|

Otto Dix: Savaşın Acımasız Yüzünü Resmeden Ressam

Otto Dix kimdir?

Otto Dix (1891–1969), I. Dünya Savaşı’na gönüllü katılıp dört yılını cephede geçiren, sonra savaşın kahramanlık değil ölüm ve çamur olduğunu hiç süslemeden resmeden Alman ressam. Yeni Nesnellik akımının en güçlü temsilcilerinden biri oldu; savaştan dönenlerin parçalanmış bedenlerini ve 1920’ler Almanya’sının karanlık yüzünü olduğu gibi gösterdi. Nazi döneminde eserleri “Dejenere Sanat” ilan edildi. En ünlü eserleri Der Krieg, Skat Oyuncuları ve Büyük Şehir; en büyük koleksiyonu Kunstmuseum Stuttgart’ta.

“Ben öyle gerçekçi biriyim ki her şeyi kendi gözlerimle görmem gerekiyor. Hayatın bütün uçurumlarını bizzat yaşamalıyım.” — Otto Dix

Dix, 20. yüzyıl Alman sanatının en önemli ressamlarından ve Yeni Nesnellik (Neue Sachlichkeit) akımının en güçlü temsilcilerinden biri. Yani gerçeğe soğukkanlı, süssüz bir gözle bakanlardan. I. Dünya Savaşı’nın yıkımını, savaştan dönenlerin parçalanmış bedenlerini ve 1920’lerin Almanya’sının karanlık yüzünü olduğu gibi resmetti.

Dix’in hayatında beni en çok etkileyen, savaşa gönüllü katılıp dört yılını cephede geçiren bir gencin sonra savaşın kahramanlık değil ölüm ve çamur olduğunu en açık biçimde gösteren ressamlardan biri olması. Siperlerde yüzlerce çizim yaptı ve yıllar sonra bile kabuslarında o sahneleri görmeye devam etti. Der Krieg’e bakarken bunu unutmak mümkün değil.

Savaşa gönüllü gitti, dört yılını cephede geçirdi. Döndüğünde savaşın kahramanlık değil; ölüm, çamur ve insanlık dramı olduğunu en sarsıcı biçimde gösteren sanatçılardan biri oldu. Bu yazıda önce hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Otto Dix kimdir?

Otto Dix'in portresi
Otto Dix (1891–1969).

Çocukluğu ve eğitimi

Asıl adı Wilhelm Heinrich Dix. 2 Aralık 1891’de, bugün Gera kentinin bir parçası olan Untermhaus’ta doğdu. Babası bir demir dökümhanesinde işçiydi, annesi terzi. Şiir yazan, müziği seven annesi, oğlunun sanata yönelmesinde büyük rol oynadı. Bir de kuzeni vardı: ressam Fritz Amann. Onun atölyesinde geçirdiği zaman, Dix’in ressam olmaya karar vermesinde etkili oldu.

Gençliğinde dört yıl dekorasyon ressamı olarak çıraklık yaptı. 1909’da Dresden Uygulamalı Sanatlar Okulu’na girdi. Bu yıllarda heykelle de uğraştı. Yaptığı Friedrich Nietzsche büstünü Dresden kent müzesi satın aldı; ama yıllar sonra Naziler eseri “dejenere” bulup kaldırdı ve büst kayboldu.

Öğrenciyken Ekspresyonizm ve Post-Empresyonizm’e, yani duyguyu ve rengi öne çıkaran yeni resme hayran kaldı. En çok da Dresden’deki bir sergide gördüğü Vincent van Gogh’un eserlerinden etkilendi.

I. Dünya Savaşı: her şeyi değiştiren dört yıl

1914’te savaş başladığında Dix, birçok genç Alman gibi gönüllü olarak orduya yazıldı. Makineli tüfek birliğinde görev yaptı; hem Batı hem Doğu cephesinde savaştı ve birkaç kez yaralandı. Somme Muharebesi’nde de oradaydı.

Cephede kalemi elinden bırakmadı, yüzlerce çizim yaptı. Siperlerde gördüğü ölüm, çürüme ve yıkım, hayatı boyunca sanatının ana konusu oldu. Yıllar sonra bile o sahnelerin kabuslarına girmeye devam ettiğini anlatacaktı.

Savaş sonrası ve Yeni Nesnellik

Savaştan sonra, 1919–1922 arasında Dresden Sanat Akademisi’nde okudu. İlk yıllarda Ekspresyonizm, Kübizm, Fütürizm ve Dada’yı tek tek denedi. 1920’lerin ortasına gelindiğinde üslubu oturdu: keskin, ayrıntılı ve soğuk bir gerçekçilik.

