Bedri Rahmi Eyüboğlu: Anadolu’yu Renge ve Şiire Döken Ressam

Bedri Rahmi Eyüboğlu, Türk resminde hem fırçasıyla hem kalemiyle iz bırakmış ender sanatçılardan biri. Bir yanda pazar yerlerini, kahvehaneleri ve Anadolu kasabalarını boyayan bir ressam, öbür yanda “Karadut” şiiriyle tanınan bir şair. Akademide yetiştirdiği öğrenciler, kurulmasına öncülük ettiği 10’lar Grubu ve duvarlara taşıdığı büyük mozaiklerle Cumhuriyet döneminin sanat ortamını derinden etkiledi. Hocası İbrahim Çallı’nın açtığı yoldan yürüdü ama kısa sürede kendi dilini kurdu.

Karadeniz’de doğup İstanbul’da, Paris’te ve Amerika’da çalışan, ama hep Anadolu’ya dönen bir sanatçı. Bu yazıda önce Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli eserlerini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Bedri Rahmi Eyüboğlu kimdir?

Görele’den Trabzon’a

Bedri Rahmi Eyüboğlu 1911’de Görele’de doğdu. Babası Rahmi Bey’in görevleri nedeniyle çocukluğu Anadolu’nun farklı şehirlerinde geçti; aile 1920’de Kütahya’ya, 1925’te Trabzon’a taşındı. Trabzon’daki lise yıllarında hem resme hem edebiyata ilgi duymaya başladı ve burada ressam Zeki Kocamemi’den ilk resim derslerini aldı. Kardeşi Sabahattin Eyüboğlu da sonradan tanınmış bir yazar ve çevirmen olacaktı.

Akademi ve Paris yılları

İstanbul’a gelince Güzel Sanatlar Akademisi’nin resim bölümüne girdi ve Nazmi Ziya Güran ile İbrahim Çallı’nın atölyelerinde çalıştı. Eğitimini yarıda bırakıp 1931’de Paris’e gitti ve 1932’de kısa bir süre André Lhote’un atölyesinde çalıştı. Romanya doğumlu ressam Ernestine Letoni ile burada tanıştı. Çift 1936’da evlendi; Ernestine sonradan Eren Eyüboğlu adıyla tanınan bir ressam oldu. Aynı yıl akademinin diploma yarışmasında “Hamam” adlı resmiyle birinci oldu.

Sanatçılarla dolu bir aile

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun ailesi Türk kültür hayatına birden fazla isim kazandırdı. Kardeşi Sabahattin Eyüboğlu yazar ve çevirmen, kız kardeşi Mualla Eyüboğlu mimar olarak tanındı. Eşi Eren Eyüboğlu ressamdı; oğulları Mehmet Eyüboğlu da hattat olarak sanatla uğraştı. Bedri Rahmi’nin evi ve atölyesi, bu yüzden yalnızca bir çalışma yeri değil, farklı sanat dallarının buluştuğu bir ortamdı.

Akademide hoca, d Grubu’nda ressam

Akademiye davet edilen Fransız ressam Leopold Levy’nin asistanı olarak hocalığa başladı ve ömrünün sonuna kadar akademide ders verdi. 1930’larda Türk resmini çağdaş akımlarla buluşturmayı amaçlayan d Grubu’nun sergilerine katıldı. 1939–1941 yılları arasında askerliğini yaptı, 1941’de ilk şiir kitabı “Yaradana Mektuplar” yayımlandı. 1942’de Dördüncü Devlet Resim ve Heykel Sergisi’nde ikincilik ödülü aldı.

10’lar Grubu ve duvarlara açılan resim

Bedri Rahmi 1940’lardan itibaren resmi tuvalin dışına, duvarlara taşımaya başladı. İlk duvar resimlerini 1943’te Ortaköy’deki Lido Yüzme Havuzu için yaptı. 1947’de d Grubu’ndan ayrıldı ve akademideki atölyesinden öğrencileriyle birlikte 10’lar Grubu’nun kurulmasına öncülük etti. 1950’de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde 150 eserlik bir retrospektif sergi açtı.

Brüksel, Amerika ve son yılları

1958’de Brüksel Dünya Sergisi’nin Türkiye pavyonu için yaptığı büyük mozaik pano altın madalya kazandı. 1961’de Rockefeller bursuyla Amerika’ya gitti ve 1961–1963 arasında California Üniversitesi Berkeley’de misafir öğretim üyesi olarak ders verdi. 1972’de 33. Devlet Resim ve Heykel Sergisi’nde birincilik ödülü aldı. Bedri Rahmi Eyüboğlu Eylül 1975’te İstanbul’da öldü. Mezar taşına “Sevinsin” şiirinin yazılmasını istediği anlatılır.

