İbrahim Balaban: Hapishanede Nazım Hikmet’ten Resim Öğrenen Köylü Ressam

“Sanat yaşantının izdüşümüdür.” — İbrahim Balaban

Nazım Hikmet, Bursa Cezaevi’nde tanıştığı genç bir köylü mahkumu arkadaşlarına “Ressam Yunus Emre” diye tanıtırdı. O mahkum, kenevir yetiştirdiği için on altı yaşında hapse girmiş, resim çizmeyi ilk kez koğuşta öğrenmiş İbrahim Balaban’dı. Yıllar sonra Balaban, Türk resminin akademi dışından gelen en güçlü seslerinden biri oldu; ama resimlerinde hep o köyü, o toprağı, o hapishaneyi taşıdı.

Balaban’ın resimlerinde karasabanla toprağı süren sıska öküzler, sırtında yüküyle yola düşmüş gurbetçiler, çocuklarını bağrına basan anneler vardır. Bu yazıda İbrahim Balaban’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 8 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi derledim.

İbrahim Balaban kimdir?

Seçköy’de bir köy çocuğu

İbrahim Balaban 1921’de Bursa’nın Seçköy köyünde doğdu. Eğitimi köy ilkokuluyla sınırlı kaldı, başka hiçbir okula gitmedi. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin kataloğuna göre 1937’de, henüz on altı yaşındayken Hint keneviri yetiştirmek suçundan cezaevine girdi ve resim çizmeye orada başladı.

İkinci kez hapis ve Nazım Hikmet

Gençliği trajik geçti. Cezasının bitmesine az bir zaman kala dört mahkumun saldırısına uğradı. Cezaevinden çıkıp evlendiği gün düğün evini basan hasmını öldürdü ve yeniden hapse girdi. 1942–1944 ve 1947–1950 yıllarını Bursa Cezaevi’nde geçirdi. Burada kendisinden yirmi yaş büyük şair Nazım Hikmet’le tanıştı. Nazım’ın desteğiyle resmini geliştirdi, ondan felsefe, sosyoloji, tarih ve ekonomi politik dersleri aldı. Hürriyet Daily News’e göre Nazım, Balaban’ın resimleri için şiirler de yazdı. Balaban bu yedi yıllık dostluğu yıllar sonra “Şair Baba ve Damdakiler” kitabında anlattı. 1950’de çıkan afla cezaevinden çıktı.

İlk sergi ve ani ün

Balaban ilk kişisel sergisini 1953’te İstanbul’da Fransız Kültür Merkezi’nde açtı ve bir anda ünlendi. Müze kataloğunun deyişiyle bu sergiyle köylü gerçekçiliğinin en önemli sanatçıları arasına katıldı. 1959’da kurulan ve “burjuva sanatı”na karşı bir sanat anlayışını savunan Yeni Dal Grubu’nun 1961’deki sergisine katıldı; bir eseri yüzünden yargılandı ama aklandı. 1968’de Gazi dergisinde yayımlanan bir tablosu da yargılanmasına neden oldu, 1969’da Adana’da açtığı sergide resimleri saldırıya uğradı.

Ressam ve yazar

Balaban resmin yanında hiç yazmayı bırakmadı. Anılar, resim üzerine denemeler, öyküler ve iki romandan oluşan 11 kitabı var; Balaban (1959), İz (1965), Şair Baba ve Damdakiler (1967), İzdüşümü (1969) ve Dağda Duruşma (1990) bunlardan bazıları. Yurt içinde ve dışında elliden fazla kişisel sergi açtı, 2 binden fazla resim yaptı. İbrahim Balaban Haziran 2019’da İstanbul’da 98 yaşında hayatını kaybetti ve doğduğu Seçköy’de toprağa verildi.

İbrahim Balaban’ın sanat anlayışı

Köylü gerçekçiliği

Balaban’ın ilk konusu içinden çıktığı köydü: çift süren köylüler, yoksulluk, karasaban ve öküzler. 1950’lerde Türk resminde “köylü gerçekçiliği” diye anılan eğilimin en önemli temsilcisi oldu. Daha sonra destanlara, halk inançlarına, kahramanlara ve söylencelere yöneldi. 1950’lerde başlayan köyden kente göç, kentteki yaşam koşulları, gurbet de resimlerinin ana temaları arasına girdi. Son dönemlerinde Anadolu erenlerini ve “Bereket Anaları”nı resmetti. Bu yönüyle Nuri İyem gibi toplumsal konuları resmeden ressamlarla birlikte anılır.

