La Grande Jatte: Seurat’nın Noktalarla Boyadığı Pazar Günü

La Grande Jatte Adası’nda Bir Pazar Öğleden Sonrası, Georges Seurat’nın 1884–1886 arasında yaptığı, üç metreyi aşan dev bir tablo. Paris’in kenarında, Seine Nehri’ndeki bir adada güneşli bir pazar gününü dinlenen, yürüyen, nehre bakan insanlarla anlatıyor. Ama asıl şaşırtıcı olan konusu değil, yapılışı: tablonun büyük bölümü fırça darbeleriyle değil, yan yana konmuş küçük saf renk noktalarıyla boyanmış. Noktacılık (Pointillism) denen bu tekniğin en ünlü örneği olan tablo bugün Art Institute of Chicago’da.

Bu tabloyu yazarken beni en çok şaşırtan şey, bu kadar neşeli bir konunun bu kadar sessiz durması oldu. Pazar günü, park, çocuklar, köpekler var; ama kimse kimseyle konuşmuyor, figürlerin çoğu yandan ya da arkadan görünen, kıpırdamayan heykeller gibi. Seurat’nın bir pikniği neredeyse bir tören gibi resmettiğini fark edince tabloya bakışım tamamen değişti.

Bu yazıda tablonun iki yıl süren yapım hikayesini, noktacılığın nasıl çalıştığını, tabloda nelere bakmak gerektiğini, renklerinin zamanla nasıl değiştiğini ve onu bugün nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

La Grande Jatte hakkında kısa bilgi

La Grande Jatte ne anlatıyor?

İlk bakışta neşeli bir pazar günü. Ama figürler birbirine dokunmuyor, konuşmuyor, çoğu aynı yöne bakıyor. Bu durgunluk Seurat’nın bilinçli bir seçimiydi: Mısır kabartmalarına ve Rönesans fresklerine hayrandı, gündelik bir sahneyi o anıtsallıkla resmetmek istedi. Kimi yorumcular tabloda modern kentte yan yana yaşayıp birbirine yabancı kalan insanların yalnızlığını görür, kimi de yalnızca huzurlu bir yaz gününü. Tablo iki okumaya da açık.

Tablonun renkleri de zamanla değişti. Seurat’nın kullandığı bazı parlak sarı ve yeşil boyalar, daha o hayattayken kararmaya başladı. Art Institute of Chicago’nun yaptığı araştırmalar, çimenlerin bugün gördüğümüzden çok daha canlı olduğunu gösteriyor.

Seine’deki bir adada iki yıl

Grande Jatte, Paris’in kuzeybatısında, Seine Nehri’nin ortasında uzanan dar ve uzun bir ada. 19. yüzyılın sonunda Parisliler pazar günleri buraya gezmeye, kayık yarışlarını izlemeye, ağaçların gölgesinde dinlenmeye gelirdi.

Seurat 1884’te, ilk büyük tablosu Asnières’de Yıkananlar’ı bitirdikten hemen sonra bu yeni tabloya başladı. Yıkananlar nehrin karşı kıyısında, işçilerin dinlendiği bir kıyıyı gösteriyordu; Grande Jatte ise aynı nehrin öbür yakasında, daha çok kentli orta sınıfın gezindiği bir parkı. İki tablo bu yüzden çoğu zaman birlikte, birbirinin karşılığı olarak okunur.

Seurat aylarca neredeyse her gün adaya gitti. Açık havada küçük ahşap panolara hızlı renk eskizleri yaptı, atölyede ise figürleri siyah Conté kalemiyle tek tek çalıştı. Tablo için yaptığı çizim ve yağlıboya eskizlerin sayısının 60 civarında olduğu kabul edilir. Bunlardan büyük bir çalışma bugün New York’taki Metropolitan Müzesi’nde.

Büyük tuvali önce kısa, çapraz fırça darbeleriyle boyadı. 1885 sonbaharında tabloya geri döndü ve yüzeyin büyük bölümünü bu kez küçük renk noktalarıyla yeniden işledi. Yani bugün gördüğümüz noktalar, tablonun ilk halinin üstüne sonradan eklenmiş bir katman.

1886 sergisi ve yeni bir akımın doğuşu

Tablo ilk kez Mayıs 1886’da Paris’te, izlenimcilerin sekizinci ve son sergisinde gösterildi. Seurat’nın ve genç arkadaşı Paul Signac’ın sergiye katılmasını özellikle Camille Pissarro destekledi. Monet ve Renoir ise o yıl sergiye katılmadı.

