Dadaizm Nedir? Zürih’teki Bir Kabareden Doğan Sanat Karşıtı Akım

Bir müzede duvara asılmış bir pisuar, bir tabureye takılmış bir bisiklet tekerleği, çöpten toplanmış kağıt parçalarından yapılmış bir resim… Bugün bunlara şaşırmıyorsak, bunu büyük ölçüde yüz yıldan uzun süre önce Zürih’te küçük bir salonda toplanan bir avuç genç sanatçıya borçluyuz. Dadaizm, “sanat nedir?” sorusunu o kadar yüksek sesle sordu ki, sonraki yüzyılın neredeyse bütün akımları bu soruyla yüzleşmek zorunda kaldı.

Dadaizm nedir?

Tate’in sanat terimleri sözlüğü Dada’yı, Birinci Dünya Savaşı sırasında Zürih’te, savaşın dehşetine ve akılsızlığına olumsuz bir tepki olarak doğan bir sanat akımı diye tanımlar. Dadacılara göre böyle bir savaşı başlatıp sürdürebilen bir toplumun her şeyi, sanatı da dahil, sorgulanmalıydı. Amaçları sanattaki geleneksel değerleri yıkmak ve eskinin yerine yeni bir sanat koymaktı. Akım savaş karşıtı olduğu kadar burjuva karşıtıydı ve siyasi olarak radikal sola yakındı.

Britannica ise dadaizmi “nihilist ve estetik karşıtı” bir akım olarak niteler ve önemli bir noktanın altını çizer: Dada aslında bir üslup değildi. Bir kübist resmi ya da bir empresyonist manzarayı ilk bakışta tanırsınız; Dada eserleri ise birbirine hiç benzemeyebilir. Onları birleştiren ortak bir görünüş değil, ortak bir tavırdı: grup halinde çalışmak, kendiliğindenlik ve rastlantı. Dadacıların ürettiği sanat, şiir ve gösteriler çoğu zaman hicivli ve bilerek saçmaydı.

“Dada” ne demek?

Adın nereden geldiğine dair akımın üyeleri bile farklı hikayeler anlattı. Britannica’ya göre en yaygın kabul gören anlatıda, Cabaret Voltaire’deki bir toplantıda bir Fransızca-Almanca sözlüğün arasına kağıt bıçağı sokulur ve bıçak Fransızca “dada” kelimesini gösterir. Kelimenin anlamı “oyuncak at” ya da “tahta at”tır; grup bu çocuksu sözcüğü hemen benimser. Bu hikaye bir söylence olarak anlatılır. Cabaret Voltaire’in kendi tarihçesi de kelimeyi kimin, ne zaman bulduğunun belirsiz kaldığını yazar. Bilinen şu: Hugo Ball “Dada” kelimesini günlüğünde ilk kez 18 Nisan 1916’da, çıkarmayı planladıkları bir derginin adı olarak andı.

Dadaizm ne zaman ve nerede doğdu?

Zürih, 1916: Cabaret Voltaire

Birinci Dünya Savaşı sürerken tarafsız İsviçre’nin Zürih kentinde genç sanatçılar ve savaş karşıtları bir araya geliyordu. Tiyatrocu Hugo Ball ile deneyimli bir sahne sanatçısı olan Emmy Hennings, 5 Şubat 1916 akşamı, bugün Spiegelgasse 1 adresindeki bir süthanenin arka odasında Cabaret Voltaire’i açtı. Mekanın ilk adı Künstlerkneipe Voltaire’di (Sanatçı Meyhanesi Voltaire). Açılış gecesinde Sophie Taeuber ile Hans (Jean) Arp salonun hazırlanmasına yardım etti; Arp, aralarında Picasso’nun da bulunduğu sanatçıların eserlerini getirdi. Tristan Tzara ve Marcel Janco da ilk geceden itibaren oradaydı.

Kabare temmuz 1916’da kapanana dek cuma dışında her gece program yaptı: şiir okumaları, şarkılar, Rus, Fransız ve İsviçre geceleri. 23 Haziran 1916’da Hugo Ball, kartondan bir kübist kostüm içinde ilk kez ses şiirlerini okudu: anlamı olmayan, yalnızca sesten oluşan dizeler. Arp yıllar sonra o günleri, uzakta toplar gürlerken var güçleriyle şarkı söylediklerini, resim yaptıklarını, kolaj kesip şiir yazdıklarını anlatarak hatırladı. Tate’e göre akımın kurucusu Hugo Ball’du; Britannica da Zürih grubunda Arp, Richard Huelsenbeck, Tzara, Janco ve Hennings’i sayar.

