği’nin kurucuları arasında yer aldı. Akademik kalıplara karşı çıkan bu genç ressamlar grubunun tek kadın kurucusu oydu. Türk resminde bir sanat birliğinin içinde yer alan ilk kadın sanatçı olarak anılması da bundandır. 1931’de birliğin İstanbul’da Moskovit Salonu’nda açılan dördüncü sergisine katıldı.

Paris’te yoksul ama verimli yıllar

1930’ların başında Paris’e yerleşti. AWARE’e göre 1931’den itibaren hayatını İtalyan antifaşist yazar Antonio Aniante ile paylaştı. Bu yıllar hayatının en yoksul ama sanatsal olarak en doyurucu dönemiydi. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin aktardığına göre geçimini sağlamak için zaman zaman sergilerin yönetim işlerini üstlendi, sanat dergilerine yazılar yazdı. 1932’de Paris’teki Galerie Jeune Europe’un sergilerinde yer aldı; Sakıp Sabancı Müzesi’ne göre 1933–1938 arasında Salon des Tuileries’e, 1936’da Bükreş’teki Türk Sanatı Sergisi’ne katıldı.

Çocukluğundan beri süren hastalıklarla mücadele etti. Hale Asaf 1938’de Paris’te, 33 yaşında öldü. Ölümünün kesin nedeni kaynaklarda farklı anlatılır; Paris dönemine ait eserlerinin bir bölümü ise bugün bilinmiyor.

Hale Asaf’ın sanat anlayışı

Lhote’un geometrisi, büyük renk lekeleri

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin eser metni, Hale Asaf’ın resmini birkaç cümlede özetler: Renk, çizgi ve biçim ayrıntılarını birleştirerek büyük lekelere indirger; bu geometrik lekelerin dengeli ritmi, yapay kurgulara başvurmadan sağlam kompozisyonlara dönüşür. Müze, klasik anlamda çok güçlü bir desen bilgisine sahip olan ressamın bunu kübist ve soyutlayıcı eğilimlerle zenginleştirdiğini, böylece kendine özgü bir yorum geliştirdiğini vurgular.

Aynı metne göre Lhote etkisiyle yaptığı portrelerde mekan sıkıştırılmıştır: Arka plan çoğunlukla ikiye bölünür, bölümlerden biri açık, öteki koyu renklendirilir. Bu yalın düzen, yüzleri neredeyse bir heykel gibi öne çıkarır.

Her kadın portresi bir otoportre

Hale Asaf en çok portreleriyle ve otoportreleriyle tanınır. Dergipark’ta yayımlanan bir makale, onun kadın portrelerinin her birinin adeta bir otoportre niteliği taşıdığını, figürlerin buğulu ve donuk bakışlarında sanatçının kendi hayatının izlerinin okunduğunu yazar. Manzaralarında ise Bursa’nın kubbelerini, servilerini ve kiremit çatılarını, tıpkı portrelerdeki gibi sade geometrik bloklarla kurar. Sanat tarihçisi Burcu Pelvanoğlu’nun “Hale Asaf: Türk Resim Sanatında Bir Dönüm Noktası” (Yapı Kredi Yayınları, 2007) kitabı, ressam üzerine yazılmış en kapsamlı çalışmadır.

Hale Asaf’ın en önemli 10 eseri

Hale Asaf’ın günümüze ulaşan eser sayısı azdır ve çoğu özel koleksiyonlardadır. Aşağıdaki seçkiyi, künyesi müze kayıtlarında ya da AWARE gibi akademik kaynaklarda yayımlanan ve görseli doğrulanabilen eserlerden kurdum. Tarihi bilinmeyen eserlerde tarih vermedim.

1. Babasının Portresi (1924’ten önce)

Nerede: Özel koleksiyon

Koyu bir zeminin önünde, kırmızı fesli, ak sakallı yaşlı bir adam. Yüzün kırışıkları ve yorgun gözler sıcak kahverengi tonlarla, neredeyse heykel gibi modellenmiştir. AWARE’in yayımladığı bu portre, AWARE’e göre 1924’ten önce, yani Paris’e gitmeden önce yapılmıştır ve Hale Asaf’ın erken yaşta kazandığı akademik desen gücünü gösterir: Henüz Kübizmle tanışmamış genç bir ressamın klasik ama son derece canlı bir portresi.

2. Portre (1922)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara (envanter R-0337)

Kontrplak üzerine yağlıboya, 49 x 47,5 cm. Kır saçlı, koyu takım elbiseli bir adam, eli önünde, izleyene ciddi bir bakışla bakar; sağ üst köşede ressamın imzası okunur. Arka plan, müzenin anlattığı gibi biri açık biri koyu iki bölüme ayrılmıştır. Ankara Resim ve Heykel Müzesi tarihi 1922 olarak verir, AWARE ise 1928 der. Eser 1993’te Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü tarafından satın alındı.

3. Otoportre

Nerede: Emel Korutürk koleksiyonu

Hale Asaf’ın en sık yayımlanan otoportrelerinden biri. Saçlarını başının üstünde koyu bir kütle halinde toplamış genç kadın, hardal rengi ceketiyle tam karşıdan bakar. Yüz, burun ve boyun düz renk alanlarıyla, neredeyse bir maske gibi kurulmuştur. Bakışlardaki ağırlık, makalelerde sözü edilen “buğulu ve donuk” ifadenin en güzel örneğidir.

