Bazı sanatçılar yaşadıkları dönemin ruhunu yansıtır.Bazıları ise yaşadıkları dönemin çok ötesine geçer.El Greco ikinci gruptaydı.Onun tablolarına baktığınızda uzayan bedenler, göğe yükseliyormuş gibi görünen figürler, fırtınalı gökyüzleri ve olağanüstü renkler görürsünüz.Bu yüzden birçok sanat tarihçisi El Greco’yu yalnızca Maniyerizm’in değil, modern sanatın da öncülerinden biri olarak kabul eder.
Yaşadığı dönemde bazıları onu anlamadı.Bazıları ise resimlerini fazla tuhaf buldu.Fakat yüzyıllar sonra Picasso’dan Cézanne’a kadar pek çok sanatçı onun ne kadar sıra dışı bir deha olduğunu fark edecekti.
Asıl adı Domenikos Theotokopoulos olan El Greco, 1541 yılında Girit Adası’nda doğdu.O dönemde Girit, Venedik Cumhuriyeti’nin kontrolündeydi ve Bizans sanat geleneği hâlâ güçlüydü.Bu nedenle El Greco’nun ilk sanat eğitimi Bizans ikonalarıyla şekillendi.Hayatı boyunca eserlerini tam adıyla ve Yunanca harflerle imzalaması, Yunan kökenine duyduğu bağlılığın bir göstergesiydi.İspanyolların ona verdiği “El Greco” yani “Yunanlı” lakabı ise zamanla sanat tarihine geçen adı oldu.
Genç yaşta sanatını geliştirmek için Venedik’e gitti.Burada dönemin en büyük ustalarının eserlerini inceleme fırsatı buldu. Özellikle:
Bazı kaynaklar El Greco’nun Tiziano’nun atölyesinde çalışmış olabileceğini ileri sürse de bunun kesin bir kanıtı bulunmamaktadır.Ancak renk kullanımındaki cesaret ve ışık anlayışı Tiziano’nun etkisini açıkça gösterir.
Venedik’ten sonra Roma’ya geçti.Ancak Roma’da beklediği başarıyı elde edemedi.Üstelik sanat dünyasında büyük saygı gören Michelangelo hakkında yaptığı eleştiriler nedeniyle de dikkat çekti.Hatta söylentiye göre El Greco, Papa’nın izin vermesi halinde Sistine Şapeli’ni yeniden boyayabileceğini bile söylemişti.Bu iddialı yaklaşım sanat çevrelerinde hoş karşılanmadı.Sonuç olarak Roma’da büyük siparişler alamadı.
1570’lerin sonunda İspanya’ya giden El Greco, kısa süre Madrid’de kaldıktan sonra Toledo’ya yerleşti.O dönemde Toledo yalnızca önemli bir şehir değil, aynı zamanda İspanya’nın dinsel merkeziydi. Hayatının geri kalanını burada geçirdi. Ve gerçek başarısını da burada elde etti.
Toledo Katedrali için yaptığı çalışmalar büyük ilgi gördü. Ardından aristokratlar, din adamları ve kiliseler peş peşe sipariş vermeye başladı.Kısa sürede Toledo’nun en önemli ressamı haline geldi.
El Greco denildiğinde akla ilk gelen şeylerden biri figürleridir. Onun insanları alışılmışın dışındadır. Kollar uzundur. Boyunlar uzundur. Bedenler göğe doğru yükseliyormuş gibidir. Yüzyıllar boyunca bu durumun nedeni tartışıldı. Bazıları ressamın gözlerinde bir rahatsızlık olduğunu öne sürdü. Ancak günümüzde sanat tarihçileri bunun bilinçli bir tercih olduğu konusunda hemfikirdir.El Greco gerçek dünyayı değil, ruhsal dünyayı resmetmek istiyordu. Bu yüzden figürlerini fiziksel gerçekliğin ötesine taşıdı.
El Greco için renk, çizimden daha önemliydi. Bu görüş onu Rönesans sanatçılarının çoğundan ayırıyordu. Yoğun maviler…Parlayan sarılar…Ateş kırmızısı tonlar…Fırtınalı gökyüzleri… Onun tablolarında renk yalnızca bir ayrıntı değil, duygunun kendisidir.Bu nedenle birçok sanat tarihçisi El Greco’nun eserlerinde Barok sanatın habercilerini görür.
El Greco, Avrupa’nın dini çatışmalarla sarsıldığı Karşı Reformasyon döneminde yaşadı. Resimlerinin büyük bölümü dini konular üzerineydi. Ancak o, kutsal hikâyeleri alışılmış biçimde anlatmadı. İsa’yı, azizleri ve melekleri olağanüstü bir ruhsal enerjiyle resmetti.Bu eserlerde gökyüzü ile yeryüzü iç içe geçer.Bazen hava, ışık ve bulutlar figürler kadar güçlü bir karaktere dönüşür.
El Greco’nun başyapıtı kabul edilen eserlerden biri: Kont Orgaz’ın Gömülmesi Bu eser, gökyüzü ile yeryüzünü aynı kompozisyonda birleştiren olağanüstü bir çalışmadır.Alt bölümde gerçek insanlar yer alırken üst bölümde cennetsel bir dünya görülür. Bugün sanat tarihinin en önemli dini tablolarından biri kabul edilir.
