Fahrelnissa Zeid: Büyükada’dan Tate Modern’e Bir Prenses Ressam

Fahrelnissa Zeid, Osmanlı’nın son yıllarında Büyükada’da doğup Amman’da ölen, arada Berlin, Bağdat, Londra, Paris ve New York’tan geçen bir hayatın ressamı. Figüratif resimle başladı, d Grubu’nun İstanbul’daki sergilerinde yer aldı, sonra Avrupa’da soyut sanatın içinde kendi sesini buldu. Bizans mozaiklerini, İslam sanatını ve Avrupa’nın soyut resmini aynı tuvalde buluşturan büyük kompozisyonları, bugün onu 20. yüzyılın en özgün sanatçılarından biri yapıyor. Eserlerinin en geniş koleksiyonlarından birini İstanbul Modern’de görebilirsiniz.

Bir Osmanlı paşa ailesinin kızı, bir prenses ve kırk yılı aşkın bir süre durmadan resim yapan bir sanatçı. Bu yazıda önce Fahrelnissa Zeid’in hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli eserlerini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Fahrelnissa Zeid kimdir?

Büyükada’da doğan bir paşa kızı

Fahrelnissa Zeid 1901’de Büyükada’da, Fahrünnisa Şakir adıyla dünyaya geldi. Sadrazam Cevat Paşa’nın yeğeniydi ve aristokrat bir Osmanlı ailesinde büyüdü. Kardeşleri arasında, sonradan Halikarnas Balıkçısı adıyla tanınacak yazar Cevat Şakir Kabaağaçlı ve ressam Aliye Berger vardı; yeğeni Füreya Koral ise Türkiye’nin öncü seramik sanatçılarından biri oldu. Ailenin hayatı 1914’te derin bir yarayla sarsıldı: ağabeyi, babalarının ölümüne yol açtığı için mahkum edildi.

İstanbul’da ve Paris’te eğitim

Resme küçük yaşta başladı; Tate’in retrospektifindeki en erken eseri, on dört yaşındayken yaptığı büyükannesinin portresiydi (1915). 1919’da kızlara açılan İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’ne girdi ve resim eğitimi alan ilk Türk kadınlarından biri oldu. 1920’de yazar İzzet Melih Devrim ile evlendi; çiftin Faruk, Nejad ve Şirin adında üç çocuğu oldu. 1928’de Paris’te Académie Ranson’da çalıştı, İstanbul’a dönünce Namık İsmail’in yanında eğitimini sürdürdü.

Prens Zeid ile Berlin ve Bağdat

1934’te İzzet Melih’ten ayrıldı ve Irak’ı yöneten Haşimi ailesinden Prens Zeid Al-Hussein ile evlenerek prenses oldu. 1936’da oğulları Raad doğdu. Prens Zeid Irak’ın Berlin Büyükelçisi olunca aile 1935–1938 yıllarını Almanya’da geçirdi. 1938’de Bağdat’a çağrıldılar; Tate’in aktardığına göre Fahrelnissa burada hastalanıp bunalıma girdi ve kısa süre sonra Avrupa’ya döndü.

Fahrelnissa Zeid ve d Grubu

İkinci Dünya Savaşı yıllarını İstanbul’da geçirdi ve Türk resmini çağdaş akımlarla buluşturmak isteyen d Grubu’nun sergilerine katıldı. İlk kişisel sergisini 1940’ların ortasında Maçka’daki apartman dairesinde açtı. Bu dönemin resimlerinde iç mekanlar, natürmortlar, portreler ve manzaralar, canlı renkler ve kalın siyah çizgilerle kurulur.

Londra ve Paris: soyuta geçiş

1946’da Prens Zeid, Irak’ın Londra Büyükelçisi oldu. Fahrelnissa elçilik binasında bir atölye kurdu, Paris’te de bir atölye tuttu. Elçilikteki toplantılarına Henry Moore, Marc Chagall, Giorgio de Chirico, Lee Miller ve Roland Penrose gibi isimler katıldı. Paris’te eleştirmen Charles Estienne’in çevresindeki Nouvelle École de Paris sanatçılarıyla birlikte sergiler açtı. 1948’de Londra’da St George’s Gallery’de 57 eserlik bir kişisel sergisi açıldı; 1950’de New York’ta Hugo Gallery’de sergilendi. 1953’te Paris’te Galerie Dina Vierny’de açılan büyük sergisi, 1954’te Londra’daki Institute of Contemporary Arts’a taşındı.

Tate’in aktardığına göre Fahrelnissa bu yıllarda, Londra’da da Paris’te de sonunda bir sanatçı olarak anlaşıldığını ve kabul gördüğünü hissettiğini anlatmıştır. ICA sergisinin katalog önsözünü sürrealist çevreden Roland Penrose yazdı. Paris’te Serge Poliakoff ve Sonia Delaunay gibi soyut ressamlarla dostluk kurdu. Tate, sanatçının hayatı boyunca Avrupa, Amerika ve Orta Doğu’da elli kadar sergiye katıldığını belirtir. 1950’lerde İtalya’nın Ischia adasında bir yazlık ev de satın aldı; adanın ışığı ve doğası sonraki resimlerine yansıyacaktı.

