Kart Oynayanlar (Cézanne): Beş Versiyon, Anlamı ve Nerede Görülür

Kart Oynayanlar, Paul Cézanne’ın 1890’larda doğduğu kent Aix-en-Provence’ta, babasının çiftliğinde çalışan köylüleri iskambil oynarken gösterdiği tablo dizisi. Sessiz bir oyun, iki ya da daha fazla adam, bir masa ve birkaç sıradan eşya. Cézanne bu basit sahneyi beş kez, her seferinde biraz daha sadeleştirerek boyadı. Bu yazıda Kart Oynayanlar tablosunun ne anlattığını, beş versiyonun birbirinden nasıl ayrıldığını, Musée d’Orsay’daki en ünlü versiyonda neye bakmak gerektiğini ve tabloları nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Kart Oynayanlar hakkında kısa bilgi

Kart Oynayanlar ne anlatıyor?

Görünüşte hiçbir şey olmuyor. İki adam küçük bir masanın iki yanında oturmuş, ellerindeki kartlara bakıyor. Soldaki ağzında bir pipo tutuyor, sağdaki biraz öne eğilmiş. Aralarında koyu renkli küçük bir şişe duruyor. Kimse konuşmuyor, kimse karşısındakine bakmıyor. Tablo bir hikaye anlatmıyor; bir anı, bir dikkati ve bir sessizliği gösteriyor.

Konunun kendisi eski. Musée d’Orsay, kart oyuncularının Caravaggio’dan beri resimde işlenen bir tema olduğunu hatırlatıyor. Bu geleneksel sahnelerde genellikle bir hile, bir gerilim vardır; her şey bakışlarla ve el hareketleriyle anlatılır. Yine Musée d’Orsay’a göre Cézanne, memleketi Aix’teki müzede Le Nain kardeşlere atfedilen bir kart oyuncuları tablosunu büyük olasılıkla görmüştü. Ama Cézanne bu konudan dramı tamamen çıkardı. Müze, bakışlar ve ince jestler yerine iri gövdeli, sessizce oyuna gömülmüş figürler kullandığını vurguluyor.

Courtauld Galerisi’nin tanımı da bunu güzel özetliyor: Oyuncular karşı karşıya oturuyor ama oyunun ritüeline dalmış durumdalar. Galeri bu köylüleri, Cézanne’ın Sainte-Victoire Dağı manzaralarının insan karşılığı olarak görüyor: zamansız, anıtsal ve tamamen Provence’a ait. Kart Oynayanlar’daki adamlar birer karakter olmaktan çok, bir dağ ya da bir elma gibi sağlam, ağır ve kalıcı formlar. Cézanne’ın natürmortlarda ve manzaralarda aradığı yapıyı burada insan figüründe arıyor.

Kart Oynayanlar kimler? Jas de Bouffan’ın köylüleri

Courtauld Galerisi’ne göre modeller, Cézanne’ın babasına ait çiftliğin işçileriydi. Bu çiftlik, Aix-en-Provence’ın hemen dışındaki Jas de Bouffan’dı. Cézanne 1890’ların büyük bölümünü burada geçirdi. Barnes Vakfı da ressamın bu yıllarda bölgenin manzaralarını ve çiftlikte çalışan insanları resmettiğini belirtiyor.

Modellerden ikisinin adı biliniyor. Musée d’Orsay, pipolu adamın çiftliğin bahçıvanı “père Alexandre” (Alexandre Baba) olarak tanımlandığını yazıyor. Courtauld’un 2011 sergisi ise bir başka modeli, Paulin Paulet’yi öne çıkardı: Paulet’nin üç köylü portresi için poz verdiği ve bunun için beş frank aldığı biliniyor. Cézanne’ın çevrimiçi eser kataloğu da Paulin Paulet’yi Orsay’daki versiyonun modelleri arasında sayıyor. Yine de her figürün kim olduğu konusunda kesin bir liste yok; katalog bazı figürleri “kimliği belirsiz” olarak kaydediyor.

Cézanne’ın bu modelleri nasıl çalıştığı da ilginç. Courtauld’a göre dizi için bu kadar çok hazırlık çizimi, suluboya ve yağlı boya etüt yapılmış olması Cézanne için alışılmadık bir durum. Musée d’Orsay’da tek bir kart oyuncusunu gösteren yağlı boya bir etüt de var. Bu etütlerde figürler genellikle tek tek çalışılmış; ressam onları daha sonra tuval üzerinde bir araya getirmiş.

Beş Kart Oynayanlar: hangisi nerede?

