|

Kaplumbağa Terbiyecisi Tablosu: Anlamı, Hikayesi ve İki Versiyonu

Osman Hamdi Bey'in Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu

Kaplumbağa Terbiyecisi nerede?

Osman Hamdi Bey’in Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunun iki versiyonu var ve ikisi de İstanbul’da. 1906’da yaptığı büyük tablo Pera Müzesi’nde, 1907’de yaptığı daha küçük ikinci versiyon ise Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nde. İki tabloda da elleri arkasında bir ney tutan yaşlı bir adam, yerdeki beş kaplumbağaya bakıyor.

Kaplumbağa Terbiyecisi, Osman Hamdi Bey’in 1906’da yaptığı ve Türk resminin belki de en çok tanınan tablosu. Loş bir cami odasında, elleri arkasında ney tutan yaşlı bir adam, yerdeki yaprakları kemiren beş kaplumbağaya bakıyor. İlk bakışta sakin, hatta biraz komik bir sahne. Ama tablonun önünde biraz uzun durursanız altında bir sabır, bir yorgunluk, belki de bir sitem sezersiniz. Bu yazıda tabloda neye bakmak gerektiğini, nasıl yorumlandığını, esin kaynağını, iki versiyonu arasındaki farkları ve bugün nerede görülebileceğini anlatıyorum.

Kaplumbağa Terbiyecisi bana çok otantik bir resim gibi gelir. Türk resim sanatı adına galiba ilk öğrendiğim tablo bu. İki farklı versiyonu olduğunu ise çok sonra öğrendim. Bence burada asıl konu kaplumbağalar değil; ben tabloda yaşlı bir adamın ruh halini görüyorum: düşünceli ve sessiz.

Kaplumbağa Terbiyecisi hakkında kısa bilgi

Osman Hamdi Bey'in Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu: çinili bir odada ney tutan yaşlı adam ve yerdeki beş kaplumbağa
Osman Hamdi Bey, Kaplumbağa Terbiyecisi, 1906. Tuval üzerine yağlı boya. Pera Müzesi, İstanbul.
SanatçıOsman Hamdi Bey (1842–1910)
Yıl1906 (ikinci versiyonu 1907)
TeknikTuval üzerine yağlı boya
Boyut1906 versiyonu yaklaşık 221 × 120 cm; 1907 versiyonu yaklaşık 136 × 87 cm
İlk sergilendiği yerParis Salonu, 1906 (“L’Homme aux tortues” / Kaplumbağalı Adam adıyla)
Nerede?1906 versiyonu Pera Müzesi’nde, 1907 versiyonu Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nde
MekanBursa Yeşil Cami’nin üst kattaki odalarından biri

Tabloda ne görüyoruz?

Kaplumbağa Terbiyecisi çok az figürle kurulmuş bir tablo: bir adam, birkaç kaplumbağa ve yüksek, çinili bir oda. Osman Hamdi Bey hikayeyi ayrıntılara gizlemiş. Aşağıdaki başlıklar, tablonun önünde dururken gözünüzü sırayla nereye çevirebileceğinizi gösteriyor.

Neye bakmalı? Yaşlı adam

Kırmızı cübbeli, beli hafifçe bükük, uzun boylu yaşlı adam Osman Hamdi Bey’in kendisi. Ressam figürlerini çoğu zaman kendisine ya da yakınlarına kostüm giydirip fotoğraflarını çektikten sonra resmederdi. 1906’da altmışlarının ortasındaydı. Yani burada bir kaplumbağa terbiyecisinden çok, kendi yaşlılığını ve kendi sabrını resmediyor.

Neye bakmalı? Kaplumbağalar

Kaplumbağa Terbiyecisi tablosundan ayrıntı: yaprakları kemiren kaplumbağalar
Kaplumbağa Terbiyecisi, ayrıntı. Osman Hamdi Bey, 1906. Pera Müzesi, İstanbul.

Yerde beş kaplumbağa var ve hiçbiri adamla ilgilenmiyor. Başlarını yapraklara eğmişler, her biri kendi yoluna gidiyor. Terbiyecinin bütün dikkati onlarda, onlarınki ise yalnızca yemekte. Tablonun ironisi tam burada: terbiye edilmesi gerekenlerin terbiye olmaya hiç niyeti yok.

