Ekspresyonizm (Dışavurumculuk) Nedir? Die Brücke’den Mavi Süvari’ye

Ekspresyonizm nedir sorusunu en iyi anlatan resimlerden biri, Munch’un köprü üzerinde kulaklarını kapatan figürüdür. Gökyüzü kan kırmızısıdır, manzara dalgalanır; ama ressamın derdi manzarayı doğru göstermek değil, içindeki dehşeti göstermektir. Ekspresyonistler, resmin dış dünyayı değil iç dünyayı anlatması gerektiğine inandı.

Bu yazıda ekspresyonizmin ne olduğunu, Almanya’da nasıl doğduğunu, özelliklerini, Die Brücke ve Der Blaue Reiter gruplarını, önemli ressamlarını ve en önemli eserlerini, son olarak da Nazi döneminde başına gelenleri ve sonrasını anlatıyorum.

Ekspresyonizm nedir?

Tate’in sanat terimleri sözlüğüne göre ekspresyonist sanat, insanları ya da doğayı gerçekçi biçimde göstermek yerine öznel duyguları, iç deneyimleri ve ruhsal temaları sunar. Manzara ya da portre gibi gerçekçi konular, sanatçının duygularının dramatik bir ifadesine dönüşür.

Türkçede dışavurumculuk olarak da bilinir; adı “ifade” anlamına gelen “expression” kelimesinden gelir. Tate’e göre terim her dönemin sanatı için kullanılabilir, ama asıl olarak 20. yüzyılın başında Almanya’da çalışan modern sanatçılarla doğmuştur. Ekspresyonizm resimle sınırlı kalmadı; müzikte, fotoğrafta, performansta ve sinemada da görüldü.

Guggenheim Müzesi arşivindeki bir konferansa göre “ekspresyonizm” terimi bu sanat için ilk kez 1911’de Alman sanat eleştirmeni ve tarihçisi Wilhelm Worringer tarafından kullanıldı.

Ekspresyonizm ne zaman ve nerede doğdu?

Ekspresyonizm, 20. yüzyılın ilk yıllarında Almanya’da iki büyük sanatçı grubu etrafında şekillendi. Ama kökleri 19. yüzyılın sonuna uzanır.

Öncüler: Van Gogh ve Munch

Tate’e göre Alman ekspresyonistleri Vincent van Gogh ve Edvard Munch’un dramatik, post-empresyonist resimlerinden etkilendi. Ortaçağ’a kadar uzanan anlatımcı Alman dini sanatı geleneği de bir başka esin kaynağıydı.

Oslo’daki Nasjonalmuseet, Munch’un 1893 tarihli Çığlık tablosunu sembolizmden ekspresyonizme geçişte önemli bir dönüm noktası olarak görür.

Die Brücke (Köprü), Dresden 1905

Tate’e göre Die Brücke 1905’te Dresden’de kuruldu. Başlıca sanatçıları Ernst Ludwig Kirchner, Karl Schmidt-Rottluff, Fritz Bleyl ve Erich Heckel’di; 1910’da Otto Müller katıldı, Emil Nolde de kısa bir süre üye oldu. MoMA’ya göre kurucu dört genç, görsel sanatlarda eğitim almamış mimarlık öğrencileriydi.

Tate, “köprü” adının sanatçılar ile toplum arasında, ayrıca sanatçılar ile her yıl bir baskı dosyası almak için aidat ödeyen destekçileri arasında bir köprüye işaret ediyor olabileceğini söyler. Grubun 1906 manifestosu, köklü eski güçlere karşı “yaşam ve eylem özgürlüğü” istiyordu. Üyeler Dresden yakınlarındaki göllerde çıplak yüzerken birbirlerini resmettiler; bu, doğayla daha doğrudan bir ilişki arayışının parçasıydı. Grubun merkezi 1911’de Berlin’e taşındı: Brücke Müzesi’ne göre Schmidt-Rottluff ve Kirchner 1911 sonbaharında Berlin’e yerleşti; Heckel ile Max Pechstein onlardan önce gitmişti. Grup 1913’te dağıldı.

Der Blaue Reiter (Mavi Süvari), Münih 1911

Wassily Kandinsky ve Franz Marc, Münih’teki Yeni Sanatçılar Birliği’nin (NKVM) jürisi Kandinsky’nin Kompozisyon V’ini reddedince birlikten ayrıldı. Britannica’ya göre Der Blaue Reiter’in ilk sergisi Aralık 1911’de Münih’teki Thannhauser galerisinde açıldı ve Ocak 1912’ye kadar sürdü; 14 sanatçının 43 eseri gösterildi, aralarında Henri Rousseau ve August Macke de vardı. Lenbachhaus’a göre ikinci sergi 1912 baharında Münih’te Galerie Goltz’da açıldı ve Paul Klee ile Alfred Kubin’in eserlerini de içerdi.