Courtauld’a göre Cézanne kart oynayan işçileri resmetmeye 1890 sonbaharında ilgi duymaya başladı ve 1890’lar boyunca bu konuda beş tablo tamamladı. Dizinin ilk kez anıldığı tarih 1891: Yazar Paul Alexis o yıl Cézanne’ın Aix’teki atölyesini ziyaret etmişti. Beş tablo boyut, oyuncu sayısı ve mekan bakımından birbirinden ayrılıyor. Kabaca iki grupta toplanabilirler: kalabalık sahneler ve iki oyunculu sahneler.

Barnes Vakfı versiyonu: en büyük ve en kalabalık

Dizinin en büyük tablosu 135,3 × 181,9 cm boyutunda ve Philadelphia’daki Barnes Vakfı’nda. Vakıf onu 1890–1892’ye tarihliyor ve dizinin “en büyük ve en iddialı” örneği olarak tanımlıyor. Cézanne burada sıradan çiftlik işçilerine, normalde tarih resmi ya da mitoloji gibi büyük konulara ayrılan bir ölçek veriyor. Masanın çevresinde oyuncuların yanı sıra ayakta duran izleyiciler var; eser kataloğu tabloda bir perde, bir ayna ve bir zeytin küpü gibi ayrıntılar kaydediyor. Tablo bugün vakfın ana salonunun batı duvarında asılı.

Metropolitan Müzesi versiyonu: üç oyuncu ve bir seyirci

New York’taki Metropolitan Müzesi’ndeki versiyon 65,4 × 81,9 cm ve yine 1890–1892 tarihli. Burada masanın çevresinde üç oyuncu oturuyor, arkada ayakta duran bir adam oyunu izliyor. Eser kataloğu, Vollard’ın kayıtlarında duvarda asılı bir pipo rafından ve sağda bir perdeden söz edildiğini aktarıyor. Tablo 1960’ta Stephen C. Clark’ın vasiyetiyle müzeye geçti.

Üç iki oyunculu versiyon: Orsay, Courtauld ve Katar

Sonraki üç tabloda Cézanne sahneyi yalnızca iki oyuncuya indirdi. Londra’daki Courtauld Galerisi’nin versiyonu 60 × 73 cm ve galeri onu 1892–1896’ya tarihliyor. Courtauld’un deyişiyle bu tabloda sahne, belirsiz bir mekanda bir masanın iki yanında oturan iki adama kadar arındırılmış. Üçüncü iki oyunculu versiyon ise 97 × 130 cm ile bu grubun en büyüğü. Eser kataloğuna göre uzun süre Yunan armatör George Embiricos’un koleksiyonundaydı ve bugün Katar’da bir özel koleksiyonda. Guinness Dünya Rekorları bu tablonun 2011’de Katar kraliyet ailesine 250 milyon dolara satıldığını kaydediyor. Satış özel bir anlaşmayla yapıldığı için resmi bir açıklama olmadı.

Dizinin en küçüğü ise bu yazının asıl konusu olan Musée d’Orsay versiyonu. Beş tablonun hangi sırayla yapıldığı tam olarak bilinmiyor. Eser kataloğundaki tarihler kalabalık sahnelerin daha önce, iki oyunculu sahnelerin daha sonra yapıldığını gösteriyor; ancak iki oyunculu üç versiyonun kendi aralarındaki sıralaması ve tarihleri kaynaktan kaynağa değişiyor. Örneğin eser kataloğu Orsay tablosu için farklı uzmanların 1890–1892’den 1893–1896’ya uzanan farklı tarihler önerdiğini sıralıyor.

Kart Oynayanlar tablosunda neye bakmalı?

Orsay’daki Kart Oynayanlar küçük bir tablo; önünde biraz zaman geçirmek gerekiyor. Aşağıdaki ayrıntılar, Cézanne’ın bu sade sahneyi nasıl kurduğunu görmeye yardımcı olur.

Neye bakmalı? Ortadaki şişe

Masanın ortasında duran koyu renkli şişe, kompozisyonun ekseni. Tabloyu neredeyse ikiye bölüyor ve iki oyuncuyu birbirinden ayırıyor. Ambroise Vollard’ın satış defterindeki kayıt bile tabloyu bu şişeyle tarif ediyor: masaya dirseklerini dayamış, biri sigara içen iki kart oyuncusu ve ortada küçük siyah bir şişe. Şişenin parlak yüzeyinde ışığın kısa bir dokunuşla verildiğine dikkat edin.