Toledo Manzarası Sanat tarihinin ilk psikolojik manzaralarından biri olarak kabul edilir. Bu tablo yalnızca bir şehir görünümü değildir. Fırtınalı gökyüzü ve dramatik ışık sayesinde Toledo adeta yaşayan bir karaktere dönüşür. Birçok sanat tarihçisi bu eseri modern manzara resminin öncülerinden biri olarak değerlendirir.
El Greco’nun defalarca ele aldığı konulardan biri de budur. İsa Tüccarları Tapınaktan Kovuyor İncil’deki hikâyeye göre İsa, Kudüs Tapınağı’nın girişinde ticaret yapılmasına öfkelenir ve tüccarları dışarı çıkarır. El Greco’nun yorumunda sahnenin merkezinde güçlü ve hareketli bir İsa figürü yer alır. Yoğun renkler, uzatılmış bedenler ve hareket duygusu sanatçının olgun dönem üslubunu yansıtır. Bugün Londra’daki National Gallery’de bulunan versiyon, bu konuyu işleyen en etkileyici örneklerden biridir.
El Greco zaman zaman kilise yetkilileriyle de sorunlar yaşadı. Bazı eserleri fazla cesur veya alışılmadık bulunuyordu.Bir tablosunda İsa’nın yeterince örtülü olmadığı yönündeki eleştiriler üzerine düzenlemeler yapmak zorunda kaldığı anlatılır. Ancak buna rağmen Toledo’daki itibarı uzun yıllar devam etti.
El Greco 1614 yılında Toledo’da hayatını kaybetti. Ölümünden sonra sanat anlayışı uzun süre modası geçmiş kabul edildi. Yaklaşık üç yüz yıl boyunca adı büyük ölçüde unutuldu. Ancak 19. yüzyılın sonlarında sanat tarihçileri onu yeniden keşfetti. 20 yüzyılda ise Picasso, Cezanne ve dışavurumcu ressamlar onun ne kadar modern bir sanatçı olduğunu fark ettiler.
Bugün El Greco, Rönesans ile modern sanat arasında köprü kuran en önemli isimlerden biri olarak kabul edilmektedir.
Leonardo insan bedeninin kusursuzluğunu araştırdı. Michelangelo gücü ve hareketi yüceltti. Caravaggio ışığı dramatikleştirdi. El Greco ise insan ruhunu görünür hale getirmeye çalıştı. Bu yüzden bugün onun eserleri yalnızca Maniyerizm’in değil, modern sanatın da öncü örnekleri arasında kabul edilmektedir.
El Greco, asıl adıyla Domenikos Theotokopoulos, 1541 yılında Girit’te doğmuş Yunan asıllı bir ressam, heykeltıraş ve mimardır. Maniyerizm ve Erken Barok dönemlerinin en önemli sanatçılarından biri kabul edilir.
İspanyolca’da “Yunanlı” anlamına gelen “El Greco” lakabı, onun Girit doğumlu olmasından gelir. Sanatçı eserlerini hayatı boyunca Yunanca harflerle ve tam adıyla imzalamıştır.
El Greco, sanat tarihinde genellikle Maniyerizm akımının en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilir. Ancak dramatik ışık kullanımı ve güçlü duygusal anlatımı nedeniyle Erken Barok sanatının da öncülerinden sayılır.
El Greco’nun figürleri bilinçli olarak uzatılmıştır. Amaç gerçekçi insan anatomisini göstermek değil, manevi ve ruhsal bir etki yaratmaktır. Bu özellik onun sanatının en ayırt edici yönlerinden biridir.
Uzun yıllar boyunca figürlerin uzatılmış olmasının görme bozukluğundan kaynaklandığı düşünülse de günümüzde bu teori kabul edilmemektedir. Sanat tarihçileri bunun bilinçli bir sanatsal tercih olduğu konusunda hemfikirdir.
Evet. El Greco, Michelangelo’nun figür anlayışından etkilenmiştir. Ancak aynı zamanda onun bazı sanatsal yaklaşımlarını eleştirmiş ve kendi özgün üslubunu geliştirmiştir.
Roma’da beklediği büyük siparişleri alamayan El Greco, yeni fırsatlar aramak için İspanya’ya gitmiştir. Burada Toledo’ya yerleşmiş ve kariyerinin en başarılı dönemini yaşamıştır.
Sanat tarihçileri genellikle Kont Orgaz’ın Gömülmesi (The Burial of the Count of Orgaz) adlı eseri El Greco’nun başyapıtı olarak kabul eder.
El Greco hayatının büyük bölümünü İspanya’nın Toledo kentinde geçirmiştir. En önemli eserlerinin çoğunu burada üretmiş ve şehrin en saygın sanatçılarından biri haline gelmiştir.
Sanatçının sıra dışı üslubu yaşadığı dönemin ardından uzun süre anlaşılmamıştır. 17. ve 18. yüzyıllarda popülerliğini kaybetmiş, ancak 19. yüzyılın sonlarında yeniden keşfedilmiştir.
El Greco’nun uzatılmış figürleri, özgür renk kullanımı ve dramatik kompozisyonları; 20. yüzyılda Picasso, Cézanne ve Ekspresyonist ressamlar üzerinde önemli bir etki yaratmıştır.