1922’de Düsseldorf’a taşındı, 1923’te Martha Koch ile evlendi; üç çocukları oldu. 1925’te Mannheim Kunsthalle’de açılan bir sergi akıma adını verdi: “Yeni Nesnellik”. Dix bu sergiyle hareketin önde gelen ismi olarak kabul edildi. 1927’de Dresden Sanat Akademisi’ne bu kez profesör olarak döndü, 1931’de de Prusya Sanat Akademisi’ne üye seçildi.

Naziler ve “Dejenere Sanat”

1933’te Naziler iktidara gelince Dix, akademiden ilk atılanlardan biri oldu. Eserleri “Alman askerini aşağılayan” ve “ahlaka aykırı” işler diye damgalandı. Alman müzelerinden 260’tan fazla eseri kaldırıldı. Bir kısmı da 1937’deki ünlü “Dejenere Sanat” (Entartete Kunst) sergisinde, alay konusu olsun diye duvarlara asıldı.

Dix ailesini alıp Almanya’nın güneyine, Konstanz Gölü kıyısına çekildi. Siyasi resim yapmak artık fiilen imkansızdı; o da yıllarca çoğunlukla manzara boyadı. 1939’da Hitler’e yönelik bir suikast girişiminin ardından birçok kişiyle birlikte kısa bir süre gözaltına alındı, sonra serbest bırakıldı.

Son yılları

II. Dünya Savaşı’nın son aylarında, 53 yaşındayken, bu kez halk milislerine (Volkssturm) alındı. Savaşın sonunda Fransız ordusuna esir düştü ve 1946’nın başına kadar esir kampında kaldı.

Savaştan sonra resimlerinde dini konular, İncil sahneleri ve otoportreler öne çıktı. İkiye bölünmüş Almanya’nın hem doğusunda hem batısında saygı gören az sayıdaki sanatçıdan biri oldu. 1967’de geçirdiği felç sağlığını bozdu; 25 Temmuz 1969’da ikinci bir felç sonucu Singen’de hayatını kaybetti.

Otto Dix’in sanat anlayışı

Yeni Nesnellik, savaş sonrası Almanya’nın gerçeklerini duygusal abartıya kaçmadan, soğuk ve keskin bir gözle anlatmak isteyen bir sanat hareketiydi. Ekspresyonizm ressamın içindeki fırtınayı resmediyordu; Yeni Nesnellik ise “dışarı, gerçeğe bakın” diyordu.

Dix’in resimlerinde sakat savaş gazileri, sokakta dilenenler, fahişeler, vurguncular ve gece kulüpleri yan yana durur. Teknikte ise geriye, Alman Rönesansı’nın ustalarına döndü: boyayı ince katmanlar halinde üst üste süren eski ustaların tempera ve yağlıboya yöntemine. Bu yüzden resimlerine baktığınızda tuhaf bir karışım görürsünüz: konu 1920’lerden, işçilik 16. yüzyıldan.

Dix, savaşı resmeden büyük bir geleneğin de parçası. Goya’nın “Savaşın Felaketleri” gravürleri, Der Krieg serisinin en önemli ilham kaynaklarından biriydi. Aynı kuşaktan, aynı savaşı başka bir dille anlatan Max Beckmann ile yan yana koyduğunuzda da çok şey öğrenirsiniz.

Otto Dix’in en önemli 10 eseri

1. Asker Olarak Otoportre (1914)

Otto Dix'in Asker Olarak Otoportre tablosu: kalın fırça darbeleriyle boyanmış sert bakışlı genç adam
Otto Dix, Asker Olarak Otoportre, 1914. Kunstmuseum Stuttgart. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Kunstmuseum Stuttgart

Cepheye gitmeden hemen önce yaptığı bu otoportre, savaş karşıtı Dix’i tanıyanları şaşırtır. Genç ressam kendini sert, kararlı, neredeyse savaşa hevesli biri olarak resmetmiş.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışa ve renklere. Van Gogh ve Ekspresyonizm etkisi burada çok belli: kalın, canlı fırça darbeleri. Şimdi bu tabloyu aklınızda tutup Dix’in savaştan sonraki soğuk ve keskin resimlerine bakın. Savaşın bir insanı ve bir ressamı nasıl değiştirdiğini başka hiçbir yerde bu kadar açık göremezsiniz.