Neye bakmalı? Ney ve davul

Adam elleri arkasında bir ney tutuyor, sırtında da küçük bir davul, yani nakkare asılı. Bunlar kaplumbağaları eğitmek için kullanılacak aletler. Ama ney dudaklarında değil, arkasında duruyor. Kimi yorumcular bunu, terbiyecinin artık üflemekten vazgeçtiği, sabrının tükenmek üzere olduğu şeklinde okur.

Neye bakmalı? Mekan: Bursa Yeşil Cami

Sahnenin geçtiği oda, Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı Bursa Yeşil Cami’nin üst katındaki odalardan biri. Duvarlardaki yeşil ve turkuaz çiniler, sivri kemerli pencere ve yıpranmış halılar gerçek bir mekandan alınmış. Bursa’ya giderseniz o çinileri kendi gözünüzle görebilirsiniz. Osman Hamdi Bey arkeolog ve müzeci olduğu için Osmanlı mimarisini ve çini sanatını çok iyi tanıyordu. Aynı dikkati Mihrap tablosunda da görürsünüz.

Neye bakmalı? Penceredeki yazı

Pencerenin üstündeki çini kuşakta “Kalplerin şifası sevgiliye kavuşmaktır” anlamına gelen bir yazı var. Aşağıda yavaş yavaş yaprak kemiren kaplumbağalar, yukarıda tasavvufi bir söz. Bu karşıtlık, gündelik bir uğraşı anlatan sahneye manevi bir boyut katıyor.

Neye bakmalı? Işık

Işık yalnızca yukarıdaki pencereden giriyor, odanın büyük kısmı yarı karanlıkta kalıyor. Aydınlık adamın yüzüne, kırmızı cübbesine ve kaplumbağaların kabuklarına düşüyor. Osman Hamdi Bey’in hocası Jean-Leon Gerome’dan öğrendiği titiz, neredeyse fotoğraf gibi işçiliği en çok bu ışık oyunlarında hissedersiniz.

Kaplumbağa Terbiyecisi’nin anlamı

Osman Hamdi Bey tablonun ne anlattığını hiçbir yerde açıklamadı. Bu yüzden Kaplumbağa Terbiyecisi, Türk resminde üzerine en çok yorum yapılan eserlerden biri oldu. En yaygın okumaya göre tablo, Osmanlı’daki yenileşme çabalarının ne kadar ağır ilerlediğini anlatıyor. Kaplumbağalar değişime direnen toplumu ya da yavaş işleyen devlet düzenini, terbiyeci ise onları eğitmeye çalışan aydını temsil ediyor.

Bu yorumu güçlendiren şey ressamın kendi hayatı. Osman Hamdi Bey İstanbul Arkeoloji Müzesi’ni dünya çapında bir kuruma dönüştürmüş, Sanayi-i Nefise Mektebi’ni kurmuş, eski eserlerin yurt dışına kaçırılmasını önleyecek düzenlemeler için yıllarca uğraşmıştı. Kaplumbağaları bu kadar sabırla bekleyen adamın, kendi mücadelesine yorgun ama vazgeçmemiş bir gözle baktığını düşünmek zor değil.

Tabloyu yalnızca bir eleştiri olarak okumak da eksik kalır. Sahnede bir mizah var: ciddi bir yüzle kaplumbağaların peşine düşmüş, üstelik neyini bile üflemeyen bir adam. Bu yüzden tablo, Osman Hamdi Bey’in kendine gülümseyerek baktığı bir otoportre gibi de okunabilir.

Tablonun esin kaynağı

Kaplumbağa terbiyeciliği Osmanlı’da bilinen bir meslek değildi. Peki fikir nereden geldi? Araştırmacılar cevabı Fransız gezi dergisi Le Tour du Monde’un 1869 tarihli bir sayısında buldu. Bu sayıda İsviçreli diplomat Aime Humbert Japonya izlenimlerini anlatıyor, kaplumbağaları eğiten sokak gösterilerinden söz ediyor; bir de gravür yer alıyordu. Osman Hamdi Bey o yıllarda Bağdat’ta görevliydi ve babasına yazdığı bir mektupta bu dergiyi zevkle okuduğunu anlatıyor.

