Cemal Tollu: Kübizmi Anadolu Tarlalarına Taşıyan d Grubu Ressamı

“Bir eserin hakikate uygun olması kafi değildir.” — Cemal Tollu, Yeni Sabah, 1955

Cemal Tollu’nun bir resmine baktığınızda önce biçimler çarpar gözünüze: kalın konturlarla çevrilmiş kunt figürler, keskin köşeli kıvrımlarla dökülen entariler, geometrik parçalara bölünmüş başaklar ve keçiler. Sonra konuyu fark edersiniz: pamuk toplayan kadınlar, bağ bozan köylüler, buğday taşıyan bir genç kız. Paris atölyelerinde öğrendiği kübizmi Anadolu tarlalarına taşıyan Tollu, Türk resminde “Anadolu kübizmi” diye anılan anlayışın en kararlı temsilcilerinden biridir.

Bir asker, bir öğretmen, bir müze yöneticisi, bir mitoloji yazarı ve kuşaklar boyu ressam yetiştiren bir hoca. Bu yazıda Cemal Tollu’nun hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini bugün nerede görebileceğinizi derledim.

Cemal Tollu kimdir?

Zeyrek’ten Sanayi-i Nefise’ye

Cemal Tollu 1899’da İstanbul’un Zeyrek semtinde doğdu. Sakıp Sabancı Müzesi’nin aktardığına göre babası Mehmet Sait Bey, Mühendishane-i Berri-i Hümayun mezunuydu. Tollu 1919’da Sanayi-i Nefise Mektebi’ne girdi, Hikmet Onat ve İbrahim Çallı’nın atölyelerinde çalıştı.

Kurtuluş Savaşı’nda bir öğrenci

İşgal yıllarında okul kapanınca 1921’de gönüllü olarak Anadolu’ya geçti ve Kurtuluş Savaşı’na katıldı. İstanbul’a ancak 1926’da dönebildi ve yeniden Çallı’nın öğrencisi oldu. 1927–1929 arasında Elazığ Öğretmen Okulu’nda resim öğretmenliği yaptı.

Paris ve Münih: Lhote, Léger, Hofmann

1928’de ailesinin desteğiyle Paris’e gitti ve André Lhote’un atölyesine yazıldı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin Başyapıtlar kitabına göre bu ilk dönem dört ayla sınırlı kaldı; 1931’de yeniden Lhote’a döndü ve bir yıl çalıştı. Aynı yıllarda Fernand Léger, Marcel Gromaire, Louis Marcoussis ve heykeltıraş Charles Despiau’nun atölyelerine, Académie Moderne’e devam etti; 1931’de kısa bir süre Münih’te Hans Hofmann’ın yanında analitik desen çalıştı. Léger’in sentetik ve Lhote’un analitik kübizmini kendi resminde kesiştirmeye çalıştı.

d Grubu, Erzincan ve Hitit kabartmaları

1932–1935 arasında Erzincan’da askeri ortaokulda resim öğretmenliği yaptı. 1933’te Nurullah Berk, Elif Naci, Zeki Faik İzer, Abidin Dino ve Zühtü Müridoğlu ile birlikte d Grubu’nu kurdu ve grubun bütün sergilerine katıldı. 1935’te kuruluş hazırlıkları süren Ankara Arkeoloji Müzesi’ne, bugünkü Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ne müdür yardımcısı oldu. Başyapıtlar kitabına göre bu iki yıl boyunca özellikle Hitit kabartmalarından çok etkilendi ve onların figürleri üzerine desenler çizdi. Bu karşılaşma, ileride resminin en belirgin özelliklerinden biri olacaktı.

Akademi’de çeyrek yüzyıl

1937’de Güzel Sanatlar Akademisi’ne resim bölümü başkanı Léopold Lévy’nin asistanı olarak girdi, 1945’te kendi atölyesini açtı ve 1964’te emekli olana kadar burada ders verdi; resim bölümü başkanlığı da yaptı. 1938’de CHP’nin yurt gezileri kapsamında Antalya’ya, 1940’ların başında Burdur’a gönderildi. 1939’da ikinci kez gittiği Paris’ten İkinci Dünya Savaşı başlayınca döndü. 1947’de Ankara Opera Binası’nın fuayesi için açılan duvar resmi yarışmasını kazandı ve Apollon ile müzleri konu alan büyük bir panoyu kuru sıva üzerine toprak boyalarla yaptı. İlk kişisel sergisini aynı yıl İsmail Oygar Galerisi’nde açtı.

Yazılar, bienaller ve son yıllar

Tollu 1933’ten başlayarak Yeni Adam, Ülkü, Ar ve Yaşayan Sanat gibi dergilerde, günlük gazetelerde sanat yazıları yayımladı. 1954’te Yapı ve Kredi Bankası’nın “İş ve İstihsal” yarışmasında altıncılık ödülü aldı; birincilik ödülünün soyut bir kompozisyonla Aliye Berger’e verilmesi uzun tartışmalara yol açtı. 1956 ve 1958 Venedik, 1963 São Paulo bienallerine katıldı. Akademi için Yunan mitolojisi üzerine bir ders kitabı, 1967’de de Şeker Ahmed Paşa üzerine bir monografi yazdı. Cemal Tollu 1968’de hayatını kaybetti.