Ölümünden sonraki yıl, 1976’da Milliyet Sanat dergisi onu “Yılın Sanatçısı” seçti. Akademideki atölyesinde yetişen ressamlar da onun izini sürdü; 1983’te Atölye Sontaş’ta açılan “Bedri Rahmi Eyüboğlu Atölyesi Sanatçıları” sergisi, bu öğretmenlik mirasının hala ne kadar canlı olduğunu gösteriyordu.

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun sanat anlayışı

Halk sanatından modern resme

Bedri Rahmi’nin resmindeki en belirgin damar, Anadolu’nun halk sanatıdır. Geleneksel el sanatlarının desenlerini, köy ve kasaba hayatını, pazar yerlerini ve kahvehaneleri resmine taşıdı. Bunu nostaljik bir kopyacılıkla değil, Paris’te tanıdığı modern resmin düz renk alanları ve güçlü çizgisiyle yaptı. Halk sanatının süsleme mantığı, onun elinde çağdaş bir resim diline dönüştü.

Çizgi ve renk

Resimlerinde kalın ve akıcı bir çizgi, parlak ve cesur renklerle birlikte çalışır. İstanbul Modern, son dönem eserlerinden Kahvehane’yi anlatırken Matisse ve Dufy etkilerine, özellikle canlı renk seçimlerine dikkat çeker. Figürleri gerçekçi ayrıntıyla değil, birkaç kesin hat ve renk lekesiyle kurar; bu yüzden resimleri bir bakışta okunur ama uzun süre bakmaya da davet eder.

Tek bir teknikle yetinmeyen bir sanatçı

Bedri Rahmi Eyüboğlu yağlıboyanın yanında mozaik, seramik, duvar resmi, hat, gravür ve serigrafi alanlarında da çalıştı. İstanbul Modern, bu çok yönlülüğü sanatçının sürekli deney yapma isteğine bağlar. Duvar resimleri ve mozaikler, sanatı müzeden çıkarıp gündelik hayatın içine yerleştirme düşüncesinin de bir parçasıydı.

Bir hoca olarak Bedri Rahmi

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun sanat anlayışını yalnızca kendi tuvallerinde aramak eksik kalır. Akademideki atölyesi, öğrencilerini Anadolu’ya, yerel konulara ve halk sanatına yönelten bir okul gibi çalıştı. 1947’de öğrencileriyle birlikte 10’lar Grubu’nun kurulmasına öncülük etmesi de bu düşüncenin sonucuydu: yerel kaynaklardan beslenen ama modern bir dil konuşan bir resim. Ressamın 1950’de Ankara’da 150 eserle açtığı retrospektif sergi, o yıllarda bu çizginin ne kadar olgunlaştığını gösteriyordu.

Resim ile şiir arasında

Bedri Rahmi için şiir ve resim birbirinden ayrı uğraşlar değildi. Şiirlerinde halk edebiyatının söyleyişinden ve renklerden yararlandı; resimlerinde ise bir türkü ya da mani gibi tekrarlanan motifler kullandı. Bütün şiirleri bugün Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları’nın “Dol Karabakır Dol” kitabında bir arada okunabiliyor.

Şiirle resmi bu kadar yakın tutması, Bedri Rahmi’yi Türk sanatında ayrı bir yere koyar. İlk kitabı “Yaradana Mektuplar” 1941’de, ressam olarak adı iyice duyulmaya başlarken çıktı. “Karadut” ise hem şiiriyle hem de kitaptaki desenleriyle, sanatçının iki dilini aynı sayfada buluşturduğu bir eser olarak okunur. Bir resmine bakarken bir şiirini hatırlamak, ya da bir şiirini okurken renkleri gözünüzün önüne getirmek, Bedri Rahmi’de çok doğal bir deneyimdir.

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun en önemli eserleri

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun kırk yılı aşan üretimi o kadar geniş ki tek bir listeye sığdırmak zor. Aşağıda, müze koleksiyonlarında yer alan ve sanatçının farklı dönemlerini temsil eden eserleri seçtim: Paris dönüşünün ilk yıllarından duvar sanatına, yurt gezilerinden son dönemin renkli kompozisyonlarına kadar. Eserlerin hepsi telif kapsamında; büyük ve ayrıntılı hallerini müzelerde ya da müzelerin resmi sayfalarında görebilirsiniz.