Yani fikrin tohumu, tablonun yapılmasından yaklaşık kırk yıl önce atılmış olabilir. Osman Hamdi Bey uzak bir ülkenin sokak eğlencesini almış, Bursa’daki bir cami odasına taşımış ve kendi hayatına dair bir hikayeye dönüştürmüş.

İki versiyon: 1906 ve 1907 arasındaki farklar

Kaplumbağa Terbiyecisi'nin 1907 tarihli ikinci versiyonu: altı kaplumbağa ve yerde bir testi
Osman Hamdi Bey, Kaplumbağa Terbiyecisi (ikinci versiyon), 1907. Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstanbul.

Pek çok oryantalist ressam gibi Osman Hamdi Bey de beğenilen tablolarını ikinci kez yapardı. Kaplumbağa Terbiyecisi’nin 1907 tarihli ikinci versiyonu daha küçük ve birkaç ayrıntıda ilkinden ayrılıyor. Bu versiyonda Münir Paşa’ya Fransızca yazılmış bir ithaf da var. İki tabloyu yan yana düşünüp farkları aramak küçük bir oyun gibi.

1906 versiyonu1907 versiyonu
Kaplumbağa sayısı56
BoyutBüyük, yaklaşık 221 × 120 cmDaha küçük, yaklaşık 136 × 87 cm
Sağdaki duvarSıvası dökülmüş bir bölümAsılı bir hat levhası
YerdeTesti yokBir Çanakkale testisi
Pencere çevresiDaha açık, daha aydınlıkDaha kapalı, ışık daha az
İmzaO. Hamdy Bey 1906Münir Paşa’ya ithaf ve 1907 tarihi
BugünPera MüzesiTürkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi

Kaplumbağa Terbiyecisi’nin hikayesi

Tablo 1906’da Paris Salonu’na “Kaplumbağalı Adam” adıyla gönderildi. Türkçede ise neredeyse yapıldığı günden beri Kaplumbağa Terbiyecisi diye anılıyor.

1906 versiyonunun başından geçenler başlı başına bir roman. 1950’lerin sonunda armatör Saim Birkök’ün Şişli’deki köşkünden çıkan eserler arasında yer aldı ve bir süre İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde kaldı. Yıllar sonra açık artırmayla Erol Aksoy’un İktisat Bankası koleksiyonuna geçti. Banka batınca tabloya TMSF el koydu ve Aralık 2004’te yeniden açık artırmaya çıkarıldı. Pera Müzesi ile İstanbul Modern’in yarıştığı artırmayı Suna ve İnan Kıraç Vakfı kazandı ve tabloyu 5 milyon TL’ye (o günün parasıyla 5 trilyon lira, yaklaşık 3,5 milyon dolar) aldı. Bu, o güne kadar bir Türk ressamın eserine ödenen en yüksek fiyattı. Rekoru yıllar sonra yine Osman Hamdi Bey’in başka tabloları kırdı.

1907 versiyonu uzun süre İstanbullu Levanten bir ailenin elinde kaldı. 1980’lerde Londra’da bir müzayedede satışa çıktı ve Erol Simavi tarafından satın alındı. Geniş bir izleyiciyle ilk kez 2009’da, Sakıp Sabancı Müzesi’nin bir sergisinde buluştu. Mart 2024’te Türkiye İş Bankası koleksiyonuna katıldı.

Kaplumbağa Terbiyecisi nerede?

İki versiyon bugün Beyoğlu’nda, neredeyse sırt sırta duran iki müzede. Yani aynı gün ikisini birden görebilir, farkları kendi gözünüzle arayabilirsiniz.

  • 1906 versiyonu: Pera Müzesi, Tepebaşı. Osman Hamdi Bey eserlerinin bulunduğu kalıcı oryantalist resim koleksiyonunda. Güncel ziyaret bilgileri için müzenin resmi sitesine bakabilirsiniz.
  • 1907 versiyonu: Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi, İstiklal Caddesi. “Türk Resmini İzlemek” adlı kalıcı sergide.

