3 Mayıs 1808 (Goya): Tablonun Anlamı, Hikayesi ve Nerede Görülür

3 Mayıs 1808, Francisco Goya’nın 1814’te boyadığı ve bugün Madrid’deki Prado Müzesi’nde sergilenen dev tablo. Napolyon ordusuna karşı ayaklanan Madridlilerin bir gece kurşuna dizilişini gösteriyor. Karşımızda zafer kazanan generaller yok; ölmek üzere olan, korkudan yüzünü kapatan, kollarını açıp bağıran sıradan insanlar var. Bu yüzden 3 Mayıs 1808 tablosu, savaşın dehşetini en güçlü anlatan resimlerden biri sayılıyor. Bu yazıda tablonun ne anlattığını, nasıl ısmarlandığını, infazın nerede geçtiğini, tabloda neye bakmak gerektiğini ve Prado’da onu nerede bulacağınızı anlatıyorum.

3 Mayıs 1808 hakkında kısa bilgi

3 Mayıs 1808 ne anlatıyor?

Hikaye 1808 baharında başlıyor. 17 Mart 1808’deki Aranjuez ayaklanması, Goya’nın da hamisi olan Kral IV. Carlos ile Kraliçe María Luisa’nın saltanatına son verdi ve oğulları VII. Fernando kral oldu. Napolyon, İspanyol kraliyet ailesindeki bölünmeden yararlanarak ülkeye girdi ve tahta kardeşi Joseph Bonaparte’ı oturttu. Fransız işgali 1813’e kadar sürdü.

2 Mayıs 1808 sabahı Madrid halkı, Mareşal Murat’ın birliklerine saldırdı. Fransız ordusunun misillemesi aynı gün öğleden sonra, Paseo del Prado’da güpegündüz başladı. Goya ise bu infazları gece, 3 Mayıs’ın yağmurlu gecesinde ve şehrin dışında geçiyormuş gibi resmetti. Prado Müzesi’ne göre bu tercih sahneye çok daha fazla dram katıyor.

Tablo iki gruba ayrılıyor. Sağda, gri pelerinli askerlerden oluşan idam mangası kusursuz bir sıra halinde nişan almış. Goya askerlerin yüzlerini göstermiyor; Prado’nun anlatımıyla onları birer öldürme makinesi gibi resmediyor. Solda ise ölmek üzere olan adamlar var. Kimi başını eğmiş, kimi dayanamayıp yüzünü elleriyle kapatmış. Ortada beyaz gömlekli bir adam kollarını iki yana açmış. Ön planda kanlar içinde üst üste yığılmış cesetler, arkada ise şehirden gelen ve sırasını bekleyen yeni kurbanlar görülüyor.

Britannica’ya göre tablo, Fernando tahtına döndükten sonra boyandı ve İspanyolların yurtseverliğini öven, Goya’nın en açık propaganda eseri. Ama bu propaganda tek bir kahramanı yüceltmiyor. İspanyollar insani, renkli ve her biri ayrı bir birey olarak çizilmiş; Fransızlar ise yüzsüz, insanlık dışı ve tek tip.

3 Mayıs 1808 tablosu nasıl ısmarlandı?

Aralık 1813’te imzalanan Valençay Antlaşması, 1808’den beri Napolyon’un Fransa’daki esiri olan VII. Fernando’nun İspanya’ya döneceğini duyurdu. Kral Şubat 1814’te yola çıktı ve Madrid’e girişi, 2 Mayıs ayaklanmasının ilk yıl dönümüne denk gelecekti. Kralın yokluğunda ülkeyi yöneten Naiplik Konseyi, Cortes ve Madrid Belediyesi büyük bir karşılama töreni hazırlamaya başladı.

Uzun süre Goya’nın iki tablosunun bu tören için, sokaklarda sergilenmek üzere yapıldığı düşünüldü. Prado bu görüşün yanlış olduğunu söylüyor: Tören belgelerinde ve geçici süslemelerin tariflerinde Goya’nın tablolarından hiç söz edilmiyor. Belgelere göre siparişi Şubat 1814’te Naiplik Konseyi verdi ve 24 Mayıs’ta Goya’nın şartları kabul edildi. Goya’yı öneren, bakan Juan Álvarez Guerra’ydı. Ressama tuval, astar ve boya masraflarının yanında, çalıştığı süre boyunca ayda 1.500 reales ödenecekti; belgedeki ifadeye göre bu, böylesine ünlü bir ustanın ileri yaşında geçim sıkıntısı çekmemesi içindi. Goya o sırada altmışlı yaşlarının sonundaydı.