2. Skat Oyuncuları (1920)

Otto Dix'in Skat Oyuncuları tablosu: protezli üç savaş gazisi kafede iskambil oynuyor
Otto Dix, Skat Oyuncuları, 1920. Neue Nationalgalerie, Berlin. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Neue Nationalgalerie, Berlin

Savaşta ağır yaralanmış üç gazi bir kafede skat, yani bir tür iskambil oyunu oynuyor. Kolları, bacakları, yüzlerinin bir kısmı yok. Yerlerinde protezler, metal çeneler, bir kulaklık borusu var.

Bu eserde neye bakmalı? Kartları nasıl tuttuklarına. Biri kartı ayağıyla, biri ağzıyla tutuyor. Dix bu sahneyi ağlatmak için değil, neredeyse grotesk, yani tuhaf ve ürkütücü bir mizahla boyamış; tablonun insanı rahatsız etmesi de buradan geliyor. Bir de kolaj ayrıntısına bakın: Dix gerçek gazete parçalarını ve kendi fotoğrafını tuvale yapıştırmış. Dada’nın izi burada çok açık.

3. Prag Caddesi (1920)

Otto Dix'in Prag Caddesi tablosu: dükkan vitrinlerinin önünde dilenen sakat gaziler
Otto Dix, Prag Caddesi, 1920. Kunstmuseum Stuttgart. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Kunstmuseum Stuttgart

Dresden’in lüks alışveriş caddesi Prager Strasse. Vitrinlerin önünde sakat savaş gazileri dileniyor. Savaş sonrası Almanya’nın ekonomik çöküşü ile burjuvazinin, yani varlıklı kentlilerin tüketim dünyası aynı kaldırımı paylaşıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Vitrinlere. Birinde protez kollar ve bacaklar, ötekinde korseler ve manken başları sergileniyor. Vitrinde beden bir mal gibi satılıyor; vitrinin önünde ise gerçek bedenler parçalanmış halde duruyor. Yerdeki küçük broşüre de dikkat edin: üzerinde “Yahudiler dışarı” yazıyor. Dix, 1920’deki havayı çok erken ve ürkütücü biçimde kaydetmiş.

4. Siper (1920–1923)

Otto Dix'in kayıp Siper tablosunun siyah-beyaz fotoğrafı: siperde parçalanmış asker bedenleri
Otto Dix, Siper, 1920–1923. Kayıp; bugün yalnızca fotoğraflarından biliniyor. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Kayıp

Dix’in savaş hakkındaki en sarsıcı tablosu. Bir siperin içinde parçalanmış, çürümekte olan asker bedenleri. Sergilendiğinde büyük tartışma çıktı. Köln’deki müze eseri satın aldığında öyle bir tepki geldi ki tablo bir perdenin arkasına saklandı.

Bu eserin hikayesi: Naziler Siper’i “Dejenere Sanat” sergisinde, Alman askerini aşağılayan bir eser diye teşhir etti. Sonra tablonun izi kayboldu; büyük olasılıkla yok edildi. Bugün onu yalnızca siyah-beyaz fotoğraflarından tanıyoruz. Bu yüzden Siper, Dix’in bir eseri olmanın yanında Nazi kültür politikasının da bir belgesi.

5. Der Krieg (Savaş) gravür serisi (1924)

Otto Dix'in Der Krieg serisinden bir gravür: gaz maskeli askerler ilerliyor
Otto Dix, Der Krieg serisinden bir gravür, 1924. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Birçok müzenin baskı koleksiyonunda

Savaşın bitiminden altı yıl sonra yaptığı 50 gravürlük bir seri. Gaz saldırısı altında ilerleyen askerler, siperlerde çürüyen cesetler, yıkılmış köyler, aklını yitirmiş askerler. Savaş karşıtı sanatın en güçlü örneklerinden biri sayılıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Tekniğe. Dix, metal levhayı asitle kazıma (gravür) ile ton ve gölge veren akuatint tekniğini birlikte kullanmış. Böylece çamur, çürüyen et ve gaz dumanı neredeyse elle tutulacak hale gelmiş. Serinin yapısı bilerek Goya’nın “Savaşın Felaketleri” dizisini hatırlatıyor. İkisini yan yana gördüğünüzde, aynı dehşetin yüz yıl arayla nasıl anlatıldığını fark edersiniz.

6. Gazeteci Sylvia von Harden’in Portresi (1926)

Otto Dix'in Sylvia von Harden portresi: monoklü, kısa saçlı kadın kafe masasında oturuyor
Otto Dix, Gazeteci Sylvia von Harden’in Portresi, 1926. Centre Pompidou, Paris. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Sylvia von Harden, Berlin’in kafe hayatında tanınan bir gazeteci ve şair. Kısa kesilmiş saçları, gözünde monoklü (tek camlı gözlük), elinde sigarası ve önünde kokteyliyle bir kafe masasında oturuyor. Bu tablo, 1920’lerin “yeni kadın” imgesinin en tanınmış portresi.