Kabare kapandıktan sonra Dadacılar Zürih’te başka salonlarda geceler düzenlemeyi sürdürdü. 29 Mart 1917’de Bahnhofstrasse’de Galerie Dada’yı açtılar; galeri, sözleşme sorunları, para sıkıntısı ve Ball ile Tzara arasındaki anlaşmazlık yüzünden 1 Haziran 1917’de kapandı. Zürih’teki son Dada gecesi 9 Nisan 1919’da yapıldı ve akım şehirde o yıl söndü.

New York: aynı anda, ama ayrı

Britannica’ya göre New York’ta Zürih’ten bağımsız, ama ona paralel Dada benzeri etkinlikler doğdu. Merkezleri Alfred Stieglitz’in “291” galerisi ile sanat koleksiyoncusu Walter ve Louise Arensberg çiftinin stüdyosuydu. Burada Marcel Duchamp, Man Ray, Morton Schamberg ve Francis Picabia çalıştı. Zürih grubu savaşla uğraşırken New York Dadacıları daha çok sanat kurumlarıyla alay etti. Picabia’nın mürekkep, kurşun kalem ve yapıştırılmış basılı kağıtla yaptığı 1915 tarihli “İşte Stieglitz” (Ici, c’est ici Stieglitz) adlı çizimi bugün Metropolitan Museum of Art’ta, Alfred Stieglitz Koleksiyonu’nda. Avrupa ile Amerika arasında gidip gelen Picabia, gruplar arasında köprü oldu: çıkardığı 391 dergisi 1917–1924 arasında New York, Zürih, Paris ve Barselona’da yayımlandı.

Berlin: Dada siyasete giriyor

Zürih grubunun kurucularından Richard Huelsenbeck 1917’de Dada’yı Berlin’e taşıdı. Britannica’ya göre akım Berlin’de çok daha siyasi bir renk aldı. Raoul Hausmann, Hannah Höch, George Grosz, Johannes Baader, Wieland Herzfelde ve kardeşi John Heartfield bu grubun içindeydi. Heartfield’ın asıl adı Helmut Herzfelde’ydi; Alman milliyetçiliğini protesto etmek için adını İngilizceleştirmişti. Berlinliler en çok fotomontajı kullandı: gazete ve dergi fotoğraflarından kesilen parçaları basılı yazılarla birleştirdiler. 1920 yazında Berlin’de Birinci Uluslararası Dada Fuarı açıldı.

Köln ve Hannover

Köln’de 1919–1920 yıllarında Dada’nın başını Max Ernst ve Johannes Theodor Baargeld çekti. Hannover’de ise Kurt Schwitters, kendi icadı olan “Merz” adıyla çalıştı. Tate, Merz’i Schwitters’in toplanmış hurda malzemelerden yaptığı kolaj ve asamblajları anlatmak için uydurduğu anlamsız bir kelime olarak tanımlar. Britannica’ya göre Schwitters çöpten parçalar kullansa da Dada’nın sanat karşıtlığına pek uymayan, incelikli bir biçim duygusuna ulaştı.

Paris: şairlerin Dada’sı

Tzara 1920’de Paris’e geldi ve Dada burada daha edebi bir yöne kaydı. Britannica, 1919–1924 arasında yayımlanan Littérature dergisini en önemli Paris yayını olarak anar; dergide André Breton, Louis Aragon, Philippe Soupault ve Paul Éluard yazıyordu. Breton, birkaç yıl sonra Tzara ile yollarını ayıracak ve Sürrealizmin başını çekecekti. Picabia’nın 1921 tarihli L’Oeil cacodylate tablosu da Paris Dada’sının en bilinen resimlerinden.

Dadaizmin özellikleri

Savaş ve burjuva karşıtlığı: Dada, milyonlarca insanı ölüme gönderen düzenin akılcılığına güvenmedi. Tate’in deyişiyle akım savaşın kendisini değil, onu mümkün kılan bütün toplumu, sanatıyla birlikte sorguladı.

Sanat karşıtlığı (anti-sanat): Dadacılar güzellik, ustalık ve “yüce sanat” fikriyle alay etti. Tate anti-sanatı, sanatın kabul gören tanımlarına meydan okuyan sanat olarak açıklar.

Rastlantı: Britannica’ya göre Dadacılar grup çalışmasını, kendiliğindenliği ve rastlantıyı öne çıkardı. Bir eserin biçimini sanatçının iradesi yerine şansın belirlemesi, o güne kadarki sanat anlayışına tam bir karşı çıkıştı.

Yeni teknikler: Resim ve heykel yerine kolaj, fotomontaj ve buluntu nesnelerden yapılan düzenlemeler. Duchamp’ın fabrikada üretilmiş nesneleri sanat eseri olarak sunduğu “hazır nesne” (readymade) bunların en ünlüsü oldu.

Gösteri ve ses: Kabare geceleri, ses şiirleri, eş zamanlı okunan şiirler, olay çıkaran toplantılar. Tate, gösteri sanatını ve ses sanatını Dada ile ilişkili kavramlar arasında sayar.

Dergiler ve manifestolar: Akımın sesi daha çok galerilerde değil, basılı sayfalarda duyuldu: Zürih’te Dada, New York’ta The Blind Man, Rongwrong ve 391, Berlin’de Der Dada ve Dada Almanach, Paris’te Littérature.

Kelime oyunları ve mizah: Takma adlar, anlamsız başlıklar, şakalar. Duchamp’ın bir pisuarı “R. Mutt” imzasıyla sergiye göndermesi bunun en bilinen örneği.

Dadaizmin önemli sanatçıları

Hugo Ball: Cabaret Voltaire’in kurucusu, ses şiirlerinin yazarı. Tate onu akımın kurucusu olarak anar.

Tristan Tzara: Şair; Zürih grubunun kurucularından ve Britannica’ya göre Paris Dada’sının önderi.

Hans (Jean) Arp (1886–1966) ve Sophie Taeuber-Arp: İlk geceden itibaren Cabaret Voltaire’deydiler. Taeuber-Arp’ın 1920 tarihli “Baş” adlı eseri bugün MoMA’da.

Marcel Duchamp (1887–1968): Hazır nesneleriyle sanatın tanımını değiştiren isim. Tate, Duchamp’ın Batı sanatının temellerini sorgulamasının sonraki kuşaklar üzerinde derin bir etki bıraktığını vurgular. Hayatını Marcel Duchamp yazısında ayrıntılı anlattım.

Francis Picabia (1879–1953): New York, Zürih ve Paris arasında gidip gelen, mekanik çizimleri ve 391 dergisiyle grupları birbirine bağlayan ressam.

Man Ray (1890–1976): New York Dada çevresinin üyelerinden; Tate 2008’de onu Duchamp ve Picabia ile birlikte New York Dada’sının önde gelen isimleri olarak sergiledi.

Raoul Hausmann ve Hannah Höch: Berlin Dada’sının fotomontaj ustaları.

George Grosz ve John Heartfield: Berlin grubunun siyasi yüzü. Britannica’ya göre fotomontajı en etkili kullanan Heartfield’dı; tekniği sonraki yıllarda Nazi karşıtı işlerinde de sürdürdü.

Kurt Schwitters (1887–1948): Hannover’de kendi Merz dünyasını kuran, çöpten şiir çıkaran sanatçı.

Max Ernst: Johannes Theodor Baargeld ile birlikte Köln Dada’sının başını çekti.

Dadaizmin en önemli eserleri

1. Marcel Duchamp, Bisiklet Tekerleği (1913)

Bir tabureye ters çevrilip takılmış bir bisiklet tekerleği. Özgünü Dada’dan önce, 1913’te yapıldı ve Duchamp’ın hazır nesnelerinin habercisi sayılır. Özgün parça kayıp; MoMA’daki versiyon 1951’de New York’ta yapılan üçüncü versiyon ve müzenin 505 numaralı salonunda sergileniyor.

2. Hugo Ball’un ses şiiri gösterisi (1916)

Bir eser ama bir nesne değil: 23 Haziran 1916’da Cabaret Voltaire’de, kartondan kübist bir kostüm içinde sözcüksüz şiirlerini okuyan Hugo Ball. Geriye fotoğrafları ve tanıklıklar kaldı; sanatın bir gösteri, bir olay olabileceği fikri ise yüzyıl boyunca yayıldı.

3. Marcel Duchamp, Çeşme (1917)

Dada’nın ve belki de 20. yüzyıl sanatının en tartışılan nesnesi. Smarthistory’nin anlattığına göre Duchamp, bir tesisat malzemesi dükkanından aldığı porselen bir pisuarı yan yatırdı, “R. Mutt” diye imzaladı ve kurucu üyesi olduğu Bağımsız Sanatçılar Derneği’nin sergisine heykel olarak gönderdi. Britannica’ya göre eser, sanatın tanımı üzerine hararetli bir tartışma başlattı. 1917 tarihli özgün parça kayıp. Bugün gördüğümüz örnekler 1964’te Duchamp’ın gözetiminde yapılan replikalardan; biri Londra’da Tate Modern’da, biri San Francisco Modern Sanat Müzesi’nde.

4. Hannah Höch, Mutfak Bıçağıyla Kesik (1919–1920)

Tam adı “Mutfak Bıçağıyla Dada, Almanya’nın Son Weimar Bira Göbeği Kültür Çağını Kesiyor”. Yaklaşık 114 x 90 santimlik bu büyük fotomontaj, ilk bakışta rastgele dizilmiş görüntülerle Weimar Almanyası’nın kültürünü ve siyasetini yorumlar. Smarthistory’nin videosunda eserin Berlin Devlet Müzeleri’nde (Staatliche Museen zu Berlin) olduğu belirtilir.