1958 darbesi ve yeni bir başlangıç

1958’de Irak’ta monarşiyi deviren darbe, Fahrelnissa’nın Londra’daki hayatını altüst etti. Aile elçilikten ayrılmak zorunda kaldı ve mütevazı bir kiralık daireye taşındı; sanatçı bir süre resim yapmayı bıraktı. Sonra beklenmedik bir yoldan geri döndü: Tate’in anlattığına göre mutfakta pişirdiği hindi ve tavuk kemiklerini boyamaya başladı ve bunları sonradan reçineye yerleştirerek “paleokrystalos” adını verdiği küçük heykeller yaptı.

Bu küçük heykelleri, motorlu döner tablalar üzerinde ve özel ışıkla sergiledi; böylece ışık kemiklerin ve reçinenin içinden geçerek renkli bir oyun yaratıyordu. 1958 sonrasında resimleri de değişti: Tate’e göre üslubu daha gevşek ve lirik bir hal aldı, sanatçı desen ve baskı çalışmalarını da sürdürdü. Bir sarayın salonlarından kiralık bir daireye inen bir hayatın, bu kadar oyunbaz ve parlak işler üretmesi, Fahrelnissa Zeid’in sanata ne kadar sıkı tutunduğunu gösteriyor.

Paris’te portreler ve Amman’da son yıllar

Çift 1969’da Paris’e yerleşti; Prens Zeid 1970’te öldü. Fahrelnissa 1960’ların ortasından itibaren portreye döndü ve büyük boyutlu portreler yaptı. 1970’lerin ortasında Ürdün’de yaşayan oğlu Prens Raad’ın yanına, Amman’a taşındı. Evinde bir atölye kurdu ve genç kadınlara resim dersi verdi. Adını taşıyan Fahrelnissa Zeid Kraliyet Ulusal Güzel Sanatlar Enstitüsü bu dönemin mirasıdır. Seksenli yaşlarında da resim yapmayı sürdürdü ve 1991’de Amman’da öldü.

Tate Modern’de Fahrelnissa Zeid retrospektifi (2017)

Ölümünden yirmi altı yıl sonra, 13 Haziran – 8 Ekim 2017 tarihleri arasında Tate Modern, Fahrelnissa Zeid’in İngiltere’deki ilk retrospektifini açtı. Deutsche Bank’ın desteklediği sergi kırk yılı aşan bir dönemden resim, desen ve heykelleri bir araya getirdi; ardından Berlin’deki Deutsche Bank KunstHalle’ye ve 2018’de Beyrut’taki Sursock Müzesi’ne gitti. Aynı yıl İstanbul Modern de 30 Mayıs – 30 Temmuz 2017 arasında koleksiyonundaki 23 eserden oluşan bir Fahrelnissa Zeid seçkisi sergiledi.

Fahrelnissa Zeid’in sanat anlayışı

Doğu ile Batı’yı aynı tuvalde buluşturmak

Tate, Fahrelnissa Zeid’in resmini Avrupa’nın soyut sanat anlayışını Bizans, İslam ve İran sanatından gelen etkilerle kaynaştıran bir dil olarak tanımlar. Kalın siyah çizgilerle bölünmüş renk alanları, hem bir kilise vitrayını hem de bir mozaiği hatırlatır. Fahrelnissa bu kaynakları süs olarak değil, resmin iskeleti olarak kullanır.

Kaleydoskop gibi dev tuvaller

Fahrelnissa Zeid’in en tanınan eserleri, bazıları beş metreyi aşan büyük soyut tuvaller. Bu resimlerde bakışın dinlenebileceği tek bir merkez yoktur; renkli parçalar bir kaleydoskopun içindeymiş gibi bütün yüzeye yayılır. İzleyici resmin karşısında durmaktan çok, resmin içine girer gibi olur.

Figürden soyuta, soyuttan portreye

Fahrelnissa’nın üretimi üç büyük döneme ayrılır: 1940’ların ekspresyonist ve figüratif resimleri, 1940’ların sonundan itibaren gelişen geometrik ve soyut kompozisyonlar, son olarak da hayatının son on yıllarındaki portreler. Soyuta geçişini anlatan tablonun adı bile, “Soyuta Karşı Mücadele”, bu dönüşümün kolay olmadığını gösterir.

Bir kadın sanatçı olarak Fahrelnissa Zeid

Fahrelnissa Zeid, kadınların resim eğitimine yeni yeni kavuştuğu bir dönemde akademiye giren ilk kuşaktandı. Ailesinden, toplumsal konumundan ve evliliklerinden gelen beklentilere rağmen hayatının her döneminde resmi merkeze koydu. Tate’in 2017 retrospektifi, onu yalnızca Türk resminin değil, 20. yüzyıl sanatının da önemli kadın sanatçıları arasında yeniden konumlandırdı.