Bu arada siyaset hızla değişti. Fernando, 11 Mayıs’ta, Madrid’e varışından iki gün önce Naiplik hükümetinin bakanlarını tutuklattı, konseyin başındaki infante Luis María de Borbón’u Toledo’ya sürdü ve 1812 Anayasası’nı kaldırdı. Sipariş yine de saray usulüne göre sürdü. Arşivde bulunan çerçeve faturaları “Kralın Yatak Odası” hesabına Temmuz ve Kasım 1814’te kaydedilmiş. Çerçeveler 29 Kasım 1814’te bitti; tabloların o tarihten sonra sarayda asıldığı düşünülüyor, ama bunun kaydı yok.

Bir başka yaygın bilgi de düzeltilmiş durumda: Kaynaklarda sık sık dört tablodan söz edilir, oysa faturalar Goya’nın bu konuda yalnızca iki tablo yaptığını gösteriyor. Biri sabahki çatışmayı anlatan 2 Mayıs 1808, diğeri ise geceki misillemeyi anlatan 3 Mayıs 1808. Prado’ya göre konuları Goya önerdi ve iki tablo birlikte okunmak üzere tasarlandı: halkın öfkeli saldırısı ve ardından gelen bedel.

İnfaz nerede yapıldı?

19. yüzyılda Goya üzerine monografi yazan Charles Yriarte, sahnenin Príncipe Pío kışlalarının bulunduğu bölgede geçtiğini kabul etti; çünkü orada önemli infazlar yapılmıştı. Britannica da tabloyu Príncipe Pío tepesi yakınındaki infazlarla ilişkilendiriyor. Ancak Prado’nun bugünkü değerlendirmesi farklı: İnfazlar Madrid’in pek çok yerinde, şehir kapıları dahil, yapıldı ve Goya’nın resmettiği manzara Príncipe Pío’ya uymuyor.

Prado’ya göre sahne daha çok, 1820’de yıkılan Puerta de la Vega’nın dışını andırıyor. Arka plandaki yüksek kule, o zamanlar şehrin en yüksek kulesi olduğu için “Madrid’in gözetleme kulesi” denen Santa Cruz kilisesine ait olabilir. Daha alçak olan ise sarayın kilisesi Santa María la Real’in kulesi olabilir. Kraliyet Sarayı da resmin solunda, görüş alanının hemen dışında kalıyor. Müze, Goya’nın böylece isyancıların Taç’ı savundukları için öldürüldüğünü ima etmiş olabileceğini düşünüyor.

Saraydan Prado’ya uzanan yol

Tablo 1814’te Madrid’deki Kraliyet Sarayı’na gitti. 1834’ten önce Prado Müzesi’ne girdi ve o yıl müzenin “Büyük Depo” kaydına geçti. Fransız yazar Théophile Gautier 1840’ta tabloyu müzenin salonlarında gördü ve 1843’te ondan söz etti. Ama 3 Mayıs 1808, müze kataloğuna ancak 1872’de girebildi. 2008’de yapılan restorasyon tabloya özgün parlaklığını geri kazandırdı ve Goya’nın hızlı, doğrudan fırça işçiliğini yeniden görünür kıldı.

3 Mayıs 1808’de neye bakmalı?

Tablo neredeyse üç buçuk metre genişliğinde. Önünde durduğunuzda figürler gerçek insan boyuna yakın görünüyor. Gözünüz önce ışığa, sonra karanlığa gidiyor.

Neye bakmalı? Beyaz gömlekli adam

Tablonun kalbi, beyaz gömlekli ve sarı pantolonlu adam. Kollarını iki yana açmış, gözleri dehşetle açılmış; hayatı için yalvarıyor. Prado, adamın jestinin, duruşunun ve ifadesinin çarmıha gerilmiş İsa’yı taklit ettiğini söylüyor. Britannica da avuçlarında çivi yaralarını andıran izler, yani stigmata bulunduğuna dikkat çekiyor. Böylece isimsiz bir Madridli, bir şehide dönüşüyor.

Neye bakmalı? Yerdeki fener

Beyaz gömlekli adamın önünde, yerde büyük bir fener duruyor. Sahnedeki bütün ışık ondan geliyor. Fener kurbanları aydınlatırken askerleri gölgede bırakıyor. Prado’nun deyişiyle bu ışık, durumun dehşetini daha da artırıyor. Işığın yalnızca ölecek olanlara düşmesi, tablonun bütün anlamını taşıyan basit ama çok etkili bir karar.

Neye bakmalı? Yüzü görünmeyen askerler

İdam mangası arkasını bize dönmüş. Askerler sefer üniforması ve gri pelerinler giymiş, tüfeklerini aynı açıyla doğrultmuş. Prado’ya göre manga, muharebe bombacıları ile muhafız denizcilerinden oluşuyor. Hiçbirinin yüzünü görmüyoruz. Kurbanların her biri farklı bir korkuyu taşırken askerler birbirinin kopyası gibi. Goya, öldüreni değil öldürülenleri insan olarak gösteriyor.

Neye bakmalı? Cesetler ve sıra bekleyenler

Sol alt köşede, kanlar içinde yere yığılmış cesetler var. Biraz geride, yüzünü elleriyle kapatmış adamlar, şehirden gelen ve sonu görünmeyen bir sıranın başında duruyor. Prado bu sırayı, şehirden dalga dalga gelen kurbanlar olarak tarif ediyor. Böylece tablo tek bir anı değil, geçmişi, şimdiyi ve geleceği bir arada gösteriyor: Az önce ölenler, şu an ölenler ve sırada bekleyenler.

Neye bakmalı? Karanlıktaki şehir

Arka planda, gece göğünün altında bir şehir silueti ve iki kule seçiliyor. Yukarıda anlattığım gibi bunlar büyük olasılıkla Santa Cruz ve Santa María la Real kiliselerinin kuleleri. Kentin bu kadar yakınında, ama sessiz ve karanlık durması, olayın Madrid’in kapısının hemen dışında, herkesin gözü önünde geçtiğini hissettiriyor.

3 Mayıs 1808 neden bu kadar önemli?

Britannica, 3 Mayıs 1808’i savaşın dehşetini büyük bir duygusal güçle anlatan ve üslup olarak devrim niteliği taşıyan bir eser olarak tanımlıyor. Tablo, Édouard Manet’nin İmparator Maximilian’ın İdamı (1867–68) ve Picasso’nun Guernica (1937) tablosuyla birlikte, sanattaki askeri şiddetin en tanınmış imgelerinden biri sayılıyor.

Goya’nın siyasi görüşleri tam olarak bilinmiyor. Ama işgal yıllarının büyük bölümünü savaşın vahşetini kaydederek geçirdi. Kırmızı tebeşir çizimlerden yola çıkarak hazırladığı Savaşın Felaketleri baskı serisi, Avrupa’nın o güne kadar gördüğü belki de en sarsıcı ve en yalın savaş görüntülerini içeriyordu. Goya bu baskıların altına kısa ve sert yazılar ekleyerek savaşın acımasızlığı üzerine kendi yorumunu da kaydetti. 3 Mayıs 1808, bu bakışın büyük tuvale taşınmış hali gibi.

3 Mayıs 1808 nerede görülür?

3 Mayıs 1808, Madrid’deki Prado Müzesi’nde, 64 numaralı salonda sergileniyor. Eşi olan 2 Mayıs 1808 tablosu da aynı salonda. İkisini yan yana görmek, Goya’nın hikayeyi nasıl kurduğunu anlamanın en iyi yolu: Önce sabahki öfkeli çatışma, sonra gecenin sessiz infazı. Prado pazartesiden cumartesiye 10.00–20.00, pazar ve resmi tatillerde 10.00–19.00 arasında açık; 1 Ocak, 1 Mayıs ve 25 Aralık’ta kapalı. Kapanıştan önceki son iki saatte koleksiyona giriş ücretsiz, ama bu saatlerde kuyruk uzun olabiliyor. Güncel saatler ve bilet için Prado Müzesi’nin resmi sitesine bakmanızı öneririm.

Prado’da Goya’nın başka pek çok eseri, Kara Resimler de dahil, bulunuyor. Müzede başka nelere bakmanız gerektiğini Prado Müzesi’nde görülmesi gereken 10 eser yazımda, aynı müzedeki bir başka başyapıtı da Las Meninas yazımda anlattım.

Eserin ressamı: Francisco Goya

Francisco de Goya y Lucientes 1746’da İspanya’nın Zaragoza bölgesindeki Fuendetodos köyünde doğdu. Uzun yıllar saray için çalıştı; IV. Carlos ve Kraliçe María Luisa onun hamileriydi. Napolyon işgalini, ardından VII. Fernando’nun sert yönetimini yaşadı. Saray portrelerinden goblen kartonlarına, Savaşın Felaketleri baskılarından evinin duvarlarına boyadığı Kara Resimler’e kadar çok geniş bir eser bıraktı. 1828’de Fransa’da, Bordeaux’da öldü. Hayatını ve öteki eserlerini Francisco Goya yazımda, onu konu alan filmi de Goya’nın Hayaletleri yazımda anlattım.

Sık sorulan sorular

Özet

3 Mayıs 1808, iki yüzyılı aşkın süredir savaşın en çıplak yüzünü gösteren tablolardan biri. Önünde birkaç dakika durunca, fenerin ışığında kollarını açan o adamın korkusunu unutmak zor. Romantizm dönemi eserlerini ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rokoko ve Romantizm testime göz atabilirsiniz.