Ernst Ludwig Kirchner: Köprü Grubunun Kurucusu ve Berlin Sokaklarının Ressamı

Uzun, sivri ayakkabılı, tüylü şapkalı kadınlar; sert yeşil, pembe ve mavi renklerle boyanmış kalabalık sokaklar; birbirine yabancı, aceleyle yürüyen insanlar. Ernst Ludwig Kirchner’in Berlin resimleri, büyük kentin heyecanını ve yalnızlığını aynı anda anlatan modern sanatın en güçlü imgeleri arasındadır.

Kirchner, Ekspresyonizmin öncülerinden biri olarak resmin “güzel” görünmek zorunda olmadığını, duyguyu ve gerilimi doğrudan anlatabileceğini gösterdi. Bu yazıda Ernst Ludwig Kirchner’in hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Ernst Ludwig Kirchner kimdir?

Aschaffenburg’dan Dresden’e

Ernst Ludwig Kirchner 6 Mayıs 1880’de Bavyera’daki Aschaffenburg’da doğdu. Ailesinin isteğiyle 1901’de Dresden Teknik Üniversitesi’nde mimarlık eğitimine başladı; ama asıl ilgisi resimdeydi. Münih’te geçirdiği bir dönemde resim dersleri aldı, Albrecht Dürer’in ahşap baskılarını ve Alman Gotik sanatını inceledi.

Köprü grubu

7 Haziran 1905’te, mimarlık öğrencisi arkadaşları Fritz Bleyl, Erich Heckel ve Karl Schmidt-Rottluff ile birlikte Dresden’de Köprü (Die Brücke) adlı sanatçı grubunu kurdu. Grubun adının, sanatçıların geçmişten geleceğe bir köprü kurma isteğini anlattığı kabul edilir. Akademinin kurallarını reddettiler; hızlı çizimler, sert renkler ve basit biçimlerle doğrudan duygu aktaran bir sanat istediler.

Grup üyeleri birlikte çalıştı, aynı atölyeleri paylaştı, yazları Dresden yakınlarındaki Moritzburg göllerinde açık havada çıplak figür çizdi. Kirchner, gruba Van Gogh, Munch, Gauguin ve Afrika ile Okyanusya sanatından gelen etkileri taşıdı.

Berlin yılları

1911’de Kirchner ve arkadaşları Berlin’e taşındı. Büyük kentin kalabalığı, gece hayatı ve gerilimi, Kirchner’in en ünlü eserlerine konu oldu: 1913–1915 arasında yaptığı sokak sahneleri. Aynı yıllarda grup içinde anlaşmazlıklar başladı; Kirchner’in grubun tarihini kendi bakış açısından anlattığı bir metin yüzünden Köprü grubu 1913’te dağıldı.

Savaş ve çöküş

Birinci Dünya Savaşı başladığında Kirchner, 1915’te gönüllü olarak orduya katıldı ve Halle’de bir topçu birliğinde eğitim gördü. Ama asker hayatına dayanamadı; ağır bir ruhsal ve bedensel çöküş yaşadı ve ordudan çıkarıldı. Sonraki yıllarda Almanya’da ve İsviçre’de çeşitli sanatoryumlarda tedavi gördü.

Davos ve son yıllar

1917’de İsviçre’nin Davos kentine gitti ve hayatının geri kalanını oradaki dağlarda, önce Stafelalp’te, sonra Frauenkirch’te bir köy evinde geçirdi. Dağ manzaraları, köylüler ve hayvanlar sanatının yeni konuları oldu. 1937’de Naziler onun eserlerini “yozlaşmış sanat” ilan etti ve Alman müzelerinden yüzlerce eserine el koydu. Bu darbe ve hastalığı Kirchner’i derinden sarstı. Ernst Ludwig Kirchner 15 Haziran 1938’de, 58 yaşında Frauenkirch’te hayatına son verdi.

Ernst Ludwig Kirchner’in sanat anlayışı

Hız ve doğrudanlık

Köprü sanatçıları, akademinin uzun ve titiz çalışma yöntemine karşı hızlı çizimleri savundu. Kirchner modellerini birkaç dakikada, sürekli hareket halindeyken çizdirdi. Bu “çeyrek saat çizimleri”, resimlerine de geçti: keskin, kırık çizgiler, düz ve sert renk alanları ve sanki aceleyle atılmış fırça darbeleri. Amaç, görüneni kopyalamak değil, onun yarattığı duyguyu aktarmaktı.