Bilinenleri unutmak

Amman’da genç kadınlara ders verirken öğrencilerine, öğrendiklerini unutmalarını, çünkü asıl kendilerinin bilmedikleri tarafta olduğunu söylediği aktarılır. Bu söz, onun resmini de özetler: akademide öğrendiği kurallardan yola çıkmış ama sonunda kimsenin önceden tarif edemeyeceği bir dile ulaşmıştır.

Fahrelnissa Zeid’in en önemli eserleri

Aşağıdaki eserleri, Fahrelnissa Zeid’in farklı dönemlerini temsil ettikleri ve müze koleksiyonlarında ya da Tate retrospektifinde yer aldıkları için seçtim.

1. Üçüncü Mevki Yolcuları (1943)

Nerede: İstanbul Modern, İstanbul

Üçüncü mevkide yolculuk eden sıradan insanları konu alan bu figüratif resim, Fahrelnissa’nın İstanbul’da d Grubu ile çalıştığı yılların ürünü. Tate, yüzeyi bir dokuma gibi dolduran bu resmi, sanatçının uluslararası akımlarla hem yakınlığını hem de onlardan ayrıldığı noktaları gösteren bir eser olarak anar. 2017 retrospektifinde sergilenen eserler arasındaydı.

2. Soyuta Karşı Mücadele (1947)

Nerede: İstanbul Modern, İstanbul (Eczacıbaşı Grubu bağışı)

Tate, bu tabloyu Fahrelnissa’nın figüratiften soyuta geçişini gösteren kilit eser olarak anlatır. Yüzler ve eller, aralarında sıkılmış bir yumruk da olmak üzere, resmin yüzeyinde yer kapmak için birbiriyle mücadele eder. Siyah çizgiler mozaikleri ve vitrayları hatırlatır. Adı da bu iç çatışmayı açıkça söyler.

3. Çözülmüş Problemler (1948)

Nerede: İstanbul Modern, İstanbul (Eczacıbaşı Grubu bağışı)

Tate’in İngilizce adıyla “Resolved Problems”. Bu tabloya gelindiğinde Fahrelnissa soyutu tamamen benimsemiştir: parlak mavi, kırmızı, sarı, yeşil, mor ve beyaz biçimler bütün tuvale yayılır. Adı, bir önceki yılın mücadelesinin artık çözüldüğünü söyler gibidir.

4. Cehennemim (1951)

Nerede: İstanbul Modern, İstanbul (Şirin Devrim ve Prens Raad bağışı)

Fahrelnissa Zeid’in başyapıtı sayılan, 205 x 528 cm boyutlarındaki dev tuval. İç içe geçen, dalgalanan siyah ve beyaz biçimlerin arasında canlı kırmızı ve sarı alanlar parlar; Tate, resmin İslam sanatına duyduğu ilgiyi yansıttığını belirtir. Bir hastalık döneminin ardından tamamlandı. İstanbul Modern’in koleksiyonuna giren ilk eserlerden biri ve müzenin kimliğiyle özdeşleşmiş bir resim.

5. Adsız (1950’ler)

Nerede: Tate koleksiyonu, Londra

Tate’in kendi koleksiyonundaki Fahrelnissa Zeid eseri. Sanatçının Londra ve Paris arasında gidip geldiği, soyut dilinin en olgun olduğu yıllara ait. Bir Türk kadın ressamın eserinin Tate koleksiyonunda bulunması, onun uluslararası sanat tarihindeki yerinin de bir göstergesi.

6. Geçmişten Biri (1980)

Nerede: Raad Zeid Al-Hussein koleksiyonu (özel koleksiyon)

Sanatçının son döneminde yaptığı büyük bir portre. Tate’in aktardığına göre Fahrelnissa bu resimde birçok kültürel mirası bir araya getirdiğini anlatmıştır: el İran’dan, elbise Bizans’tan, yüz Girit’ten, gözler ise Doğu’dan gelir. Bir ömür boyu farklı şehirlerde yaşamış bir sanatçının kendi kimliğine bakışı gibidir.

Fahrelnissa Zeid’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Türkiye’de en önemli adres İstanbul Modern. Müze, Fahrelnissa Zeid’in geniş bir eser grubuna sahip; Cehennemim, Soyuta Karşı Mücadele, Çözülmüş Problemler ve Üçüncü Mevki Yolcuları bu koleksiyonda. Cehennemim, sanatçının kızı Şirin Devrim ve oğlu Prens Raad’ın bağışıyla koleksiyona girdi ve zamanla müzenin simgelerinden biri haline geldi.

Londra’da Tate koleksiyonunda da bir eseri bulunuyor. Amman’da ise adını taşıyan güzel sanatlar enstitüsü onun mirasını sürdürüyor. Bir eserin o gün sergide olup olmadığı değişebildiği için gitmeden önce müzelerin güncel bilgilerini kontrol etmenizi öneririm: İstanbul Modern.

Fahrelnissa Zeid hakkında merak edilenler

Kısaca Fahrelnissa Zeid

Diğer Türk ustalar için Türk Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.