Cemal Tollu’nun sanat anlayışı

Her şey planlanmış olmalı

Tollu’ya göre bir resimde planlanmadan yapılmış, gereksiz hiçbir şey olmamalıydı. Gazetelerde yayımladığı yazılarında bir eserin yalnızca gerçeğe uygun olmasının yetmediğini, unsurların bir düzene ve ahenge bağlanması, figürlerin ise “asil, hareketli ve abide değeri” taşıması gerektiğini savundu. İlk yıllarında Gromaire’in kunt biçimlerinden, Lhote’un geometrik kurgusundan ve Hofmann’ın inşacı kübizminden etkilendi.

Manzaradan kübik figüre

Antalya ve Burdur gezilerinde yaptığı manzaralarda Cézanne’ın kübizme kapı açan manzaralarına yakın bir tavır sergiledi. Başyapıtlar kitabı bu gezileri, Tollu’nun kübik formlara geçişini hazırlayan bir düşünme dönemi olarak tanımlar. 1940’ların ortasından sonra tuvallerine sert geometrik çizgiler ve renk lekeleriyle kurulmuş planlar egemen oldu.

Anadolu, Hitit ve Mezopotamya

1947’den sonra Tollu’nun konusu İç Anadolu insanının hayatı oldu: hasat, bağ bozumu, kurban, sürüler, atlar. Ama o, dönemin geleneksel el sanatlarını resmine taşıyan öteki ressamlardan farklı olarak Hitit ve Mezopotamya kabartmalarındaki tören sahnelerinin arkaik ağırlığını aradı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin kataloğunun deyişiyle ayrıntıları ayıklayarak anıtsal, oylumlu, arkaik karakterli biçimler kurdu. Başaklar ve çiçekler stilize birer süse dönüştü. Öğrencilerine de bu yerellik ve Hitit esinini aşılamaya çalıştı.

Cemal Tollu’nun en önemli 10 eseri

Seçkideki eserlerin çoğu Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde; ötekiler İstanbul Resim ve Heykel Müzesi, Sakıp Sabancı Müzesi ve Türkiye İş Bankası koleksiyonlarında. Künyeler müzelerin kayıtlarından ve Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin yayımladığı kataloglardan alındı.

1. Nü (1929)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 65 x 45 cm, sağ altta “Cemal” imzalı. Kısa saçlı, koyu renkli bir şalı omuzlarından sıyırmış, oturan bir kadın. Gövde düz, açık renkli planlarla kurulmuş, arka plan koyu yeşil ve gri düzlemlere bölünmüş. Tollu’nun Lhote atölyesine ilk gittiği yıllardan; kübizmin geometrik yapısını henüz öğrenmekte olan genç bir ressamın sert ve kararlı bir denemesi.

2. Antalya’dan Ağaçlı Bir Köşe (1938)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Duralit üzerine yağlıboya, 38 x 46 cm. 1938’de CHP’nin yurt gezileri kapsamında Antalya’ya gönderildiğinde yaptığı manzaralardan. Kıvrılarak yükselen zeytin gövdeleri, kuru otlar, arkada güneş alan bir ev. Tollu, Antalya’da ışığın sık değiştiği için her gün aynı yerde, aynı saatte resim yaptığını anlatmıştı. Başyapıtlar kitabına göre bu manzaralar Tollu’nun sanatının ilk dönemini belirler.

3. Eşref Üren Portresi (1947)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Duralit üzerine yağlıboya, 70 x 52 cm. Ressam arkadaşı Eşref Üren, beyaz gömleği, gri yeleği ve kırmızı boyun bağıyla hasır bir koltukta oturmuş, elinde sigarası, kucağında kocaman tekir bir kedi. Başyapıtlar kitabı bu portreyi lekesel çözümlemelerle kurulmuş kompozisyonuyla dikkat çeken bir eser olarak anar. Tollu’nun nadir portrelerinden ve en sıcaklarından biri.

4. Bursa Koza Han (1950)

Nerede: Sakıp Sabancı Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Tuval üzerine yağlıboya, 82 x 65 cm. Bursa’daki tarihi Koza Han’ın avlusu, ortasındaki sekizgen mescit ve önünde koza pazarı. Başörtülü kadınlar çuvallardan ipek kozası seçiyor, kasketli erkekler pazarlık ediyor. Tollu bu konuya birkaç kez döndü; Türkiye İş Bankası koleksiyonunda 180 x 320 cm boyutunda çok daha kalabalık bir Kozahan resmi de bulunuyor.

5. Keçili Kompozisyon

Nerede: Türkiye İş Bankası Sanat Eserleri Koleksiyonu, İstanbul

Yağlıboya, 200 x 300 cm. Tollu’nun en büyük tuvallerinden. Ortada bağlama çalan bir adam, çevresinde meyve toplayan, sepet taşıyan kadınlar, arada üç beyaz Ankara keçisi ve bir kara kedi. Bütün sahne kesişen eğri ve düz çizgilerle renkli planlara bölünmüş; figürler bir vitray gibi birbirine kenetlenmiş. Kübizmin parçalayan diliyle köy hayatının bolluğunu anlatan, Tollu’nun Anadolu kübizminin en gösterişli örneklerinden.

