Franz Marc: Mavi Atların ve Sarı İneklerin Ressamı

Neden mavi bir at? Franz Marc’ın resimlerine ilk bakan herkes bu soruyu sorar. Cevap, onun renklere yüklediği anlamda saklı: Marc için mavi, ruhsal ve sakin olanın rengiydi; sarı yumuşak ve neşeli olanın, kırmızı ise ağır ve kaba maddenin. Hayvanlar ise insanın kaybettiği saf ve masum dünyanın simgesiydi.

Marc, kısa ömründe modern sanatın en şiirsel dünyalarından birini kurdu, sonra o dünyanın savaşla yıkılışını gördü. Bu yazıda Franz Marc’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Franz Marc kimdir?

Münih’te bir ressamın oğlu

Franz Marc 8 Şubat 1880’de Münih’te doğdu. Babası Wilhelm Marc manzara ressamıydı. Genç Franz önce felsefe ve din eğitimi almayı düşündü, ama sonunda resme yöneldi ve 1900–1903 arasında Münih Güzel Sanatlar Akademisi’nde okudu.

Paris ve yeni renkler

1903’te ve 1907’de Paris’e gitti. Orada Van Gogh’un ve Gauguin’in resimleriyle tanıştı; akademinin koyu tonlu gerçekçiliği ona artık yetmiyordu. Bu yıllarda hayvanların anatomisini incelemeye, onları hayvanat bahçelerinde ve kırlarda saatlerce çizmeye başladı. Hayvanlar, ömrü boyunca sanatının ana konusu olacaktı.

Macke, Kandinsky ve Mavi Süvari

1910’da genç ressam August Macke ile tanıştı ve iki sanatçı yakın dost oldu. Aynı yıl Münih’teki Yeni Sanatçılar Birliği’ne katıldı ve orada Wassily Kandinsky ile tanıştı. 1911’de Kandinsky ile birlikte birlikten ayrıldılar ve Mavi Süvari (Der Blaue Reiter) adını verdikleri grubu kurdular. Grubun ilk sergisi Aralık 1911’de Münih’te açıldı; 1912’de de aynı adlı ünlü almanak yayımlandı. Kandinsky’nin anlattığına göre ad, ikisinin de mavi rengi, Marc’ın atları ve Kandinsky’nin de süvarileri sevmesinden doğdu.

1911’de ressam Maria Franck ile evlendi. Çift, Münih’in güneyindeki Bavyera Alpleri eteklerinde, önce Sindelsdorf’ta, 1914’ten itibaren Kochel am See yakınlarındaki Ried’de yaşadı.

Savaş ve erken ölüm

Birinci Dünya Savaşı 1914’te başlayınca Marc gönüllü olarak orduya yazıldı. Eylül 1914’te dostu August Macke cephede öldü. Marc cepheden eşine ve dostlarına mektuplar ve küçük bir eskiz defteri gönderdi. Alman hükümeti önemli sanatçıları cepheden geri çekme kararı almıştı, ama karar ona ulaşmadan 4 Mart 1916’da, Verdun Muharebesi sırasında Braquis yakınlarında bir şarapnel parçasıyla öldü. Henüz 36 yaşındaydı.

Ölümünden yirmi yıl sonra Naziler Marc’ın eserlerini “yozlaşmış sanat” ilan etti ve Alman müzelerinden kaldırdı. Pek çok eser yurtdışına satıldı; ünlü Mavi Atlar Kulesi ise 1945’ten beri kayıp.

Franz Marc’ın sanat anlayışı

Renklerin anlamı

Marc, 1910’da August Macke’ye yazdığı bir mektupta renk kuramını anlattı. Ona göre mavi erkek ilkesiydi: sert, ruhsal ve sakin. Sarı kadın ilkesiydi: yumuşak, neşeli ve duygusal. Kırmızı ise madde, yani kaba, ağır ve öteki iki rengin karşı koyması gereken güçtü. Bu yüzden Marc’ın resimlerinde renkler gerçeği değil, duyguları ve fikirleri anlatır. Mavi bir at, gerçek bir at değil, ruhsal bir varlıktır.

Hayvanların masum dünyası

Marc, insanların doğadan koptuğuna, hayvanların ise hala doğayla uyum içinde yaşadığına inanıyordu. Hayvanları dışarıdan gözlemlemek yerine, “bir atın gözünden dünyayı görmek” istediğini yazdı. Resimlerinde atlar, inekler, geyikler ve tilkiler, manzarayla iç içe geçen, onun bir parçası olan varlıklardır.

