Robert Delaunay: Eyfel Kulesi’ni ve Güneşi Renge Dönüştüren Ressam

Robert Delaunay, modern Paris’i renge dönüştüren bir ressamdı. Gotik bir kilisenin eğilip bükülen sütunlarıyla başladı, Eyfel Kulesi’ni defalarca paramparça edip yeniden kurdu, sonra pencerelerden giren ışığı ve gökteki güneşi yalnızca renkli dairelerle anlattı. Robert Delaunay’nin resimlerinin önünde durduğunuzda, renklerin yan yana gelince nasıl titreşip hareket ettiğini görürsünüz.

Bu yazıda önce Robert Delaunay’nin hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Robert Delaunay kimdir?

Tiyatro dekorlarından resme

Robert-Victor-Félix Delaunay, 12 Nisan 1885’te Paris’te doğdu. Peggy Guggenheim Koleksiyonu’nun biyografisine göre ortaokuldan sonra, 1902’de tiyatro dekoru yapan bir atölyede çıraklığa başladı ve 1903’te resim yapmaya yöneldi. 1904 ve 1906’da Salon d’Automne’da, 1904’ten Birinci Dünya Savaşı’na kadar da Salon des Indépendants’ta resim sergiledi.

1905–1907 arasında “Gümrükçü” lakaplı ressam Henri Rousseau ve Jean Metzinger ile dost oldu, kimyager Michel-Eugène Chevreul’ün renk kuramlarını inceledi ve Cezanne’ın etkisinde Yeni İzlenimci bir üslupla çalıştı. 1907–1908’de askerliğini Laon’da yaptı; Paris’e dönünce Kübistlerle ilişki kurdu.

Sonia, Kandinsky ve Mavi Süvari

1909–1910 yılları Delaunay’nin kendi üslubunu bulduğu dönemdi: ilk Eyfel Kulesi resmini 1909’da yaptı. 1910’da ressam Sonia Terk ile evlendi; Sonia Delaunay hayatı boyunca en yakın çalışma arkadaşı oldu. 1911’de Kandinsky, onu Münih’teki ilk Mavi Süvari (Der Blaue Reiter) sergisine davet etti. Minneapolis Sanat Enstitüsü’ne göre Delaunay bu sergiye aralarında Saint-Séverin No. 1’in de bulunduğu beş eser gönderdi ve Almanya’da ün kazandı. Aynı yıl Apollinaire, Gleizes ve Le Fauconnier ile dost oldu.

Pencereler ve Orfizm

1912’de Paris’teki Galerie Barbazanges’da ilk kişisel sergisini açtı ve Pencereler dizisine başladı. Aynı yıl Salon des Indépendants’ta dev boyutlu Paris Şehri’ni gösterdi. Tate’e göre şair ve eleştirmen Guillaume Apollinaire, 1912–1913’te Delaunay çiftinin resmini genel olarak Kübizmden ayırmak için “Orfizm” terimini kullandı; ad, efsanevi Yunan şairi ve müzisyeni Orpheus’tan geliyordu. Delaunay ise kendi resmini anlatmak için “simultanizm” (eşzamanlılık) kelimesini tercih etti. 1913’te Dairesel Biçimler dizisini yaptı.

İspanya, Portekiz ve Paris’e dönüş

Delaunay’ler Birinci Dünya Savaşı yıllarını ve sonrasını, 1914–1920 arasını, İspanya ve Portekiz’de geçirdi. Peggy Guggenheim Koleksiyonu’na göre bu yıllarda Rus Baleleri’nin yöneticisi Diaghilev, koreograf Massine, ressam Diego Rivera ve besteci Stravinsky ile dostluk kurdu. 1920’de Paris’e döndüler. Centre Pompidou, çiftin boulevard Malesherbes’deki evlerinde Tzara, Breton, Aragon ve Soupault gibi Dadacı ve Sürrealist yazarları ağırlayan bir edebiyat salonu açtığını anlatır. 1922’de Galerie Paul Guillaume’daki sergisiyle ikinci Eyfel Kulesi dizisine başladı; 1924’te Koşucular resimlerine geçti.

Büyük duvarlar ve son yıllar

1925’te Paris’teki Uluslararası Dekoratif Sanatlar Sergisi’nde Fransız Büyükelçiliği pavyonu için duvar resimleri yaptı. 1930’da yeniden soyuta ve dairesel biçimlere döndü; 1931’de Abstraction-Création grubuna katıldı. 1937 Paris Dünya Fuarı’nda Demiryolları Sarayı ile Hava Sarayı’nın dev dekorasyonlarını üstlendi. Son eserleri, 1938’de Salon des Tuileries’nin heykel salonu için yaptığı dekorasyonlardı. Robert Delaunay, 25 Ekim 1941’de Fransa’nın güneyindeki Montpellier’de öldü.