6. İstihsal (Ankara Keçileri)

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Sağ üstte imzalı ve tarihli. Gri bir zeminin önünde, uzun entariler içinde iki kadın; önlerinde ince boynuzlu, uzun tüylü Ankara keçileri. Adındaki “istihsal”, yani üretim sözcüğü, 1950’lerde Yapı ve Kredi Bankası’nın “İş ve İstihsal” yarışmasıyla gündeme gelen köy ve üretim temasını hatırlatıyor. Sert konturlar ve sade renk alanları, figürlere bir kabartma ağırlığı veriyor.

7. Pamuk Toplayanlar (1956)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 81 x 100 cm. Uzaktaki dağların önünde, beyaz koza açmış pamuk tarlasında eğilip doğrulan kadınlar; önlerindeki iri, kıvrımlı başörtüleri ve önlükler resmin neredeyse yarısını kaplıyor. Başyapıtlar kitabı Pamuk Toplayanlar ile Manisa Bağ Bozumu’nu, Tollu’nun kübik formlardan lekesel formlara geçişini gösteren ve literatürde sık sık örnek verilen iki başyapıt olarak anar.

8. Manisa Bağ Bozumu

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 168 x 270 cm. Arkada beyaz evleri ve kayalık tepeleriyle Manisa, önde büyük bir ağacın gölgesinde üzüm toplayan, sepet taşıyan, mola veren bağcılar. Başyapıtlar kitabına göre bu resim Tollu’nun sanatında üçüncü dönemin başladığını gösterir: kübik formlar Manisa resimleriyle sona erer ve yerini lekesel formlarla çözümlenen büyük boyutlu kompozisyonlara bırakır.

9. Buğday (1958)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 162 x 130 cm. Kucağında başak demetleriyle ayakta duran, iri elli, çıplak ayaklı bir köylü kadın. Başaklar, entari ve gökyüzü sarı, okr ve gri tonlarda sert kenarlı parçalara bölünmüş. Başyapıtlar kitabı, Tollu’nun 1947’den sonra sert geometrik konturlarla çevrelediği kunt figürlerinin onun sanatında yeni bir dönemi kanıtladığını yazar. Buğday bu dönemin bir bereket simgesi gibidir; kadın figürü bir Hitit kabartması kadar ağırbaşlı.

10. Atlar (1964)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 134 x 195,5 cm. Hardal rengi bir zeminin önünde biri siyah, ikisi beyaz üç at ve sol başta onları tutan bir adam. Atlardan biri başını yere eğmiş otluyor. Tollu’nun emekli olduğu yıl yaptığı bu geç dönem eseri, konturların yumuşadığı ama biçimlerin anıtsallığını koruduğu son resimlerinden. Aynı yıllardan 1963 tarihli büyük Kurban kompozisyonu da yine Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde.

Cemal Tollu’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

En zengin Tollu koleksiyonu Ankara’da, Opera’daki Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde. Antalya ve Burdur manzaraları, Nü, Eşref Üren Portresi, Pamuk Toplayanlar, Manisa Bağ Bozumu, Buğday, Kurban ve Atlar bu müzenin envanterinde. Müze pazartesi hariç her gün 09.00–18.00 arasında açık; koleksiyondaki her eser her zaman sergide olmadığı için gitmeden önce müzenin sitesine bakmanızı öneririm. Tollu’nun Hitit kabartmalarıyla tanıştığı Anadolu Medeniyetleri Müzesi de aynı semtte, kısa bir yürüyüş mesafesinde.

İstanbul’da Tophane’deki İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde İstihsal (Ankara Keçileri), Emirgan’daki Sakıp Sabancı Müzesi’nde Bursa Koza Han ve bir manzarası bulunuyor. Türkiye İş Bankası’nın koleksiyonunda ise Keçili Kompozisyon, büyük Kozahan-Bursa tuvali ve Manisa Kalesi’nden bir peyzaj var.

Cemal Tollu hakkında merak edilenler

Kısaca Cemal Tollu

Cemal Tollu, Paris’in en yeni resim dilini Anadolu’nun en eski biçimleriyle konuşturmayı denedi. Onun buğday taşıyan kadınları, pamuk toplayanları ve atları bir yandan kübist bir tuvalden, bir yandan da üç bin yıllık bir Hitit kabartmasından çıkmış gibidir. Ankara’ya yolunuz düşerse önce Resim ve Heykel Müzesi’nde Buğday’a, sonra Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Hitit kabartmalarına bakın; aradaki bağı kendiniz göreceksiniz.

Türk resminin öteki ustalarını tanımak için Türk ressamlar ve eserleri sayfama, d Grubu’ndaki arkadaşı Abidin Dino, Anadolu’yu kendi diliyle resmeden Bedri Rahmi Eyüboğlu ve hocası İbrahim Çallı yazılarıma göz atabilirsiniz.