Tablo büyük ilgi ve bol alay topladı. Kimi izleyici figürlerin tahta oyuncaklara benzediğini söyledi, kimi noktalarla alay etti. Ama eleştirmen Felix Feneon tabloyu ciddiye aldı ve aynı yıl yazdığı bir yazıda bu yeni yolu izleyen ressamlar için “Neo-Empresyonistler” adını kullandı. Böylece Grande Jatte, izlenimciliğin içinden çıkıp ona karşı duran yeni bir akımın bayrağı oldu.

Noktacılık nasıl çalışıyor?

Seurat renkleri paletinde karıştırmak yerine saf renkleri tuvale küçük noktalar halinde yan yana koydu. Fikri, Chevreul ve Rood gibi bilim insanlarının renk kuramlarından aldı: yan yana duran iki renk birbirini etkiler ve belli bir uzaklıktan bakınca göz onları kendisi birleştirir. Örneğin çimenlerin yeşilinin içinde sarı, turuncu ve mavi noktalar var. Yakından bakınca ayrı ayrı görünen bu noktalar, birkaç adım geriden titreşen, ışıl ışıl bir yeşil gibi algılanıyor.

Seurat bu yöntemle izlenimcilerin anlık, kendiliğinden ışığına karşı daha düzenli, hesaplanmış ve kalıcı bir ışık kurmak istedi.

La Grande Jatte’ta neye bakmalı?

Tabloda yaklaşık 48 kişi, üç köpek, sekiz kayık ve bir maymun olduğu söylenir. Bakarken gözünüz kolayca kaybolabilir; şu ayrıntılardan başlamanızı öneririm.

Neye bakmalı? Beyazlı küçük kız

Tablonun tam ortasında, beyaz elbiseli küçük bir kız doğrudan bize bakıyor. Kalabalıkta yüzü bize dönük olan çok az figürden biri. Yanındaki şemsiyeli kadın ise yandan görünen, kıpırdamayan bir dikme gibi duruyor.

Neye bakmalı? Sağdaki çift ve maymun

Sağ önde, büyük kabarık etekli bir kadınla silindir şapkalı bir adam yürüyor. Kadının elindeki tasmanın ucunda küçük bir maymun var. Bazı sanat tarihçileri bu maymunun, kadının “saygın bir hanım” değil, bir metres olduğuna işaret ettiğini öne sürer, çünkü dönemin Fransızcasında maymun sözcüğünün bu yönde argo bir anlamı vardı. Bu bir yorum, Seurat’nın böyle bir şey kastettiğine dair kesin bir kanıt yok.

Neye bakmalı? Balık tutan kadın

Solda, nehir kıyısında oltasını suya sarkıtmış bir kadın var. Burada da benzer bir yorum yapılır: Fransızcada “balık tutmak” (pêcher) ile “günah işlemek” (pécher) sözcükleri neredeyse aynı yazılır. Bunun bilinçli bir kelime oyunu olduğu da yalnızca bir varsayım.

Neye bakmalı? Gölgeler ve ışık

Tablonun önünde koyu bir gölge şeridi, arkada ise güneşte parlayan çimenler var. Gölgelerin içinde bile Seurat’nın mavi ve mor noktaları, ışığın içinde ise turuncu ve sarı noktaları seçiliyor.

Neye bakmalı? Boyalı kenarlık

Tablonun çevresinde, tuvalin üstüne boyanmış ince bir nokta kenarlığı var. Seurat bunu 1888–1889 civarında ekledi. Kenarlık, tablonun renkleriyle çerçeve arasında bir geçiş gibi çalışıyor.

La Grande Jatte nerede görülür?

Tablo Amerika’da, Art Institute of Chicago’da. 1924’te koleksiyoncu Frederic Clay Bartlett tarafından satın alındı ve 1926’da müzeye bağışlandı. Müze tabloyu artık ödünç vermiyor; yani onu görmek için Chicago’ya gitmek gerekiyor. 1958’de New York’taki bir Seurat sergisine gönderildiğinde müzede çıkan bir yangından zarar görmeden kurtarıldığı anlatılır.

Seurat’nın öteki eserlerini Avrupa’da görmek isterseniz Paris’teki Musee d’Orsay ve Londra’daki National Gallery iyi başlangıç noktaları.

Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Art Institute of Chicago.

Eserin ressamı Georges Seurat

Georges Seurat 1859’da Paris’te doğdu ve 1891’de yalnızca 31 yaşındayken öldü. Kısa hayatında yalnızca birkaç büyük tablo tamamladı, ama renge bir bilim insanı gibi yaklaşarak Noktacılık tekniğini ve Neo-Empresyonizm akımını başlattı. Hayatını ve öteki eserlerini Georges Seurat yazımda anlattım. Tekniği Avrupa’ya yayan dostunu da Paul Signac yazımda bulabilirsiniz.

La Grande Jatte hakkında sık sorulan sorular

Özet