4. Otoportre (1928)

Nerede: Özel koleksiyon

Açık mavi ve pembe bir arka plan önünde, yeşil bir şapka takmış, boynunda turkuaz boncuklu bir kolye olan genç bir kadın. Kırmızı dudaklar ve keskin kaşlar, 1920’lerin modern Paris kadınının görünüşünü yansıtır. Lhote’un atölyesine girdiği yıllardan bu otoportrede renkler daha parlak, biçimler daha keskindir.

5. Bursa

Nerede: Sakıp Sabancı Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Tuval üzerine yağlıboya, 60,5 x 41,5 cm. Yamaçtan aşağı inen kiremit çatılar, beyaz duvarlı evler, yükselen bir minare ve arkada yeşil tepeler. Çatılar ve duvarlar birbirine yaslanan geometrik bloklara dönüşür; sol altta ressamın imzası görülür. Bursa’da öğretmenlik yaptığı yıllardan, Hale Asaf’ın manzarada Lhote’tan öğrendiği düzeni nasıl uyguladığını gösteren bir eser.

6. Bursa’dan

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Gri ve beyaz bir gökyüzü altında, yamaçta dizilen sarı badanalı evler, eski bir yapının kubbesi ve kapkara serviler. Ön planda kahverengi bir yamaç ve kıvrılarak akan bir dere yer alır. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin belirttiği gibi, sanatçının kimliğini yansıtan eserlerin önemli bir kısmı İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’ndedir ve bu Bursa manzarası onların en bilinenlerindendir.

7. Cami ve Selviler (yaklaşık 1928–1929)

Nerede: Lucette ve Mustafa Taviloğlu koleksiyonu

Karla örtülü gibi duran soluk bir zeminde, kubbeli bir cami, ince bir minare ve sık dizilmiş koyu serviler. Renkler gri, beyaz ve koyu yeşile indirgenmiş, biçimler sade dikey vurgularla kurulmuştur. Bursa döneminin, ressamın bu kente bakışını en yalın haliyle gösteren eserlerinden biri.

8. İznik Gölü (1931)

Nerede: Özel koleksiyon (Viyana’daki Dorotheum müzayede evinde satışa çıktı)

Tuval üzerine yapıştırılmış kartona guaj, 51,3 x 55,3 cm; imzalı ve tarihli. Yükseklerden bakılan mavi bir göl, kıyıda beyaz ve kırmızı çatılı evler, bir minare ve gölde küçük kayıklar. Dorotheum’un kaydında başlıksız olarak geçen eser, İznik Gölü manzarası olarak tanımlanır. Parlak mavisi ve sade planlarıyla ressamın Türkiye’deki son manzaralarındandır.

9. Fırçalarla Natürmort

Nerede: Alpaslan Aktuğ koleksiyonu

Koyu kahverengi bir zemin önünde, pembe beyaz bir vazonun içinde dimdik duran fırçalar; vazonun iki yanında birer turuncu meyve. Ressamın kendi çalışma araçlarını konu alması, bu sade natürmortu küçük bir otoportre gibi okumayı da mümkün kılar.

10. Paris

Nerede: Özel koleksiyon

Kırmızı duvarlı alçak bir yapının arkasında yükselen koyu mavi, yüksek bir bina; ön planda çatılar ve duvarlar. Binaların keskin kenarları ve iri renk blokları, Hale Asaf’ın hayatının son yıllarını geçirdiği kente modern ve biraz da kasvetli bir gözle baktığını gösterir. Paris döneminden günümüze ulaşan az sayıdaki eserden biri.

Hale Asaf’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres İstanbul Resim ve Heykel Müzesi. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre Hale Asaf’ın sanatçı kimliğini yansıtan resimleri büyük ölçüde bu müzededir; bunlar çoğunlukla Akademi’deki öğrencilik yıllarına ve Bursa’daki öğretmenlik dönemine aittir. Emirgan’daki Sakıp Sabancı Müzesi’nin koleksiyonunda da “Bursa” adlı manzarası bulunuyor.

Ankara’da ise Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ndeki “Portre”yi görebilirsiniz; müze eserin Ali Çelebi Salonu’nda bulunduğunu belirtiyor. Gitmeden önce Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin eser sayfasına bakmanızı öneririm. Hale Asaf’ın öteki eserlerinin çoğu özel koleksiyonlarda olduğu için, kadın sanatçılar üzerine düzenlenen toplu sergiler onları görmek için en iyi fırsattır. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin 2022’deki “Renk Ahenk Mihenk” sergisi buna iyi bir örnekti.

Hale Asaf hakkında merak edilenler

Kısaca Hale Asaf

Hale Asaf otuz üç yıllık hayatına Roma, Berlin, Münih, Paris, İstanbul ve Bursa’yı sığdırdı. Geride çok fazla eser bırakamadı, ama bıraktıkları Türk resminde yeni bir sayfa açtı: Kübizmin geometrisini Bursa’nın servilerine, kendi yüzünün ciddiyetini ise bütün kadın portrelerine taşıdı. Bir müzede onun bir otoportresiyle karşılaşırsanız, o bakışla bir süre göz göze gelmenizi öneririm.

Türk resminin öteki ustalarını tanımak için Türk ressamlar ve eserleri sayfama, öncü kadın sanatçılar için Fahrelnissa Zeid, Aliye Berger ve dünyanın en önemli kadın ressamları yazılarıma göz atabilirsiniz.