Robert Delaunay’nin sanat anlayışı

Rengin eşzamanlı kontrastı

Delaunay’nin gençliğinde incelediği Chevreul’ün renk kuramındaki ana fikirlerden biri, yan yana konan renklerin birbirini etkilediği ve gözün onları birlikte algıladığıdır. Delaunay bu “eşzamanlı kontrast” fikrini resminin merkezine yerleştirdi. Centre Pompidou, Pencereler dizisinde biçimin artık eşzamanlı renk kontrastlarına dayandığını ve bu dizinin onun soyuta geçişini başlattığını belirtir. Delaunay’nin kendi deyişiyle bu resimler “sanat hayatını gerçekten açan” eserlerdi.

Modern hayatın ressamı

Pek çok soyut ressamın aksine Delaunay, gözünü ruhsal dünyalardan çok çevresindeki modern hayata çevirdi: Eyfel Kulesi, dönme dolap, uçaklar, futbolcular, reklam panoları. Bu motifleri parçalayıp renk düzlemlerine dağıttı, ama çoğu zaman tamamen silmedi. Bu yüzden resimlerinde soyut ile figüratif arasında sürekli bir gidip gelme görülür; Kunstmuseum Basel de Blériot’ya Saygı için hazırladığı sergide tam olarak bu etkileşimi öne çıkardı.

Resimde zaman ve ritim

Delaunay için renk hem ışık hem hareketti. Centre Pompidou’nun aktardığı bir notunda, disklerle kurulan renk modüllerinin uyumunun ritmi yarattığını ve bunun “zamanın tablonun yapısına girmesi” olduğunu yazar. Apollinaire’in “Orfizm” adı da resmin müzik gibi doğrudan duygulara seslenebileceği fikrine dayanıyordu. Aynı yıllarda Paris’te benzer bir yoldan, renk ve müzik üzerinden soyuta ulaşan František Kupka ile Delaunay sık sık yan yana anılır.

Robert Delaunay’nin en önemli 10 eseri

1. Saint-Séverin No. 2 (1909)

Nerede: Minneapolis Institute of Art (ABD)

Tuval üzerine yağlıboya, 99,4 x 74 cm. Minneapolis Sanat Enstitüsü’ne göre bu resim, Delaunay’nin Paris’teki atölyesine yakın Saint-Séverin Gotik kilisesinin 15. yüzyıldan kalma yan koridorunu gösteren yedi resimlik dizinin ikincisi. Dizinin bütün resimlerinde bakış noktası aynı; ama sütunlar resimden resme eğiliyor, bükülüyor, genişliyor ya da çözülüyor. Müze, Kübizmin izlerinin burada sınırlı olduğunu, Delaunay’nin çizgiyi renklerin birbirine tepkisiyle kurmasının onu Picasso ve Braque’tan ayırdığını belirtir.

Bu eserde neye bakmalı? Sütunların biçimine ve zemindeki ışığa. Yakın zamanda yapılan bir konservasyon sırasında tuvalin arka yüzünde de bir Paris çatıları manzarası, Paris Şehri resminin erken bir etüdü ortaya çıktı.

2. Kırmızı Eyfel Kulesi (1911–1912)

Nerede: Solomon R. Guggenheim Müzesi, New York

Eyfel Kulesi, Delaunay’nin en sevdiği konuydu. Chicago Sanat Enstitüsü’ne göre kule Paris’teki Champ de Mars’ta yükseldiğinde Delaunay dört yaşındaydı ve ressam ona bir dizi resim adadı. Müze, bu resimlerde modern hayatın dinamizminin birden çok bakış açısı, biçimlerin ritmik parçalanması ve güçlü renk kontrastlarıyla anlatıldığını belirtir. Guggenheim Müzesi’nde Kırmızı Eyfel Kulesi dahil dizinin birkaç resmi bulunuyor; Chicago Sanat Enstitüsü ise kendi koleksiyonundaki “Champs de Mars: Kırmızı Kule”yi dizinin en tanınmış örnekleri arasında sayar.

Bu eserde neye bakmalı? Kulenin tepesine. Çevresindeki binalar onu bir çerçeve gibi sararken tepesi bulutların ve ışık parçalarının arasında kaybolur; kule hem yükseliyor hem dağılıyor gibi görünür.