Grubun adı, Kandinsky ve Marc’ın hazırladığı Der Blaue Reiter almanağından geldi. Britannica almanağın Mayıs 1912’de yayımlandığını yazar. Almanakta halk sanatı ve “ilkel” sanat örneklerinin yanında Van Gogh ve Cezanne gibi 19. yüzyıl yenilikçilerinin eserleri de yer aldı. Guggenheim konferansına göre mavi renk seçilmişti, çünkü Kandinsky ve Marc yazılarında maviyi “göksel renk”, ruhun rengi olarak anıyordu.

Ekspresyonizmin özellikleri

Tate, ekspresyonist resmi şu özelliklerle tanımlar:

• Yoğun, doğal olmayan renkler: Yüzler yeşil, atlar mavi, gökyüzü kırmızı olabilir. Renk gerçeği değil duyguyu anlatır.
• Çarpıtılmış biçimler: Bedenler uzar, sokaklar eğilir, perspektif bozulur.
• Serbest fırça işçiliği ve kalın boya: Fırçanın izi ve boyanın dokusu gizlenmez.
• İç dünya ve ruhsallık: Sanatçının “içsel zorunluluğu” ve yaratıcı vizyonu öne çıkar.
• Akademiye karşı çıkış: Tate’e göre ekspresyonist gruplar Avrupa sanat okullarında öğretilen akademik gerçekçiliğe karşıydı ve sanata duyguyu ve ruhsallığı geri kazandırmak istedi.
• Sanatlar arası sınırları kaldırmak: Resim, müzik ve performans arasındaki sınırları yıkmaya çalıştılar.

Tate, Die Brücke’nin üslubunda eski Alman sanatının, Afrika ve Güney Pasifik sanatının, post-empresyonizmin ve Fovizm’in bir araya geldiğini belirtir.

İki grup arasındaki fark

Guggenheim arşivindeki konferansa göre iki grup da çağın maddeciliğini eleştiriyordu, ama yolları farklıydı. Die Brücke, Kirchner’in sokak sahneleri gibi çağdaş toplumdan aldığı imgelerle duygularını anlattı. Der Blaue Reiter ise bunu fazla öznel buldu ve renk ile biçimi kendi duygusal güçleri için kullanmaya yöneldi; Kandinsky’nin yolu buradan soyut sanata çıktı.

Ekspresyonizmin önemli ressamları

Ernst Ludwig Kirchner

Die Brücke’nin kurucularından. Dresden sokaklarını ve Moritzburg göllerindeki yazları keskin, doğal olmayan renklerle resmetti.

Wassily Kandinsky

Der Blaue Reiter’in iki liderinden biri. Guggenheim konferansına göre grup kurulduğu sıralarda “Sanatta Ruhsallık Üzerine” adlı ünlü metnini yeni yayımlamıştı. Renk ve biçimi bir nesneyi anlatmak için değil, kendi duygusal güçleri için kullanmaya yöneldi ve soyut sanatın öncülerinden oldu.

Franz Marc

Der Blaue Reiter’in öteki lideri. Hayvanları, özellikle atları, doğal olmayan renklerle resmetti. Guggenheim konferansına göre Birinci Dünya Savaşı’nda Alman ordusuna katıldı ve 1916’da öldürüldü.

Diğer isimler

Lenbachhaus, Der Blaue Reiter’in kurucuları arasında Kandinsky ve Marc’ın yanında Gabriele Münter, Alexej von Jawlensky ve Marianne von Werefkin’i sayar; gruba daha sonra August Macke ve Heinrich Campendonk katıldı. Tate’e göre ekspresyonizm Avrupa’ya yayıldı: Avusturya’da Oskar Kokoschka ve Egon Schiele bu üslupta çalıştı.

Ekspresyonizmin en önemli eserleri

1. Çığlık (Edvard Munch, 1893)

Oslo Fiyordu’na Ekeberg tepesinden bakan bir manzarada, izleyiciye dönmüş şematik bir yüz. Nasjonalmuseet’e göre karton üzerine tempera ve yağlı pastel, 91 x 73,5 cm. Bugün Oslo’da Nasjonalmuseet’te.

2. Hasta Çocuk (Edvard Munch, 1907)

Munch’un hasta bir çocuğu ve başındaki kadını gösteren tablosunun 1907 tarihli versiyonu. Tate’in ekspresyonizm sayfasında örnek gösterilir; Londra’da Tate koleksiyonunda.

3. Sokak, Dresden (Ernst Ludwig Kirchner, 1908)

Kalabalık bir Dresden sokağı, keskin ve doğal olmayan renklerle. MoMA’nın kaydına göre 1908’de yapıldı, 1919’da yeniden çalışıldı; tablonun üzerindeki tarih ise 1907. Bugün New York’ta MoMA’da.