Ahşap baskının yeniden doğuşu

Kirchner, Dürer’in ve Gotik ustaların ahşap baskı geleneğini modern bir dille yeniden canlandırdı. Ahşabın sert dokusu, büyük siyah alanlar ve köşeli biçimler, onun resimlerinin de karakterini belirledi. Ahşap baskı, Köprü grubunun en önemli ifade araçlarından biri haline geldi.

Büyük kentin portresi

Berlin sokak sahneleri, Kirchner’in en büyük katkısıdır. Bu resimlerde kadınların uzun, sivri bedenleri, keskin açılarla yükselen kaldırımlar ve birbirine bakmayan yüzler, modern kentin hem çekiciliğini hem de soğukluğunu anlatır. Sokaktaki kadınlar çoğu zaman bir yandan şık, bir yandan tehlikeli ve yalnız görünür.

Fovizm ile kardeş, ama daha gergin

Köprü grubu, aynı yıllarda Paris’te Matisse ve arkadaşlarının başlattığı Fovizm ile benzer bir yola çıktı: saf, parlak renkler ve basitleştirilmiş biçimler. Ama Fransız ressamların neşeli ve dengeli dünyasının aksine, Kirchner’in renkleri daha sert ve gergindir. Bu fark, Alman Ekspresyonizmi’nin özünü gösterir: renk, iç dünyanın huzursuzluğunu anlatmak için kullanılır.

Ernst Ludwig Kirchner’in en önemli 10 eseri

1. Sokak, Dresden – Straße, Dresden (1908)

Nerede: The Museum of Modern Art (MoMA), New York

Tuval üzerine yağlıboya. Dresden’in kalabalık bir alışveriş caddesinde, pembe bir kaldırımın üzerinde büyük şapkalı kadınlar ve yayalar yürüyor. Önde, sarı bluzlu ve yeşil ceketli iki kadın, maske gibi yüzleriyle bize bakıyor; aralarında küçük bir çocuk var. Arkada bir tramvay ve kalabalık görülüyor.

Kirchner’in ilk büyük sokak resmi. MoMA’ya göre Kirchner, 1919’da resmin bazı bölümlerini yeniden boyadı ama 1908 tarihini korudu. Berlin sokak sahnelerinin öncüsü sayılır.

Bu eserde neye bakmalı? Pembe kaldırıma. Gerçekte gri olan taşlar, burada neredeyse sahneyi kaplayan şiddetli bir pembeye dönüşmüş. Renk, yerin değil, kalabalığın yarattığı huzursuz heyecanın rengi.

2. Marzella – Marzella (1909–1910)

Nerede: Moderna Museet, Stockholm

Tuval üzerine yağlıboya. Saçında beyaz bir kurdele olan genç bir kız, turuncu ve sarı renkli bir odada, mavi çizgili bir yatağın üzerine oturmuş, kollarını göğsünde kavuşturmuş. Yüzü maske gibi, gözleri koyu çizgilerle belirlenmiş; bize ciddi ve biraz tedirgin bakıyor.

Model, Köprü sanatçılarının Dresden’deki atölyelerinde sık sık poz veren genç kızlardan biriydi. Resim, grubun 1909–1910’daki en yoğun ve en renkli döneminin tipik bir örneği.

Bu eserde neye bakmalı? Düz renk alanlarına. Oda, yatak ve beden, gölge ve derinlik olmadan neredeyse düz, saf renklerle boyanmış. Bu basitleştirme, Fovizm ve Afrika heykelinin etkisini taşıyor ve figüre çarpıcı bir doğrudanlık veriyor.

3. Sokakta Beş Kadın – Fünf Frauen auf der Straße (1913)

Nerede: Museum Ludwig, Köln

Tuval üzerine yağlıboya. Zehir yeşili bir zeminin önünde, siyah uzun paltolu, kürk yakalı ve tüylü şapkalı beş kadın duruyor. Bedenleri uzun, ince ve sivri; ayakkabıları pençe gibi. Biri bir vitrine bakıyor, ötekiler sanki birini bekliyor.

Kirchner’in Berlin sokak dizisinin ilk büyük resmi. Kadınların duruşu ve keskin biçimleri, kentin hem çekici hem de tehdit edici yüzünü anlatır.

Bu eserde neye bakmalı? Yeşil ile siyahın karşıtlığına. Neredeyse ışık saçan yeşil zemin ve kuzgun siyahı giysiler, sahneye gece hayatının tuhaf, yapay ışığını veriyor. Kadınların bedenleri, bir grup karga ya da kuş gibi birbirine yakın ama yalnız.