Pera Müzesi’ne gittiğiniz gün, Osman Hamdi Bey’in 29 yıl müdürlüğünü yaptığı İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ni ve Çinili Köşk’ü de rotanıza eklemenizi öneririm. Tabloyu yapan adamın ömrünü nereye verdiğini görünce Kaplumbağa Terbiyecisi’ne bakışınız değişiyor.

Tablonun ressamı Osman Hamdi Bey

Osman Hamdi Bey'in fesli, gözlüklü portre fotoğrafı
Osman Hamdi Bey (1842–1910).

Osman Hamdi Bey 1842’de İstanbul’da doğdu. Hukuk okumak için gittiği Paris’te kendini resme kaptırdı ve Gerome ile Boulanger’nin atölyelerinde çalıştı. İstanbul’a dönünce devlet görevlerinde bulundu, 1881’de Müze-i Hümayun’un müdürü oldu, 1882’de Sanayi-i Nefise Mektebi’ni kurdu. Sayda’daki kazılarda İskender Lahdi’ni gün ışığına çıkaran da oydu. Ressam, arkeolog ve müzeci kimliklerini bir arada taşıyan bu dolu dolu hayatı Osman Hamdi Bey yazımda ayrıntılı olarak anlattım.

🧭 Eseri yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki İstanbul gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Kaplumbağa Terbiyecisi hakkında sık sorulan sorular

Kaplumbağa Terbiyecisi tablosu kimin?

Tablo Osman Hamdi Bey’e ait. İlk versiyonunu 1906’da, ikinci versiyonunu 1907’de yaptı.

Kaplumbağa Terbiyecisi ne anlatıyor?

Ressam tablonun anlamını hiç açıklamadı. En yaygın yorum, değişime direnen bir toplumu eğitmeye çalışan aydının sabrını ve yorgunluğunu anlattığı yönünde. Tablo, Osman Hamdi Bey’in kendi mücadelesine dair ironik bir otoportre olarak da okunur.

Tablodaki adam kim?

Tablodaki yaşlı adam Osman Hamdi Bey’in kendisi. Ressam figürlerini çoğu zaman kendini kostümle fotoğraflayarak hazırlardı.

Tabloda kaç kaplumbağa var?

1906 versiyonunda beş, 1907 versiyonunda altı kaplumbağa var.

Tablo nerede geçiyor?

Sahne Bursa Yeşil Cami’nin üst katındaki odalardan birinde geçiyor. Çiniler, pencere ve kemerler bu yapıdan alınmış.

Kaplumbağa Terbiyecisi kaça satıldı?

1906 versiyonu Aralık 2004’teki açık artırmada 5 milyon TL’ye (yaklaşık 3,5 milyon dolar) Suna ve İnan Kıraç Vakfı tarafından alındı ve Pera Müzesi koleksiyonuna girdi.

Özet

EserKaplumbağa Terbiyecisi (Kaplumbağalı Adam)
RessamOsman Hamdi Bey
Tarih1906 ve 1907 (iki versiyon)
KonuBursa Yeşil Cami’de kaplumbağaları eğitmeye çalışan yaşlı bir adam
Öne çıkan yorumYenileşmenin yavaşlığı ve aydının sabrı
Esin kaynağıLe Tour du Monde dergisindeki Japonya gravürü (1869)
Nerede görülür?Pera Müzesi (1906) ve Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi (1907)

Kaplumbağa Terbiyecisi’ni ilk gördüğümde kaplumbağalara bakıp gülümsemiştim. Sonra Osman Hamdi Bey’in hayatını okudukça o gülümsemenin yerini başka bir şey aldı: bir ömür boyu sabırla kurulan müzeler, okullar, yasalar ve bütün bunların arkasında yorgun ama hala ayakta duran bir adam. Belki de tablonun gücü buradan geliyor. Herkes o odada kendi kaplumbağalarını ve kendi sabrını buluyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler