Empresyonizm (İzlenimcilik) Nedir? Özellikleri, Ressamları ve Önemli Eserleri

Empresyonizm nedir sorusunun cevabı bir alayla başlar. 1874 baharında Paris’te bir grup genç ressam kendi sergisini açtı, bir eleştirmen de onlara “izlenimciler” diye takıldı. Hakaret niyetiyle söylenen bu söz, bugün sanat tarihinin en sevilen akımının adı. Müzelerde en kalabalık salonların çoğu hala bu ressamlara ait.

Bu yazıda empresyonizmin ne olduğunu, nasıl doğduğunu, onu tanımanızı sağlayacak özellikleri, önemli ressamlarını ve en önemli eserlerini anlatıyorum. Sonunda da empresyonizmden sonra resmin nereye gittiğine bakıyoruz.

Empresyonizm nedir?

Empresyonizm, Türkçede izlenimcilik olarak da bilinir. Tate’in sanat terimleri sözlüğüne göre 19. yüzyılda Fransa’da gelişen ve resmi atölyede eskizlerden değil, açık havada, kendiliğinden ve “olduğu yerde” yapmaya dayanan bir akımdır. Başlıca konuları manzaralar ve gündelik hayattan sahnelerdir.

Empresyonist ressam bir ağacın, bir nehrin ya da bir tren garının “nasıl olduğunu” değil, o anda gözüne “nasıl göründüğünü” resmetmek ister. Sabah ışığıyla öğle ışığı aynı değildir; sis, buhar, kar ya da su yüzeyindeki yansıma her şeyin rengini değiştirir. Empresyonistler bu geçici görüntüyü kaçırmamak için hızlı çalıştı ve fırça izlerini gizlemedi.

Akımın adı Fransızca “impression” yani izlenim kelimesinden gelir. Türkçede iki ad da kullanılır: empresyonizm Fransızcadan aktarılmış hali, izlenimcilik ise Türkçe karşılığıdır.

Empresyonizm ne zaman ve nerede doğdu?

Tate’e göre Claude Monet ve Paris’te çalışan diğer ressamlar bu yaklaşımı 1860’ların başından itibaren geliştirdi. Ama akımın “doğum günü” olarak genellikle 1874’teki ilk grup sergisi kabul edilir.

1874: Fotoğrafçı Nadar’ın stüdyosunda bir sergi

Bu bağımsızlık arayışının bir öncesi vardı. 1863’te resmi Salon’un jürisi gönderilen eserlerin büyük bölümünü reddedince, III. Napolyon’un emriyle reddedilen eserler için ayrı bir sergi açıldı: Reddedilenler Salonu (Salon des Refusés). Musée d’Orsay’ye göre Edouard Manet’nin Çimenlerde Kahvaltı (Le Déjeuner sur l’herbe) tablosu burada “Le Bain” (Banyo) adıyla gösterildi ve serginin en çok konuşulan eseri oldu; giyinik iki adamın yanında oturan çıplak kadın hem kahkahalara hem de skandala yol açtı. Tablo bugün Musée d’Orsay’de.

Sanatçılar, ortaklık biçiminde bir şirket (société anonyme) kurdu ve devletin her yıl düzenlediği resmi Salon’a karşı kendi sergilerini açtı. Sergi 15 Nisan 1874’te Paris’te 35 boulevard des Capucines’te, fotoğrafçı Nadar’ın eski stüdyosunda açıldı ve 15 Mayıs’a kadar sürdü. Washington’daki National Gallery of Art’a göre yaklaşık 30 sanatçı katıldı; Musee d’Orsay da “otuz kadar sanatçı” ve 200 civarında eserden söz ediyor.

Katılanlar arasında Monet, Auguste Renoir, Edgar Degas, Berthe Morisot, Camille Pissarro, Alfred Sisley ve Paul Cezanne vardı. Sergi maddi açıdan başarılı olmadı: National Gallery of Art’ın verdiği rakamlara göre yaklaşık 3.500 kişi geldi; iki hafta sonra açılan resmi Salon’u ise 450.000 kişi gezdi.

“İzlenim” kelimesi nereden geldi?

Monet’nin sergide gösterdiği tablolardan biri, 1872’de Le Havre’da yaptığı sisli bir liman manzarasıydı. Musee Marmottan Monet’nin anlattığına göre ressam, katalog için ad istendiğinde bu resim “Le Havre manzarası” diye geçemeyeceği için ona “İzlenim” adını verdi. Eser bugün İzlenim, Gün Doğumu adıyla biliniyor.

Mizah gazetesi Le Charivari’de 25 Nisan 1874’te eleştirmen Louis Leroy’un alaycı bir yazısı çıktı. Leroy, “izlenim” kelimesini tekrar tekrar kullanarak ressamların taslak gibi görünen resimleriyle dalga geçti; Pissarro’nun Kırağı tablosunu da kirli bir paletten kazınmış boyaya benzetti. Tate’in deyişiyle, hakaret olarak kullanılan bu ad zamanla akımın adı oldu.