5. Raoul Hausmann, Sanat Eleştirmeni (1919–1920)

Hausmann’ın adıyla bile sanat dünyasına laf atan bu işi Tate koleksiyonunda; Tate, Dada terimini anlatan sayfasını bu eserle açar. Berlin Dadacılarının kesip yapıştırmaya dayalı diline iyi bir örnek.

6. Sophie Taeuber-Arp, Baş (1920)

Cabaret Voltaire’in ilk gecesinden beri grubun içinde olan Sophie Taeuber-Arp’ın 1920 tarihli “Baş” (Head) adlı eseri, MoMA’nın Dada’yı tanıtırken seçtiği yedi eserden biri. Müzenin 505 numaralı salonunda, Duchamp’ın Bisiklet Tekerleği ile aynı odada sergileniyor.

7. Kurt Schwitters, Merzbau (1920’ler–1937)

Schwitters’in Hannover’de, Waldhausenstraße 5’teki evinin içinde yıllarca büyüttüğü mekan ölçeğinde bir eser. Tate Papers’ta yayımlanan Karin Orchard makalesine göre sanatçı 1937’de Norveç’e sürgüne gittiğinde Merzbau evdeki sekiz odaya yayılmıştı. Eser Ekim 1943’te bir İngiliz hava saldırısında yok oldu. 1933 fotoğraflarından yola çıkılarak 1981–1983 arasında yapılan bir rekonstrüksiyonu Hannover’deki Sprengel Müzesi’nde. Schwitters’in küçük ölçekli Merz kolajları ise dünyanın pek çok müzesine dağılmış durumda; yazının başındaki Merz 50 bunlardan biri.

Dadaizmden sonra ne oldu?

Britannica’ya göre 1922’den sonra Dada gücünü yitirmeye başladı. Cabaret Voltaire’in tarihçesi, 6 Temmuz 1923’te Paris’teki Soirée du Coeur à Barbe gecesinde Tzara ile Breton arasında yaşanan kopuşu Dada’nın sonu ve Sürrealizmin başlangıcı olarak gösterir. Tate de Dada’nın savaştan sonra Paris’te Sürrealizmin temelini oluşturduğunu yazar. Britannica’nın ifadesiyle Dada’nın tuhafa, akıldışına ve fantastiğe olan ilgisi Sürrealizmde meyvesini verdi. Sürrealizmin rüya dünyasını Salvador Dali ve René Magritte yazılarında da görebilirsiniz.

Etki bununla bitmedi. Britannica, Dadacıların rastlantıya dayanmasının daha sonra Soyut Dışavurumcular tarafından da kullanıldığını, kavramsal sanatın köklerinin Dada’da olduğunu, hatta bazı eleştirmenlerin 1970’lerin punk hareketinde bile Dada izleri gördüğünü yazar. Tate, 1950’ler ve 1960’larda Amerika’da çalışan ve erken 20. yüzyıl Dada’sını hatırlatan sanatçılar için “neo-dada” terimini kullanır; Tate, 1960’larda kurulan Fluxus’u ve 1950’lerin sonundaki happening’leri de Dada ile ilişkili kavramlar arasında sayar. Gündelik nesneye ilgi duyan Pop Art’ı ya da bir duvara bantlanmış muzun bile sanat sayılıp sayılmayacağını tartışan çağdaş sanat ortamını düşünürken Duchamp’ın pisuarını akılda tutmak işe yarar. Dada’nın daha geniş bir resimde nereye oturduğunu görmek için modern sanat nedir yazısına ve sanat tarihi dönemleri sayfasına da göz atabilirsiniz.

Bugün Dada’nın doğduğu yeri ziyaret etmek de mümkün: Cabaret Voltaire 2004’ten beri aynı binada yeniden bir sanat mekanı olarak çalışıyor. Güncel program için Cabaret Voltaire’in resmi sitesine bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kısaca dadaizm

Dada kısa sürdü ama bıraktığı soru hala cevap bekliyor: Bir şeyi sanat yapan nedir? Bir dahaki sefere bir müzede “bunu ben de yapardım” dediğiniz bir eserin önünde durduğunuzda, o cümlenin yüz yıl önce Zürih’te bilerek kışkırtıldığını hatırlayın. Duchamp’ın da yer aldığı Fransız ressamlar listesine ve ekspresyonizm nedir yazısına göz atarak Dada’yı doğuran yılların sanat ortamını tanıyabilirsiniz.