Akademi dışından gelen bir dil

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin kataloğu Balaban’ı aynı zamanda 1950’lerde öne çıkan kendi kendini yetiştirmiş, yani otodidakt ve naif sanatçılar arasında sayar. Akademik öğretilerin dışında kendine göre bir yol ve üslup buldu. Müzeye göre resimlerinde ışık ve renk tuvalin kendi içinden çıkıyor gibidir; işçiliği titiz, hacim duygusu farklıdır. Figürleri donuk, ağır duruşlarıyla durur, ama tablonun bütününü kaplayan arabesk çizgi örüntüleri onları hareketlendirir. Kıvrılan saç örgüleri, dalga dalga topraklar, nakış gibi işlenmiş otlar bu örüntünün parçasıdır. Abidin Dino’nun onu “elleriyle görmesini bilen bir ressam” diye nitelediğini, 2025 sergisini duyuran haberler de hatırlatıyordu.

“Konu bir özdür”

Balaban’ın sanat kuramı kısaydı: sanat yaşantının izdüşümüdür, konu bir özdür ve her öz kendi kabuğunu yapar. Yani biçimi konu belirler. 1950’lerin başından itibaren sergilerini “Dağınık”, “Nakışsı”, “Ağır Aksak”, “Oyuncaksı”, “Tutsak” ve “Özgürlük” gibi adlar verdiği dönemler halinde sunmayı gelenek haline getirdi.

İbrahim Balaban’ın en önemli 8 eseri

Seçkide Ankara Resim ve Heykel Müzesi ile Türkiye İş Bankası koleksiyonlarındaki eserlerin yanı sıra müzayedelerde gösterilmiş, künyesi açıkça yayımlanmış eserler ve BRIQ dergisinde yayımlanmış bir resim de var. Satış kayıtlarında adı verilmeyen eserlere konularını anlatan başlıklar verdim.

1. Alacahöyük Köyü (1960)

Nerede: Özel koleksiyon (Ankara Antikacılık müzayedesi)

Kağıt üzeri çini mürekkebi, 22 x 29 cm, sağ üstte “Alacahöyük köyü, 6 Mayıs 1960” notuyla imzalı. Bir yamaca tırmanan düz damlı kerpiç evler, bacalardan kıvrılarak yükselen dumanlar, aşağıda bir patika. Hitit kenti Alacahöyük’ün yanı başındaki köyün, yerinde çizilmiş hızlı ama kararlı bir deseni. Balaban’ın Anadolu köylerini yerinde çizdiği desenlerinden biri; resimlerindeki köylerin çizgi iskeletini burada açıkça görmek mümkün.

2. Testi Taşıyan Figür (1962)

Nerede: Özel koleksiyon (Biriz Art Project müzayedesi)

Duralit üzerine yağlıboya, 70 x 60 cm, sağ altta imzalı ve 1962 tarihli. Katalogda ad verilmediği için başlığı konusuna göre yazdım. Kırmızı ve okr tonlarda kazınmış gibi duran bir zeminin ortasında, başının üstünde bir testiyi iki eliyle tutan, iskelet gibi ince, eklemleri belirgin bir figür. 1960’ların başında Balaban’ın biçimleri yalınlaştırıp neredeyse soyuta yaklaştığı, kısa ama ilginç bir dönemin örneği.

3. Kaldırımda Ana ile Çocuğu (1976)

Nerede: Türkiye İş Bankası Sanat Eserleri Koleksiyonu, İstanbul

Yağlıboya, 40 x 30 cm. Tuğla bir duvarın dibinde, kaldırım taşlarının üzerinde çocuğunu bağrına basmış bir anne; önlerinde yere uzanmış bir başka figür. Köyden kente göçün, kentin taş ve tuğlası arasında kalan insanların resmi. Taşların ve giysilerin noktalarla işlenmiş dokusu, Balaban’ın titiz işçiliğini çok iyi gösteriyor.

4. Göç (1977)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Duralit üzerine yağlıboya, 70 x 99,8 cm. Kıvrılan bulutların altında, yeşil çalılarla örülü bir yamaçta bir aile: yerde oturmuş bir kadın, yanında bir sepet, arkada çocuğunu sırtına almış uzun boylu bir kadın ve bir çocuğu kollarına alan genç bir anne. Göç, Balaban’ın 1950’lerden sonra en çok döndüğü konulardan. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin kataloğu bu eseri Balaban’ın köylü gerçekçiliği ile naif üslubunu birleştiren örnekleri arasında gösterir.