3. Paris Şehri (1910–1912)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Yazının başındaki görsel bu dev resim: tuval üzerine yağlıboya, 267 x 406 cm. Centre Pompidou’ya göre 1912 Salon des Indépendants için tasarlandı ve orada sergilendi. Soldan sağa bir kolaj gibi okunan kompozisyonda Delaunay’nin tanıdık motifleri, Paris manzarası ve Eyfel Kulesi, onun resminde daha önce görülmemiş bir konuyla, antik Üç Güzeller ile birleşiyor. Müze, resmin Pompei’den El Greco’ya, Cezanne’dan hocası Gümrükçü Rousseau’nun bir otoportresine kadar pek çok alıntı taşıdığını belirtir. Fransız devleti eseri 1936’da satın aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Ortadaki üç kadın figürüne. Pompidou’nun aktardığı bir sözünde Delaunay, “Kadın çıplakları bina, binalar çıplak” diye yazar: figürler ve şehir aynı renk parçalarından örülmüş.

4. Bir Pencere (1912)

Nerede: Centre Pompidou, Paris (23 Eylül 2026–17 Ocak 2027 arasında Grand Palais’deki “Cezanne et nous” sergisinde)

Tuval üzerine yağlıboya, 111 x 90 cm. Centre Pompidou’ya göre Nisan–Aralık 1912 arasında yapılan yirmi resimlik “eşzamanlı pencereler” dizisinin parçası. Pompidou’nun anlatımıyla Eyfel Kulesi’nin parçaları ve ışığın hareketi “bir bakışta, aynı anda” görülüyor. Apollinaire’in “Pencereler” şiiri doğrudan bu diziden esinlendi. Resim, New York’taki MoMA’da bulunan “Üç Pencere, Kule ve Tekerlek” tablosunun orta bölümünü yeniden kullanır.

5. Cardiff Takımı (1912–1913)

Nerede: Musée d’Art Moderne de Paris

Ragbi oyuncuları havaya sıçrıyor; arkalarında dev bir dönme dolap, Eyfel Kulesi ve “Astra” yazılı bir reklam panosu var. Modern hayatın simgeleri bir arada. Musée d’Art Moderne’in kaydında eser “Cardiff Takımı, üçüncü temsil” eski adıyla da geçer; müze resmi 1937’de, Paris Dünya Fuarı için sanatçının kendisinden satın aldı. Dijon Güzel Sanatlar Müzesi’nin kaydı, Delaunay’nin konuyu 1922’de Paul Guillaume sergisi için yeniden ele aldığını gösterir.

6. Dairesel Biçimler, Güneş No. 2 (1912–1913)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Tuval üzerine tutkallı boya, 100 x 68,5 cm. Centre Pompidou’ya göre Dairesel Biçimler dizisini Nisan–Eylül 1913 arasında Louveciennes’de yaptı: dört “Güneş” resmini üç “Ay” resmi izledi; ikisi sonra “Güneş ve Ay” grubunda birleşti. 2 ve 4 numaralı Güneş resimleri aynı yıl Berlin’deki Der Sturm galerisinin Birinci Alman Sonbahar Salonu’nda gösterildi. Müze, burada tek başına kalan diskin kozmik dönüşleri hissettirmek için tuvalin merkezinden kaydırıldığını belirtir.

Bu eserde neye bakmalı? Merkezdeki beyaza. Pompidou’nun anlatımıyla bütün kompozisyon, “başlangıç ve son renk” olan beyaz merkezin etrafında dönüyor; birbirini tamamlayan karşıt renkler de bu dönüşü güçlendiriyor.

7. Blériot’ya Saygı (1914)

Nerede: Kunstmuseum Basel (İsviçre)

1909’da Manş Denizi’ni uçakla ilk geçen pilot Louis Blériot’ya adanmış büyük bir tuval. Kunstmuseum Basel, eseri hem Delaunay’nin üretiminde hem de kendi koleksiyonunda çok önemli bir yere koyar ve “eşzamanlı” paletiyle avangart motifleri birleştiren “yoğun bir renk havai fişeği” olarak tanımlar. Resim, 1914 Salon des Indépendants’ta Sonia Delaunay’nin Elektrik Prizmaları ile birlikte gösterildi. Grenoble Müzesi’nde de bir versiyonu bulunuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Renkli disklerin arasında saklanan figüratif ayrıntıları arayın. Basel’in sergisinin vurguladığı soyut ile figüratif arasındaki gidip gelme, bu resimde açıkça görülür.