1. Salı Pazarı (1937)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara

Paris dönüşünden kısa süre sonra yapılan bu resim, kalabalık bir pazar yerini konu alır. Bedri Rahmi’nin ileride sık sık döneceği temaların, yani gündelik hayatın, insan kalabalığının ve yerel renklerin erken bir örneği. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonundaki en eski Bedri Rahmi eserlerinden biri.

2. Brüksel Dünya Sergisi mozaik panosu (1958)

Nerede: Bugünkü yeri ve durumu kaynaklarda net değil.

Brüksel’de düzenlenen 1958 Dünya Sergisi’nde Türkiye pavyonunun duvarını kaplayan dev mozaik pano, Bedri Rahmi Eyüboğlu’na altın madalya kazandırdı. Halk sanatından gelen motifleri mimariyle buluşturduğu için sanatçının duvar sanatındaki en önemli işi sayılır. Panonun sergiden sonra Türkiye’ye getirildiği, ancak sonraki yıllarda uzun süre unutulup parçalandığı anlatılır.

3. Sarı Saz, Çorum (1966)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi, Ankara

Sanatçının 1960’larda Anadolu’yu dolaştığı yurt gezilerinden beslenen dönemine ait. Başlığındaki Çorum, Bedri Rahmi’nin bu yıllarda resmine taşıdığı Anadolu şehirlerinden birine işaret ediyor. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonunda “Sarı Saz” adını taşıyan ikinci bir eser daha bulunuyor; sanatçının bu konuya birden fazla kez döndüğünü gösteriyor.

4. Kahvehane (1973)

Nerede: İstanbul Modern, İstanbul

Ölümünden iki yıl önce, 1973’te tuval üzerine akrilikle yapılan bu resim, bir kahvehanede oturan erkekleri gösterir. Ortadaki kırmızı masa resmin bütün renklerini toplar. İstanbul Modern’in anlatımına göre figürlerden biri dertli, biri sakin ve uzak, bir diğeri de müziğe dalmış görünür. 1960’lardaki yurt gezilerinden sonra güçlenen folklorik damarın en olgun örneklerinden biri.

5. Saksağanlı Peyzaj

Nerede: Türkiye İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi, İstanbul

Bedri Rahmi’nin manzara resimlerinden biri; adını resme eşlik eden saksağandan alıyor. Sanatçı manzaraya da doğayı ayrıntılarıyla kopyalamak yerine çizgi ve renkle kurulmuş bir düzen olarak bakar. İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonundaki Bedri Rahmi eserlerinin başında geliyor.

6. Beylerbeyi İskelesi

Nerede: Türkiye İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi, İstanbul

Boğaz kıyısındaki Beylerbeyi’ni konu alan bir İstanbul manzarası. Bedri Rahmi İstanbul’u da Anadolu kasabalarına baktığı gözle, renk ve çizginin canlılığıyla resmetti. Aynı koleksiyonda Anadoluhisarı ve Peyzaj Bahçe adlı eserleri de bulunuyor.

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

En geniş koleksiyonlardan biri Ankara’da. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde Salı Pazarı ve Sarı Saz Çorum’un yanında Mavili Gecekondular, Tophane, Muradiye’de Kahve ve Koç Taşıyan Kadın gibi pek çok Bedri Rahmi eseri kayıtlı. Müzenin güncel bilgilerine Ankara Resim ve Heykel Müzesi sayfasından ulaşabilirsiniz.

İstanbul’da ilk durak İstanbul Modern; Kahvehane müzenin koleksiyonunda. Hocalık yaptığı akademinin koleksiyonundan doğan İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde de eserleri var. Türkiye İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi’nde Saksağanlı Peyzaj ve Beylerbeyi İskelesi, Sakıp Sabancı Müzesi’nin resim koleksiyonunda da Bedri Rahmi yer alıyor. Bir eserin o gün sergide olup olmadığı değişebildiği için gitmeden önce müzelerin güncel bilgilerini kontrol etmenizi öneririm.

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nu tanımanın bir yolu da şiirlerini okumak. Resimlerine bakıp ardından “Dol Karabakır Dol” kitabını açtığınızda, aynı renklerin, aynı motiflerin ve aynı Anadolu sevgisinin bu kez kelimelere döküldüğünü görürsünüz. Müze ziyaretini bir şiir kitabıyla tamamlamak, bu çok yönlü sanatçıyı anlamak için bence en güzel yollardan biri.

Bedri Rahmi Eyüboğlu hakkında merak edilenler

Kısaca Bedri Rahmi Eyüboğlu

Diğer Türk ustalar için Türk Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.