5. Dinleti (1981)

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara

Tuval üzerine yağlıboya, 49 x 60 cm. Dağların önünde, bir taşın çevresine halka olmuş beş genç kız; uzun saç örgüleri sırtlarından aşağı dökülüyor, birinin elleri havada, bir hikaye anlatıyor ya da türkü söylüyor. Yüzlerinin çoğu bize dönük değil. Balaban saç örgülerinden, kayalardan ve bulutlardan tek bir örüntü kuruyor; müze kataloğunun sözünü ettiği arabesk çizgi örüntüsünün en güzel örneklerinden.

6. Başak Taşıyan Kadın (2001)

Nerede: Özel koleksiyon (Ankara Antikacılık müzayedesi)

Tuval üzeri yağlıboya, 50 x 60 cm, sağ altta imzalı ve 2001 tarihli. Satış kaydında ad verilmediği için başlığı konusuna göre yazdım. Uzun örgülü saçlı bir köylü kadın diz çökmüş, sırtındaki başak dolu sepeti bir eliyle tutuyor; başaklar arkasında bir yelpaze gibi açılıyor. Kadının bedeni de başaklar gibi ince çizgilerle örülmüş, toprakla, ürünle neredeyse bir olmuş. Balaban’ın son döneminde resmettiği “Bereket Anaları”nın tipik bir örneği.

7. Anadolu Kadını (2006)

Nerede: Özel koleksiyon (Dev Müzayede müzayedesi)

Tuval üzerine yağlıboya, 60 x 45 cm, sağ altta imzalı. Sarı yemenili, çıplak ayaklı bir kadın sırtındaki hasır küfeyle yere çömelmiş, bir elini çenesine dayamış, bize bakıyor. Arka plan mavi, kırmızı ve sarı fırça vuruşlarıyla titreşen bir alan. Seksenli yaşlarındaki Balaban’ın hala aynı insanları, aynı emeği resmettiğini, ama renkleri giderek daha da parlattığını gösteriyor.

8. Gökkuşağının Altında Yaşlı Adam

Nerede: Özel koleksiyon (BRIQ dergisinde yayımlandı)

BRIQ dergisinin 2021 sonbahar sayısında yalnızca “İbrahim Balaban’ın bir resmi” diye yayımlandı; adı, tarihi ve tekniği verilmediği için başlığı konusuna göre yazdım. Yeşil beyaz başlıklı, beyaz sakallı yaşlı bir adam kollarını göğe açmış, bir merdivenin üzerinde dans eder gibi duruyor. Çevresinde gökkuşağı, kıvrılan bulutlar, tilkiler, ceylanlar, kuşlar, böcekler ve balıklar. Destanlara ve Anadolu erenlerine yöneldiği dönemin masalsı, coşkulu bir örneği; belki de Nazım’ın ona taktığı “Ressam Yunus Emre” adını en iyi açıklayan resimlerden biri.

İbrahim Balaban’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Balaban’ın müze koleksiyonundaki en önemli eserlerine Ankara’da, Opera’daki Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nde bakabilirsiniz; Göç ve Dinleti bu müzenin koleksiyonunda. Müze pazartesi hariç her gün 09.00–18.00 arasında açık; koleksiyondaki her eser her zaman sergide olmadığı için gitmeden önce müzenin sitesine bakmanızı öneririm.

İstanbul’da Türkiye İş Bankası’nın koleksiyonunda Kaldırımda Ana ile Çocuğu bulunuyor. Balaban’ın eserlerinin büyük bölümü ise özel koleksiyonlarda; İstanbul’daki müzayede evlerinin modern ve çağdaş Türk resmi satışlarında düzenli olarak yer alıyor. 2025 yazında Bursa Büyükşehir Belediyesi, Bursa Kent Müzesi’nde Balaban’ın ölümünden sonraki ilk kişisel sergisini düzenledi. Bursa’ya yolunuz düşerse kent müzesinin güncel sergilerine göz atabilirsiniz.

İbrahim Balaban hakkında merak edilenler

Kısaca İbrahim Balaban

İbrahim Balaban, Türk resmine akademinin kapısından değil, bir hapishane koğuşundan girdi. Elinde ne bir diploma ne bir Paris yılı vardı; ama bir köyün bütün hafızası vardı. Bir dahaki sefere sırtında yüküyle yürüyen bir gurbetçi ya da bağrına çocuğunu basan bir anne resmi gördüğünüzde, kıvrılan çizgilere bakın; belki onun imzasını orada bulursunuz.

Türk resminin öteki ustalarını tanımak için Türk ressamlar ve eserleri sayfama, toplumsal konuları resmeden Nuri İyem ve halk sanatından beslenen Bedri Rahmi Eyüboğlu ile Abidin Dino yazılarıma göz atabilirsiniz.