4. Sokak, Berlin – Straße, Berlin (1913)

Nerede: The Museum of Modern Art (MoMA), New York

Tuval üzerine yağlıboya, 120,6 x 91,1 cm. Pembe ve mor bir kaldırımın üzerinde, kürk yakalı mor paltolar ve tüylü şapkalar giymiş iki şık kadın yan yana yürüyor. Arkalarında siyah paltolu, şapkalı erkekler kalabalık bir sel gibi akıyor; hepsi birbirine yakın ama kimse kimseyle konuşmuyor.

Dizinin en ünlü örneklerinden biri. Kadınlar, uzun sivri biçimleri ve maske gibi yüzleriyle kalabalığın ortasında birer sahne figürü gibi duruyor.

Bu eserde neye bakmalı? Yönlere ve açılara. Kaldırım ve figürler, yukarıya doğru keskin bir eğimle yükseliyor; sanki sahne bize doğru akıyor. Bu dengesiz perspektif, büyük kentin baş döndürücü hızını hissettiriyor.

5. Berlin Sokak Sahnesi – Berliner Straßenszene (1913)

Nerede: Neue Galerie, New York

Tuval üzerine yağlıboya. Tüylü şapkalı iki kadın, biri parlak kırmızı, öteki mavi bir paltoyla kalabalığın içinde yürüyor. Önde, melon şapkalı ve sigaralı erkekler onları süzüyor; arkada bir tramvay ve atlı araba geçiyor. Bütün figürler mavi tonlarda, sert ve keskin çizgilerle boyanmış.

Bu resim uzun yıllar Berlin’deki Brücke-Museum’da sergilendi. 2006’da, Nazi döneminde zorla elden çıkarılmış bir koleksiyonun mirasçılarına iade edildi ve aynı yıl New York’taki Neue Galerie’ye satıldı. Bu iade, Almanya’da büyük tartışma yarattı.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışlara. Erkekler kadınlara bakıyor, kadınlar ise kimseye. Kirchner, kentteki insanların birbirini nasıl izlediğini ve aynı zamanda nasıl yabancı kaldığını bu bakış oyunuyla anlatıyor.

6. Potsdamer Platz – Potsdamer Platz (1914)

Nerede: Neue Nationalgalerie, Berlin

Tuval üzerine yağlıboya. Berlin’in en kalabalık meydanı Potsdamer Platz’ta, yuvarlak bir kaldırım adasının üzerinde, tüylü şapkalı iki kadın duruyor; biri siyah, öteki mavi bir paltoyla. Arkalarında istasyon binasının kırmızı cephesi ve kubbesi, yeşil meydanın üzerinde dağılan siyah erkek figürleri görülüyor.

Kirchner’in Berlin sokak dizisinin doruk noktası sayılan bu resim, Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı 1914 yılında yapıldı. Bugün Berlin’deki Neue Nationalgalerie’nin en önemli eserlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Kaldırım adasına. İki kadın, kentin ortasında bir adacıkta mahsur kalmış gibi; çevrelerindeki meydan neredeyse yukarıya doğru eğiliyor. Kalabalığın içinde yalnızlığın belki de en güçlü imgesi.

7. Asker Kılığında Otoportre – Selbstbildnis als Soldat (1915)

Nerede: Allen Memorial Art Museum, Oberlin College, Oberlin (Ohio)

Tuval üzerine yağlıboya. Kirchner kendini mavi bir topçu üniformasıyla, ağzında sigarayla, boş ve donuk gözlerle resmetmiş. Sağ kolunun ucunda el yok; kanlı bir kesik görülüyor. Arkasında, atölyesinde çıplak bir kadın modeli ve bir tuval duruyor.

Kirchner gerçekte elini kaybetmedi. Bu kesik el, bir ressam için en büyük korkuyu, yani yaratma gücünü kaybetmeyi simgeliyor. Resim, savaşın onda yarattığı ruhsal çöküşün en güçlü belgesi.

Bu eserde neye bakmalı? Kesik ele ve boş gözlere. Ressamın kimliği, yani resim yapan el, savaş tarafından elinden alınmış. Arkadaki model ve tuval ise artık ulaşamadığı sanat dünyasının bir hatırası gibi.

8. Halle’deki Kırmızı Kule – Der rote Turm in Halle (1915)

Nerede: Museum Folkwang, Essen

Tuval üzerine yağlıboya. Halle kentinin pazar meydanında yükselen ünlü Kırmızı Kule, burada neredeyse kara bir kütle gibi, meydanın ortasında yükseliyor. Çevresindeki binalar ve kilise kuleleri soluk, buz gibi tonlarda; turuncu bir tramvay yolu meydanın içinden kıvrılarak geçiyor.

Kirchner bu resmi, 1915’te Halle’de topçu eğitimi aldığı sırada yaptı. Askerlik onu ruhsal olarak tüketiyordu; kentin bu karanlık ve baskıcı görüntüsü o dönemki ruh halini yansıtır.

Bu eserde neye bakmalı? Perspektife. Meydan yukarıdan, baş döndürücü bir açıyla görülüyor; kule ise sanki izleyicinin üzerine devriliyor. Gerçek bir yer, burada bir korku manzarasına dönüşmüş.

9. Karda Davos – Davos im Schnee (1923)

Nerede: Kunstmuseum Basel, Basel

Tuval üzerine yağlıboya. Karlı dağların arasındaki vadide, küçük Davos kasabası evleri ve kilisesiyle uzanıyor. Kar pembe, mavi ve beyaz tonlarda; dağların yamaçlarında koyu çam ormanları, gökyüzünde sarı bulutlar var.

Kirchner, Davos’a yerleştikten sonra Alp manzaralarını ve dağ köylülerinin hayatını resmetmeye başladı. Bu resimlerde Berlin’in gerginliği yerini daha geniş, daha sakin ve süslemeci bir renk dünyasına bırakıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Karın renklerine. Kirchner’in karı neredeyse hiç beyaz değil: pembe, mavi, mor ve sarı. Gerçeği değil, dağların ona verdiği duyguyu resmediyor; bu, Ekspresyonizmin dağlarda kazandığı yeni bir yüz.

10. Bir Sanatçı Grubu – Eine Künstlergemeinschaft (1926–1927)

Nerede: Museum Ludwig, Köln

Tuval üzerine yağlıboya. Köprü grubunun dört ressamı bir arada: önde oturan Otto Mueller elinde bir kağıdı inceliyor; arkada Kirchner, Erich Heckel ve Karl Schmidt-Rottluff ayakta duruyor. Hepsi koyu takım elbiseli, ciddi ve biraz birbirinden uzak.

Kirchner bu grup portresini, Köprü grubunun dağılmasından on üç yıl sonra, Davos’ta yaptı. Gençlik yıllarının ortak ideallerine dönüp bakan nostaljik ve biraz da hüzünlü bir anı resmi.

Bu eserde neye bakmalı? Figürlerin arasındaki mesafeye. Aynı odada bir arada olsalar da kimse kimseye bakmıyor. Bu, grubun dağılmasının ve eski dostlukların sona ermesinin sessiz bir anlatımı.

Ernst Ludwig Kirchner’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres Berlin’deki Brücke-Museum. Köprü grubunun eserlerine ayrılmış bu müze, Kirchner’in resimleri, çizimleri ve ahşap baskıları için en önemli merkezlerden biri. Saatleri ve sergileri Brücke-Museum’un resmi sitesinden kontrol edin. Berlin’deki Neue Nationalgalerie’de ise Potsdamer Platz sergileniyor.

İsviçre’deki Kirchner Museum Davos, sanatçının son yirmi yılını geçirdiği kentte, onun eserlerinin dünyadaki en büyük koleksiyonlarından birine sahip. Kunstmuseum Basel’de de Karda Davos ve başka önemli eserleri bulunuyor.

Almanya’da Köln’deki Museum Ludwig, Essen’deki Museum Folkwang ve Nürnberg’deki Germanisches Nationalmuseum; Amerika’da New York’taki MoMA ve Neue Galerie; İsveç’te ise Stockholm’deki Moderna Museet önemli adresler. Eserler ödünç verilebildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

Ernst Ludwig Kirchner hakkında merak edilenler

Kısaca Ernst Ludwig Kirchner

Ernst Ludwig Kirchner, büyük kentin ne kadar heyecan verici ve aynı zamanda ne kadar yalnız bir yer olabileceğini resim diliyle anlatan ilk sanatçılardan biriydi. Sivri ayakkabılı kadınlar, eğik kaldırımlar ve birbirine bakmayan insanlar, yüz yılı aşkın süre sonra bugünün kentlerinde de tanıdık geliyor. Savaş ve baskı onun hayatını yıktı, ama resimleri modern sanatın en güçlü tanıklıkları arasında kaldı.

Kirchner’i etkileyen Edvard Munch ve Van Gogh’a, aynı kuşağın Alman ressamları Max Beckmann ve Otto Dix’e, Mavi Süvari’nin kurucusu Wassily Kandinsky’ye ve akımın genel hikayesini anlattığım Ekspresyonizm nedir? yazıma göz atabilirsiniz. Tüm ustalar için en ünlü ressamlar listeme bakın.