4. Moritzburg’da Yıkananlar (Ernst Ludwig Kirchner, 1909-1926)

Die Brücke üyelerinin Dresden yakınındaki göllerde geçirdiği yazları anlatan, Kirchner’in yıllarca üzerinde çalıştığı tablo. Tate, Die Brücke’yi bu eserle tanıtır; tablo Londra’da Tate koleksiyonunda.

5. Mavi At I (Franz Marc, 1911)

Marc’ın renkli tepelerin önünde duran mavi atı. Münih’te Lenbachhaus’ta, Der Blaue Reiter koleksiyonunda.

6. Sarı İnek (Franz Marc, 1911)

Guggenheim konferansında örnek gösterilen, dağların mavisinin ineğin üzerinde tekrarlandığı resim. Konferansa göre eser New York’taki Solomon R. Guggenheim Müzesi’nin koleksiyonunda.

7. Doğaçlama No. 30 (Toplar) (Wassily Kandinsky, 1913)

Kandinsky’nin soyuta yaklaştığı dönemden, renk lekeleri arasında topların ve binaların zorlukla seçildiği bir resim. Tuval üzerine yağlı boya, 111 x 111,3 cm. Art Institute of Chicago’da.

8. Türk Kafesi (August Macke, 1914)

Macke’nin 1914 tarihli kafe sahnesi, Lenbachhaus’un Der Blaue Reiter koleksiyonunda. Ressam aynı yıl, Birinci Dünya Savaşı’nın başında askere alındı ve 26 Eylül 1914’te Fransa’da Perthes-les-Hurlus yakınlarında çarpışırken, henüz 27 yaşındayken öldü. Münih’te Lenbachhaus’ta.

Ekspresyonizm neden önemli?

Ekspresyonizm, resmin görevini kökten değiştirdi. Avrupa sanat okullarında öğretilen akademik gerçekçilik, dünyayı doğru göstermeyi hedefliyordu. Tate’in vurguladığı gibi ekspresyonist gruplar buna karşı çıktı ve sanata duyguyu ve ruhsallığı geri kazandırmak istedi. Bir rengin gerçekte nasıl olduğu değil, insanda ne uyandırdığı önem kazandı.

Bu fikir resimle sınırlı kalmadı; Tate’e göre ekspresyonizm müzik, fotoğraf, performans ve sinemada da kendini gösterdi. Der Blaue Reiter’in rengi ve biçimi nesneden bağımsız kullanma çabası ise Kandinsky’nin soyut resmine giden yolu açtı.

Ekspresyonizmden sonra ne oldu?

Nazi döneminde “yozlaşmış sanat”

Tate’e göre Nazi Partisi 1933’te iktidara geldikten sonra modern sanatçılar eserlerinin sözde “yozlaşmışlığı” yüzünden baskıya uğradı ve birçoğu Avrupa’nın başka ülkelerine ya da Amerika’ya göç etti. Naziler 1937’de devlet müzelerinden 20.000 modern eseri toplayarak “Yozlaşmış Sanat” (Entartete Kunst) sergisini düzenledi; bunların 650’si aşağılayıcı etiketlerle sergilendi. Bu serginin hikayesini Hitler ressam mıydı? yazımda anlatıyorum.

Tate, bir yıl sonra, 1938’de Londra’daki Burlington Galleries’te açılan “Yirminci Yüzyıl Alman Sanatı Sergisi”ni de hatırlatır. Savaştan sonra Der Blaue Reiter gibi Alman ekspresyonist grupları yeniden ilgi görmeye başladı.

Soyut dışavurumculuk ve yeni dışavurumcular

Tate’e göre İkinci Dünya Savaşı sonrasında Amerika’da ekspresyonist resmin giderek daha soyut bir biçimi olan soyut dışavurumculuk (Abstract Expressionism) gelişti. 1980’lerde ise yeni dışavurumcu (neo-ekspresyonist) sanatçılar, 1970’lerin minimalizmine tepki olarak ekspresyonist resim tekniklerini uluslararası ölçekte yeniden canlandırdı.

Ekspresyonizmin hemen öncesindeki akım için Empresyonizm, aynı yıllarda Paris’te gelişen akım için Kübizm yazılarıma bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kısaca ekspresyonizm

Ekspresyonizm, resmin görüneni kopyalamak zorunda olmadığını, hissedileni de gösterebileceğini kanıtladı. Tüm akımları sırasıyla görmek için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına, bilginizi sınamak için Sembolizm ve Ekspresyonizm testime bakabilirsiniz. Tanımın kaynağı olarak Tate’in ekspresyonizm sayfası da okunmaya değer.