Bu eserde neye bakmalı? Ellere ve yüze. Uzun, kemikli parmaklar, abartılı bir yüz, aşağı kaymış bir çorap. Dix modelini güzelleştirmiyor, ama küçümsemiyor da. Karşımızda güzellik kalıplarını umursamayan, kafeye tek başına oturan, entelektüel bir kadın var. Von Harden’in anlattığına göre Dix onu tam da bu “çağını temsil eden” görünüşü yüzünden seçmişti.

7. Büyük Şehir (Metropolis) triptiği (1927–1928)

Otto Dix'in Büyük Şehir triptiği: ortada dans eden kalabalık, yanlarda sokak sahneleri
Otto Dix, Büyük Şehir (triptik), 1927–1928. Kunstmuseum Stuttgart. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Kunstmuseum Stuttgart

Üç panodan oluşan bu büyük kompozisyon, 1920’lerin Berlin’ini anlatıyor. Ortada caz orkestrası eşliğinde dans eden şık bir kalabalık var. İki yanda ise sokakta yürüyen fahişeler ve kaldırımda sürünen sakat bir gazi.

Bu eserde neye bakmalı? Biçime. Üç panolu resme triptik denir; Orta Çağ ve Rönesans’ta kilise sunakları için kullanılırdı. Dix bu kutsal biçimi alıp içine Weimar Cumhuriyeti’nin gece hayatını yerleştiriyor. Ortadaki pırıltılı eğlence ile yan panolardaki sefalet birbirine hiç değmiyor; tablonun asıl konusu da bu kopukluk.

8. Der Krieg (Savaş) triptiği (1929–1932)

Otto Dix'in Der Krieg triptiği: cepheye yürüyen askerler, yıkılmış siper ve yaralı taşıyan asker
Otto Dix, Der Krieg (triptik), 1929–1932. Galerie Neue Meister, Dresden. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Galerie Neue Meister (Albertinum), Dresden

Dix’in savaş hakkındaki en büyük ve en olgun eseri. Solda sabah sisinde cepheye yürüyen askerler. Ortada yıkılmış bir siperde cesetler. Sağda yaralı bir arkadaşını taşıyan bir asker; o yüz Dix’in kendi yüzü. Altta ise bir sandukanın içinde uyuyan ya da ölmüş askerler.

Bu eserde neye bakmalı? Yine sunak biçimine. Dix burada Alman Rönesansı’nın en ünlü sunağını, Grünewald’ın İsenheim Sunağı’nı hatırlatan bir düzen kuruyor. Ama İsa’nın çarmıha gerilişinin yerinde isimsiz askerlerin ölümü var. Tablo Nazilerin iktidara gelişinden hemen önce bitti; bugün yaklaşan yeni savaşa karşı bir uyarı gibi okunuyor.

9. Yedi Ölümcül Günah (1933)

Otto Dix'in Yedi Ölümcül Günah tablosu: birbirinin sırtında ilerleyen tuhaf figürler
Otto Dix, Yedi Ölümcül Günah, 1933. Staatliche Kunsthalle Karlsruhe. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Staatliche Kunsthalle Karlsruhe

Nazilerin iktidara geldiği yıl yapılan bu alegoride yedi günah, tuhaf figürlere dönüşmüş. Bir karnaval alayı gibi birbirinin sırtında ilerliyorlar.

Bu eserde neye bakmalı? Öndeki küçük, kıskanç figüre. Dix 1933’te onu açıkça Hitler’e benzetemezdi. Savaştan sonra, 1946’da, figürün yüzüne Hitler’in bıyığını ekledi. Yani aynı tabloda iki ayrı tarih var: sansür dönemi ve sansürün bittiği an.

10. Flandre (1934–1936)

Otto Dix'in Flandre tablosu: çamurlu bir çukurun kenarında birbirine yaslanmış askerler
Otto Dix, Flandre, 1934–1936. Neue Nationalgalerie, Berlin. Görsel: © Otto Dix / VG Bild-Kunst, Bonn

Nerede: Neue Nationalgalerie, Berlin

I. Dünya Savaşı’nın en kanlı cephelerinden biri olan Flandre. Yağmurla dolmuş bir çukurun kenarında yorgun askerler birbirine yaslanmış. Arkalarında uçsuz bucaksız bir çamur ve kırık ağaçlar.