Neye bakmalı? İki adam arasındaki karşıtlık

İki oyuncu birbirinin aynası gibi yerleştirilmiş ama birbirine benzemiyor. Soldaki dik oturuyor, pipolu ve daha koyu tonlarla boyanmış. Sağdaki öne eğilmiş, şapkası ve ceketi daha açık, daha sıcak renkte. Bu karşıtlık sahneye hareket vermeden bir gerilim katıyor.

Neye bakmalı? Kartlara bakan gözler

Oyuncuların gözleri neredeyse görünmüyor; ikisi de başını eğmiş, yalnızca kartlarına bakıyor. Kimse hile yapmıyor, kimse rakibini kollamıyor. Bu yüzden tabloda geleneksel kart oyunu sahnelerindeki o “kim kimi kandıracak” sorusu hiç yok. Ellerin ve kartların küçük açık lekeleri, koyu giysilerin arasında dikkati masaya topluyor.

Neye bakmalı? Renk lekeleriyle kurulan formlar

Yakından bakınca Cézanne’ın figürleri çizgiyle değil, yan yana konmuş renk lekeleriyle kurduğunu görürsünüz. Ceketlerin kıvrımları, masa örtüsünün kenarları, yüzlerdeki gölgeler küçük, yönlü fırça darbelerinden oluşuyor. Gövdeler bu yüzden ağır ve sağlam görünüyor. Cézanne’ın modern sanatı nasıl etkilediğini anlamak için bu fırça işçiliğine bakmak yeterli; aynı yöntemi manzaralarında ve natürmortlarında da kullanıyordu.

Neye bakmalı? Belirsiz mekan

Kalabalık versiyonlarda duvarda bir pipo rafı, bir perde, bir ayna gibi ayrıntılar varken Orsay tablosunda mekan neredeyse tamamen silinmiş. Arkada yalnızca belli belirsiz bir duvar ve ahşap lambri seçiliyor. Bu sadeleştirme, bakışı tamamen iki figüre ve masaya yöneltiyor.

Orsay’daki tablonun yolculuğu

Orsay’daki Kart Oynayanlar, Cézanne’ın galericisi Ambroise Vollard’dan sonra birkaç koleksiyoncunun elinden geçti. Eser kataloğuna göre Kont Isaac de Camondo tabloyu 4 Mayıs 1907’de satın aldı ve Louvre’a vasiyet etti. Camondo bağışı 1911’de Louvre’a girdi. Tablo 1914’ten itibaren Louvre’da sergilendi, 1947–1986 arasında Louvre’a bağlı Jeu de Paume galerisinde kaldı ve 1986’da açılan Musée d’Orsay’a taşındı.

Kart Oynayanlar nerede görülür?

Bu yazıda anlattığım iki oyunculu Kart Oynayanlar, Paris’teki Musée d’Orsay’ın koleksiyonunda. Bu küçük tablo zaman zaman başka müzelerdeki sergilere ödünç verilebiliyor ya da salon düzenlemeleri nedeniyle depoya alınabiliyor. Gitmeden önce Musée d’Orsay’ın resmi sitesinden eserin sergide olup olmadığını kontrol etmenizi öneririm.

Diziyi tamamlamak isterseniz: Metropolitan Müzesi’nin versiyonu New York’ta, Barnes Vakfı’nın dev versiyonu Philadelphia’da, Courtauld versiyonu Londra’daki Courtauld Galerisi’nde. Barnes’taki tablo vakfın ana salonunun batı duvarında asılı. Katar’daki versiyon ise özel koleksiyonda olduğu için kamuya açık değil. Dizinin parçaları bugün dört ayrı kentte. 2010–2011’de Metropolitan Müzesi ile Courtauld’un ortak düzenlediği “Cézanne’s Card Players” sergisi, Met, Orsay ve Courtauld versiyonlarını etüt ve çizimlerle birlikte bir araya getirmişti.

🧭 Eseri yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki Paris gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Eserin ressamı: Paul Cézanne

Paul Cézanne 1839’da Aix-en-Provence’ta doğdu ve 1906’da yine orada öldü. 1890’ların büyük bölümünü babasının Aix yakınındaki çiftliğinde geçirdi; bölgenin manzaralarını, Sainte-Victoire Dağı’nı ve çiftlikte çalışan insanları defalarca resmetti. Kart Oynayanlar bu arayışın insan figürüne uygulanmış hali. Cézanne’ın hayatını ve öteki eserlerini Paul Cézanne yazımda, Emile Zola ile dostluğunu ise Cézanne et Moi film yazımda anlattım.

Sık sorulan sorular

Özet