Ekspresyonizmin şiirsel yüzü

Marc, Ekspresyonizm’in Münih kolunun temsilcisidir. Dresden ve Berlin’deki Köprü (Die Brücke) grubunun ressamları kentin gerginliğini ve insanın yalnızlığını sert renklerle anlatırken, Mavi Süvari sanatçıları daha ruhsal, müzikal ve soyuta yakın bir yol seçti. Marc’ın resimleri, Ekspresyonizmin en umutlu ve en şiirsel yüzünü gösterir.

Soyutlamaya doğru

1912’den sonra Marc, Fransız ressam Robert Delaunay’nin parçalanmış ışıklı renk alanlarından ve İtalyan Fütüristlerinin hareket anlayışından etkilendi. Resimlerindeki hayvanlar giderek kristal gibi kırılan biçimlerin içinde kayboldu. 1914’teki son resimlerinde ise hayvanlar tamamen kayboldu ve yerini soyut, çarpışan biçimler aldı. Marc, soyut sanatın kapısına kadar geldi, ama savaş onun bu yolda ilerlemesine izin vermedi.

Franz Marc’ın en önemli 10 eseri

1. Manzarada At – Pferd in Landschaft (1910)

Nerede: Museum Folkwang, Essen

Tuval üzerine yağlıboya. Kırmızı bir at, sırtı bize dönük, başını çevirmiş önündeki sarı, yeşil ve turkuaz renkli tepeleri seyrediyor. Yelesi parlak mavi. Atın bedeni resmin sağ alt köşesini dolduruyor; manzara ise önünde dalgalanarak uzanıyor.

Marc’ın gerçekçi hayvan çizimlerinden renkli ve sembolik resimlerine geçtiği dönemin ilk büyük örneklerinden biri. Burada izleyici, manzaraya atla birlikte, onun gözünden bakıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Bakış açısına. Marc’ın “bir atın gözünden dünyayı görmek” isteği, bu resimde neredeyse kelimenin tam anlamıyla gerçekleşiyor: biz atın arkasındayız ve onun gördüğünü görüyoruz.

2. Mavi At I – Blaues Pferd I (1911)

Nerede: Städtische Galerie im Lenbachhaus, Münih

Tuval üzerine yağlıboya. Genç, ince bacaklı mavi bir at, kırmızı, sarı ve mor renkli yuvarlak tepelerin önünde, başını hafifçe eğmiş duruyor. Bedeni açık ve koyu mavinin tonlarıyla modellenmiş; ayaklarının dibinde kırmızı toprak ve yeşil bitkiler var.

Marc’ın en ünlü eserlerinden biri ve mavi atlarının ilki. Mavi Süvari grubunun kurulduğu 1911 yılında yapıldı ve bugün Lenbachhaus’un Mavi Süvari koleksiyonunun simgelerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Atın duruşuna. Bu at koşmuyor, şaha kalkmıyor; kendi içine dönmüş gibi sessiz ve düşünceli. Marc’ın renk kuramına göre mavi, ruhsal ve sakin olanın rengiydi; bu at da bir hayvandan çok bir ruh hali.

3. Sarı İnek – Gelbe Kuh (1911)

Nerede: Solomon R. Guggenheim Museum, New York

Tuval üzerine yağlıboya. Mavi lekeli parlak sarı bir inek, kuyruğunu havaya kaldırmış, kırmızı, turuncu ve yeşil renkli bir manzaranın üzerinde neşeyle sıçrıyor. Arkasında siyah ağaç gövdeleri ve mavi dağlar var.

Marc bu resmi, Maria Franck ile evlendiği 1911 yılında yaptı. Pek çok yorumcu, neşeli sarı ineği Maria’nın, renk kuramına göre “kadın” rengi olan sarının sıcaklığıyla resmedilmiş bir portresi olarak okur.

Bu eserde neye bakmalı? Hareketin sevincine. Ağır bir hayvan olan inek, burada neredeyse uçuyor. Bütün resim dans eden eğri çizgilerden ve canlı renklerden oluşuyor; Marc’ın en mutlu tablosu sayılır.

4. Büyük Mavi Atlar – Die großen blauen Pferde (1911)

Nerede: Walker Art Center, Minneapolis

Tuval üzerine yağlıboya. Üç iri mavi at, birbirine yaslanmış, başlarını eğmiş halde resmin neredeyse bütün yüzeyini dolduruyor. Arkalarında kırmızı ve sarı tepeler dalgalanıyor; önlerinden beyaz, kıvrımlı bir ağaç gövdesi geçiyor.

Bu resim, Aralık 1911’de Münih’teki ilk Mavi Süvari sergisinde gösterildi. Bugün Minneapolis’teki Walker Sanat Merkezi’nin en ünlü eserlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Atların tepelerle uyumuna. Atların yuvarlak sırtları, arkadaki tepelerin kıvrımlarını tekrarlıyor; hayvan ve manzara tek bir ritim içinde birleşiyor. Marc’ın doğayla uyum içindeki hayvan fikrinin en güzel ifadesi.

5. Karda Yatan Köpek – Liegender Hund im Schnee (yaklaşık 1911)

Nerede: Städel Museum, Frankfurt

Tuval üzerine yağlıboya. Sarımsı beyaz bir köpek, mavi gölgeli karların üzerinde kıvrılmış, gözlerini kapatmış huzurla uyuyor. Üstte yeşil çam dalları görünüyor. Model, Marc’ın kendi köpeği Russi’ydi.

Marc’ın en sakin ve en kişisel resimlerinden biri. Burada renkler ve biçimler hala gerçekçiliğe yakın, ama karın mavi ve sarı tonları ona masalsı bir hava veriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Köpeğin bedeninin karla uyumuna. Köpeğin kıvrık biçimi, karın yumuşak tepeleri gibi; neredeyse manzaranın bir parçası olmuş. Bu huzur, Marc’ın hayvanlarda gördüğü masumiyetin en sade anlatımı.

6. Kaplan – Der Tiger (1912)

Nerede: Städtische Galerie im Lenbachhaus, Münih

Tuval üzerine yağlıboya. Sarı bir kaplan, kırmızı, mor, yeşil ve mavi renkli köşeli biçimlerin arasında uzanmış, başını çevirmiş bir şeyi izliyor. Kaplanın bedeni de, çevresindeki kayalar ve bitkiler de kristal gibi kırılan geometrik yüzeylerden oluşuyor.

Bu resim, Marc’ın Kübizm’den etkilenmeye başladığı dönemi gösterir. Kaplanın gücü, sakin duruşuna rağmen köşeli biçimlerin gerginliğinde hissediliyor.

Bu eserde neye bakmalı? Saklanma ile görünme arasındaki dengeye. Kaplan, çevresindeki biçimlerle neredeyse kamufle olmuş, ama bakışı ve sarı rengi onu hemen ele veriyor. Doğanın içinde gizlenen bir güç.

7. İnekler, Kırmızı, Yeşil, Sarı – Kühe, rot, grün, gelb (1912)

Nerede: Städtische Galerie im Lenbachhaus, Münih

Tuval üzerine yağlıboya. Mavi, mor ve yeşil renkli tepelerin arasında üç hayvan: önde sıçrayan sarı bir inek, ortada başını eğmiş kırmızı bir buzağı ve arkada yeşil bir inek. Hayvanların bedenleri, manzaranın kıvrımlarına karışıyor.

Adını doğrudan renklerden alan bu resim, Marc’ın renk kuramını neredeyse bir şema gibi gösteriyor: sarı neşe, kırmızı madde, yeşil ise ikisi arasındaki denge.

Bu eserde neye bakmalı? Renklerin karşılıklı oyununa. Aynı hayvan türü üç ayrı renkte resmedilmiş; resmin konusu artık inekler değil, renklerin kendisi ve aralarındaki ilişki.

8. Hayvanların Kaderi – Tierschicksale (1913)

Nerede: Kunstmuseum Basel, Basel

Tuval üzerine yağlıboya, yaklaşık 1,95 x 2,6 metre. Keskin kırmızı, yeşil ve mavi ışınların, devrilen ağaçların ve kırılan biçimlerin arasında hayvanlar can çekişiyor ya da kaçışıyor. Ortada mavi bir geyik başını göğe kaldırmış; çevresinde yaban domuzları, atlar ve tilkiler bu kıyametin içinde kaybolmuş.

Marc resmin arkasına “Ve bütün varoluş alevli bir acıdır” diye yazdı. Savaştan bir yıl önce yapılan resim, sonradan bir kehanet gibi okundu. Marc’ın ölümünden sonra bir depoda çıkan yangında resmin sağ tarafı ağır hasar gördü; dostu Paul Klee bu bölümü onardı. Resim 1939’da, Nazilerin “yozlaşmış sanat” satışlarından Basel Sanat Müzesi’ne geçti.

Bu eserde neye bakmalı? Sağ taraftaki farklı tonlara. Resmin sağ üçte biri, Klee’nin onarımı yüzünden daha soluk ve kahverengimsi. Bu “yara”, resmi iki dostun ortak eserine ve savaşın yıkımının sessiz bir tanığına dönüştürüyor. Paul Klee yazıma da göz atabilirsiniz.

9. Ormanda Geyikler II – Rehe im Walde II (1914)

Nerede: Staatliche Kunsthalle Karlsruhe, Karlsruhe

Tuval üzerine yağlıboya. Yeşil, mavi ve kırmızı renkli, kristal gibi parçalanmış biçimlerle dolu bir ormanda, kahverengi geyikler yere uzanmış dinleniyor. Ağaçlar, ışık ve hayvanlar, renkli camlardan oluşan bir vitray gibi iç içe geçiyor.

Marc’ın savaştan hemen önceki son hayvan resimlerinden biri. Hayvanlar hala orada, ama artık soyut biçimlerin arasında neredeyse kaybolmuş durumda.

Bu eserde neye bakmalı? Işığın kırılışına. Ormanın içine süzülen ışık, keskin geometrik parçalara ayrılmış; Delaunay’nin renk alanlarının ve Kübizm’in etkisi burada açıkça görülüyor. Yine de sahnenin havası, Marc’ın erken resimlerindeki huzuru koruyor.

10. Savaşan Biçimler – Kämpfende Formen (1914)

Nerede: Pinakothek der Moderne (Bavyera Devlet Resim Koleksiyonları), Münih

Tuval üzerine yağlıboya. Resimde artık hiçbir hayvan, hiçbir manzara yok. Solda alev gibi kıvrılan parlak kırmızı bir biçim, sağda koyu mavi ve siyah bir girdap birbirine doğru atılıyor; çevrelerinde sarı, yeşil ve beyaz eğri çizgiler dönüyor.

Marc’ın tamamen soyut resimlerinden biri. Savaşın başladığı 1914 yılında yapıldı ve iki karşıt gücün çatışmasını, belki de yaklaşan savaşı anlatıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Renklerin anlamına. Marc’ın kuramına göre kırmızı kaba maddeyi, mavi ise ruhu simgeliyordu. Bu resimde ikisi kıyasıya bir mücadelede. Marc’ın sanatı, ölümünden kısa süre önce, saf renk ve biçimin dramına ulaşmıştı.

Franz Marc’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres Münih’teki Städtische Galerie im Lenbachhaus. Mavi At I, Kaplan ve İnekler, Kırmızı, Yeşil, Sarı dahil dünyanın en önemli Mavi Süvari koleksiyonu burada; Kandinsky, Macke ve Klee’nin eserleriyle birlikte sergileniyor. Münih’teki Pinakothek der Moderne’de ise Savaşan Biçimler bulunuyor.

Marc’ın son yıllarını geçirdiği Kochel am See’deki Franz Marc Müzesi, sanatçının resimlerini, çizimlerini ve hayatını Bavyera Alpleri’nin eşsiz manzarası içinde sunuyor. Saatleri ve güncel sergileri Franz Marc Müzesi’nin resmi sitesinden kontrol edin.

Almanya’da Essen’deki Museum Folkwang, Frankfurt’taki Städel Müzesi ve Karlsruhe Devlet Sanat Galerisi; İsviçre’de Kunstmuseum Basel (Hayvanların Kaderi); Amerika’da ise New York’taki Guggenheim (Sarı İnek) ve Minneapolis’teki Walker Sanat Merkezi (Büyük Mavi Atlar) önemli adresler. Eserler ödünç verilebildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

Franz Marc hakkında merak edilenler

Kısaca Franz Marc

Franz Marc’ın resimlerine bakmak, hala masum olan bir dünyaya bakmak gibidir: tepelerde dinlenen mavi atlar, sıçrayan sarı bir inek, karda uyuyan bir köpek. Ama aynı ressam, savaştan önce o dünyanın yıkılışını da sezdi ve son resimlerinde onu çarpışan renklere dönüştürdü. 36 yaşında ölen Marc, modern sanatın yarım kalmış en büyük vaatlerinden biri olarak kaldı.

Marc’ın dostu ve Mavi Süvari’nin öteki kurucusu Wassily Kandinsky’ye, Hayvanların Kaderi’ni onaran Paul Klee’ye ve akımın genel hikayesini anlattığım Ekspresyonizm nedir? yazıma göz atabilirsiniz. Tüm ustaları bir arada görmek için en ünlü ressamlar listeme bakın.