Sekiz sergi, 1874-1886

İlk sergiyi 1886’ya kadar yedi grup sergisi daha izledi. 1877’deki üçüncü sergi Paris’te 6 rue Le Peletier’de açıldı. Camille Pissarro, sekiz serginin hepsine katılan tek sanatçı olarak bilinir.

Empresyonizmin özellikleri

Bir resmin empresyonist olup olmadığını anlamak için şu özelliklere bakabilirsiniz:

• Açık havada resim: Tate’e göre empresyonistler konularının karşısında, açık havada (en plein air) hızlı çalışarak gelip geçici güneş ışığını yakalamaya çalıştı.
• Işık ve renk merakı: Asıl konu çoğu zaman nesnenin kendisi değil, onun üzerine düşen ışık ve doğadaki değişen renk düzenidir.
• Görünür, kesik fırça darbeleri: Fırça işçiliği hızlıdır ve ayrı ayrı lekelere bölünür. Yakından bakınca dağınık görünen dokunuşlar, uzaktan bakınca birleşir.
• Modern hayat: Art Institute of Chicago, empresyonistlerin en yenilikçi yanlarından birinin konu seçimi olduğunu vurgular: demir köprüler, sergi salonları, tren garları, kafeler, bulvarlar.
• Seri halinde çalışmak: Monet aynı konuyu farklı saatlerde ve havalarda tekrar tekrar resmetti; buğday yığınları ve nilüferler bunun en bilinen örnekleri.
• Fotoğrafa yakın kadrajlar: Art Institute of Chicago, Caillebotte’un Paris Sokağı; Yağmurlu Gün tablosundaki cesur kesmelerin o yıllarda yaygınlaşan fotoğraftan esinlenmiş olabileceğini belirtir.
• Japon baskılarının etkisi: Metropolitan Müzesi’ne göre Japonya’nın 1850’lerde dış ticarete açılmasının ardından Avrupa’ya ulaşan ukiyo-e ağaç baskıları, sıradan ve gelip geçici konuların da dekoratif bir dille işlenebileceğini göstererek empresyonist ve post-empresyonist resmi etkiledi. Degas, Fransa’da Japon sanatını ilk toplayanlar arasındaydı. Monet’nin bu baskılarla ilk kez Hollanda’da bir baharatçıda ambalaj kağıdı olarak karşılaştığı da anlatılır.

Tate, açık havada ve “olduğu yerde” resim yapma yönteminin İngiltere’de 1813-1817 civarında doğayı gerçekçi biçimde resmetmek isteyen John Constable tarafından öncelendiğini de hatırlatır.

Açık havada çalışmayı kolaylaştıran pratik bir yenilik de vardı. Smithsonian dergisine göre Londra’da yaşayan Amerikalı portre ressamı John Goffe Rand, 1841’de vidalı kapaklı, sıkılabilir teneke boya tüpünün patentini aldı. O zamana kadar yağlı boyalar ağzı iple bağlanan domuz mesanelerinde saklanıyordu; bunlar kolayca patlıyor, boya da kuruyordu. Renoir’ın, tüp boyalar olmasaydı ne Cézanne’ın ne Monet’nin ne de Pissarro’nun olabileceğini söylediği anlatılır.

Empresyonizmin önemli ressamları

Tate, empresyonizmin çekirdek ressamları olarak Monet, Renoir, Degas, Cezanne, Pissarro ve Morisot’yu sayar; Edouard Manet de akımla sık sık birlikte anılır.

Claude Monet (1840-1926)

Akıma adını veren tablonun ressamı. Işığın peşinden en ısrarla giden isim oydu. Saint-Lazare Garı tabloları, buğday yığınları ve hayatının son yıllarını adadığı Nilüferler serisi, aynı konunun ışıkla nasıl değiştiğini gösterir.

Auguste Renoir (1841-1919)

Renoir’ın resimlerinde insanlar dans eder, sohbet eder, güneşte gezer. Yaprakların arasından süzülen ışık lekelerini yüzlere ve giysilere serpiştirmesiyle tanınır.

Edgar Degas (1834-1917)

Degas’nın dünyası açık havadan çok kapalı mekanlardı: dans salonları, sirk, kafeler. Tate’in örnek gösterdiği Cirque Fernando’da Bayan Lala (1879) gibi eserlerinde modern hayata bakışı ve sıra dışı kadrajları öne çıkar.

Camille Pissarro

Sekiz grup sergisinin hepsine katılan tek isim. Leroy’un alay ettiği Kırağı (1873) gibi kırsal manzaralarıyla, köy yollarını ve tarlaları saran ışığı resmetti.

Berthe Morisot (1841-1895)

1874’teki ilk sergide eser gösterdi. Kadınların ve çocukların gündelik hayatını hafif, uçuşan fırça darbeleriyle resmetti.

Diğer isimler

Alfred Sisley manzaralarıyla, Paul Cezanne ise ilk sergilere katıldıktan sonra kendi yolunu çizmesiyle bilinir. Tate, İngiltere’de Walter Sickert ve Philip Wilson Steer’i İngiliz empresyonizminin çekirdek isimleri olarak anar.

Empresyonizmin en önemli eserleri

1. İzlenim, Gün Doğumu (Claude Monet, 1872)

Le Havre limanında, sis içinde turuncu bir güneş ve suya düşen yansıması. Akıma adını veren tablo, bugün Paris’te Musee Marmottan Monet’de.

2. Beşik (Berthe Morisot, 1872)

Morisot’nun kız kardeşi Edma’yı, beşikte uyuyan kızının başında gösterir. 1874’teki ilk sergide yer aldı. Bugün Paris’te Musee d’Orsay’da.

3. Dans Dersi (Edgar Degas, 1874)

Degas’nın en sevdiği konulardan biri: dersin ortasında yorgun, sıkılmış ya da kendini düzelten balerinler ve onları izleyen öğretmen. 83,5 x 77,2 cm boyutundaki tablo New York’ta Metropolitan Museum of Art’ta.

4. Moulin de la Galette’te Dans (Auguste Renoir, 1876)

Montmartre’da bir açık hava dans yerinde pazar eğlencesi. Ağaçların arasından süzülen ışık, kalabalığın üzerine leke leke düşer. Eser Paris’te Musee d’Orsay koleksiyonunda.

5. Saint-Lazare Garı tabloları (Claude Monet, 1877)

Monet, Paris’i Normandiya’ya bağlayan bu garı on iki kez resmetti; Art Institute of Chicago’ya göre bunların sekizini 1877’deki üçüncü empresyonist sergiye yetiştirdi. Cam ve demir çatının altında hapsolan buhar ile içeri süzülen gün ışığı asıl konudur. Serinin Normandiya Treninin Varışı adlı tablosu Chicago’da, Art Institute of Chicago’da.

6. Paris Sokağı; Yağmurlu Gün (Gustave Caillebotte, 1877)

Caillebotte’un en büyük ve en iddialı eseri; 1877’deki üçüncü sergide gösterildi. Yağmuru damlalarla değil, açılır kapanır şemsiyeler ve ıslak parke taşlarındaki yansımalarla anlatır. Art Institute of Chicago’nun yorumuyla Caillebotte, empresyonistlerle modern şehir hayatı konusunda buluşurken daha gerçekçi bir teknik kullandı. Tablo 1964’ten beri Chicago’da.

7. Buğday Yığınları (Claude Monet, 1890-1891)

Monet’nin seri halinde çalışmasının en bilinen örneklerinden. Aynı tarlanın aynı yığınları, farklı mevsim ve saatlerde bambaşka renklere bürünür. Serinin Yaz Sonu adlı örneği Art Institute of Chicago’da.

Empresyonizmden sonra ne oldu?

Tate’e göre post-empresyonizm (izlenimcilik sonrası), empresyonizmin son grup sergisinin yapıldığı 1886’dan itibaren akımda yaşanan değişimleri anlatan addır. Empresyonizmin ışık ve renk merakını devralan ressamlar onu farklı yönlere taşıdı:

• Georges Seurat ve Paul Signac, renkleri küçük noktalar halinde yan yana koyan neo-empresyonizmi (noktacılık) geliştirdi; bunun en ünlü örneği La Grande Jatte.
• Paul Cezanne doğadaki biçimlerin sağlam yapısını aradı ve 20. yüzyılda Kübizm’e giden yolu açtı.
• Vincent van Gogh rengi ve fırça darbesini duyguyu anlatmak için kullandı; Tate, onun dramatik post-empresyonist resimlerinin Almanya’daki ekspresyonist sanatçıları etkilediğini belirtir.

Tate’e göre empresyonizm Fransa’da doğsa da yurt dışında da büyük etki yarattı. Londra’da 1886’da bu fikirlerden etkilenen sanatçılar New English Art Club’ı kurdu.

Sık sorulan sorular

Kısaca empresyonizm

Empresyonizm, resmin “neyi” gösterdiği kadar “nasıl” gördüğünü de konu edindi ve 20. yüzyıl sanatına giden kapıyı araladı. Tüm sanat akımlarını sırasıyla görmek için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına, empresyonist ressamları ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Empresyonist ve Realist ressamlar testine bakabilirsiniz. Akım hakkında daha fazlası için Tate’in empresyonizm sayfası iyi bir başlangıç.