8. Şair Philippe Soupault (1922)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Tuval üzerine yağlıboya, 195,5 x 129 cm. Portekiz dönüşü Delaunay’lerin salonuna gelen genç şair, sonradan Sürrealizmin kurucularından olacak Philippe Soupault. Centre Pompidou’ya göre resim, Soupault’nun 1920’de Delaunay’ye armağan ettiği bir şiir kitabındaki ithafla birlikte düşünülmeli: “Eyfel Kulesi’ni benim dönme dolabı bildiğim gibi bilen Robert Delaunay’ye”. Ön planda klasik biçimde, düşünceli bir pozda resmedilen şairin arkasında, Delaunay 1910’lardaki Kübist Eyfel Kulesi’ne geri döner.

9. Ritim, Yaşama Sevinci (1930)

Nerede: Centre Pompidou, Paris

Tuval üzerine yağlıboya, 200 x 228 cm. Centre Pompidou’ya göre Delaunay 1930’da, Paris’te Doktor Viard’ın salonu için yaptığı anıtsal bir dekorla soyuta ve dairesel biçimlere geri döndü. Farklı boyutlardaki disklerin renk dalgaları aynı anda yanıp söner gibi görünür ve resme güçlü bir ritim kazandırır. Eser, 1964’te Sonia ve Charles Delaunay’nin bağışıyla müzeye girdi.

10. Ritim No. 1, Salon des Tuileries için dekorasyon (1938)

Nerede: Musée d’Art Moderne de Paris

Delaunay’nin son büyük işlerinden. Peggy Guggenheim Koleksiyonu’na göre son eserleri, 1938’de Salon des Tuileries’nin heykel salonu için yaptığı dekorasyonlardı. Musée d’Art Moderne de Paris’teki 1, 2 ve 3 numaralı Ritim resimleri bu dizinin parçaları. Müzenin kaydına göre Ritim No. 1, 24 Ağustos 1939’da Salon des Réalités Nouvelles’in bağışıyla koleksiyona girdi.

Bu eserde neye bakmalı? Ölçeğe ve mimariyle ilişkiye. 1925’ten 1937 Dünya Fuarı’na uzanan duvar işlerinden sonra Delaunay’nin daireleri artık tek bir tuvalin değil, bütün bir salonun ritmini belirliyor.

Robert Delaunay’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?

Delaunay’yi görmek için en iyi şehir Paris. Centre Pompidou’da Paris Şehri, Bir Pencere, Dairesel Biçimler, Güneş No. 2, Şair Philippe Soupault ve Ritim, Yaşama Sevinci gibi her döneminden eserler var; bunların bir kısmı Sonia ve Charles Delaunay’nin 1964’teki bağışıyla müzeye girdi. Musée d’Art Moderne de Paris’te ise Cardiff Takımı ve 1938’deki Ritim dekorasyonları sergileniyor.

Paris dışında New York’taki Solomon R. Guggenheim Müzesi (Eyfel Kulesi resimleri, Saint-Séverin No. 3), Basel’deki Kunstmuseum (Blériot’ya Saygı), Minneapolis Sanat Enstitüsü ve Chicago Sanat Enstitüsü önemli adresler. Londra’daki Tate Modern’de de Pencereler dizisinden bir resim bulunuyor. Gitmeden önce güncel bilgileri resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Centre Pompidou, Musée d’Art Moderne de Paris.

Robert Delaunay hakkında merak edilenler

Delaunay neden bu kadar çok Eyfel Kulesi resmi yaptı?

Kule, onun için modern Paris’in ve yeni çağın simgesiydi. İlk Eyfel resmini 1909’da yaptı, sonraki yıllarda birçok versiyon üretti ve 1922’de ikinci bir Eyfel dizisine başladı. Kule, Paris Şehri, Cardiff Takımı, Blériot’ya Saygı ve Soupault portresi gibi başka resimlerinde de yeniden karşımıza çıkar.

Kısaca Robert Delaunay

Robert Delaunay, bir kilise koridorunun bükülen sütunlarından gökteki güneşin renkli halkalarına uzanan kısa ama yoğun bir yol yürüdü. Onun resimlerinde Paris hep oradadır: kulesi, dönme dolabı, uçakları ve sokaklarıyla. Ama asıl kahraman renktir; yan yana geldiğinde titreşen, dönen, ritim kuran renk.

Hayat ve sanat arkadaşı Sonia Delaunay, aynı yıllarda soyuta ulaşan František Kupka, Kandinsky ve Hilma af Klint, Kübizmin kurucuları Picasso ile Braque yazılarıma göz atabilirsiniz. Soyut sanatın genel hikayesi için soyut sanat nedir? yazım sizi bekliyor.

Diğer Fransız ustalar için Fransız Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.