Bu eserde neye bakmalı? Askerlerin toprakla nasıl birleştiğine. Bedenler neredeyse çamurun bir parçası olmuş. Dix bu tabloyu Nazi döneminde, eserleri yasaklıyken yaptı ve Fransız yazar Henri Barbusse’nin savaş romanı “Ateş”e ithaf etti. Yüksek sesle söyleyemediği itirazı bir manzara resminin içine gizledi.

Otto Dix’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Dix için ilk adres Stuttgart. Kunstmuseum Stuttgart, Büyük Şehir triptiği ve Prag Caddesi dahil, dünyanın en büyük Dix koleksiyonlarından birine sahip. Dresden’e giderseniz Galerie Neue Meister’de Der Krieg triptiğini, Berlin’de Neue Nationalgalerie’de Skat Oyuncuları ve Flandre’ı, Paris’te Centre Pompidou’da Sylvia von Harden’in portresini görebilirsiniz.

Ressamın hayatını yerinde görmek isterseniz iki ev müzesi de var: doğduğu Gera’daki Dix Evi ve Konstanz Gölü kıyısında, Hemmenhofen’de ailesiyle yaşadığı ev.

Resmi site: Kunstmuseum Stuttgart

Otto Dix hakkında merak edilenler

Otto Dix hangi sanat akımına mensuptur?

İlk yıllarında Ekspresyonizm, Kübizm, Fütürizm ve Dada’dan etkilendi. 1920’lerin ortasından itibaren ise Yeni Nesnellik (Neue Sachlichkeit) akımının en önemli temsilcisi oldu.

Otto Dix neden gönüllü olarak savaşa katıldı?

1914’te Almanya savaşa büyük bir coşkuyla girdi ve birçok genç gibi Dix de gönüllü yazıldı. Sonradan, savaşı kendi gözüyle görmek, insanın en uç deneyimlerini bizzat yaşamak istediğini anlattı. Cephede gördükleri ise sanatını ve dünyaya bakışını kökten değiştirdi.

Otto Dix’in eserleri neden Naziler tarafından yasaklandı?

Çünkü Dix savaşı kahramanlarla değil, çürüyen cesetler ve sakat gazilerle anlatıyordu. Naziler bu eserleri “Alman askerini aşağılayan” ve “ahlaka aykırı” buldu. 1933’te akademiden atıldı, 260’tan fazla eseri müzelerden kaldırıldı ve bir kısmı 1937’deki “Dejenere Sanat” sergisinde teşhir edildi.

Otto Dix neden tutuklandı?

Kasım 1939’da Münih’te Hitler’e yönelik bombalı bir suikast girişimi oldu. Ardından rejimin şüpheli gördüğü birçok kişiyle birlikte Dix de kısa bir süre gözaltına alındı. Olayla bir bağlantısı bulunamadı ve serbest bırakıldı.

Otto Dix hakkında hangi belgeselleri izleyebilirim?

Nazilerin modern sanata karşı yürüttüğü kampanyayı anlatan Degenerate Art (1993) belgeseliyle başlayabilirsiniz; Dix’in neden hedef alındığını anlamak için iyi bir kapı. Robert Hughes’un modern sanat tarihini anlatan BBC dizisi The Shock of the New da Dix’i ve Weimar dönemi Alman sanatını kendi bağlamına yerleştiriyor.

Kısaca Otto Dix

Doğum2 Aralık 1891, Untermhaus (Gera)
Ölüm25 Temmuz 1969, Singen
AkımYeni Nesnellik (Neue Sachlichkeit)
EğitimDresden Uygulamalı Sanatlar Okulu, Dresden Sanat Akademisi
Savaş deneyimiI. Dünya Savaşı’nda gönüllü, 1914–1918
Nazi dönemi1933’te akademiden atıldı, eserleri “Dejenere Sanat” ilan edildi
En ünlü eserleriDer Krieg (gravür serisi ve triptik), Skat Oyuncuları, Sylvia von Harden’in Portresi, Büyük Şehir
En büyük koleksiyonKunstmuseum Stuttgart

Dix’in resimlerine bakmak kolay değil. Ama değeri belki de tam burada: savaşı bayraklarla, madalyalarla, kahramanlık hikayeleriyle değil, gerçekte olduğu gibi gösterdi. Aynı savaştan dönen milyonlarca insanın susmayı seçtiği şeyleri tuvale döktü, bakır levhaya kazıdı.

Savaşı resmeden diğer ustalar için Goya ve Picasso, Dix’in kuşağından Alman ressamlar için Max Beckmann yazılarıma, Viyana’daki çağdaşları için Gustav Klimt ve Egon Schiele yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Ekspresyonizm bilginizi sınamak isterseniz Sembolizm ve Ekspresyonizm testim sizi bekliyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler