Yıldızlı Gece (Van Gogh): Akıl Hastanesinde Doğan Başyapıtın Hikayesi

Yıldızlı Gece, Vincent van Gogh’un 1889’da, Saint-Rémy’deki akıl hastanesinde yaptığı tablo. Bugün dünyanın en tanınan resimlerinden biri ve New York’taki MoMA’nın en kalabalık köşesi.

Yıldızlı Gece’yi Van Gogh’un bir akıl hastanesinde kaldığı sırada yaptığını öğrendiğimde çok etkilenmiştim. Güney Fransa’daki Saint-Remy’de, kendi isteğiyle yattığı hastanenin penceresinden gördüğü manzarayı resmetmiş; üstelik tabloyu gece değil, gündüz, hafızasından ve çizimlerinden yararlanarak boyamış. Bir pencereden görülen manzara onun elinde bir iç dünyaya dönüşmüş. Van Gogh’un beğenmediği bu tablonun bugün herkesin tanıdığı bir imge olması beni her seferinde düşündürüyor.

Resmin hikayesi, göründüğünden daha karmaşık. Van Gogh manzarayı penceresinden gördü, ama tabloyu gündüz ve hafızasından çalıştı. Üstelik eseri pek beğenmemiş, kardeşine yazdığı mektupta başarısız bulduğunu söylemişti. Bu yazıda tablonun nasıl doğduğunu, neye bakmak gerektiğini ve bugün nerede olduğunu anlatıyorum.

Yıldızlı Gece hakkında kısaca

Tablonun hikayesi

Hastanedeki oda

Van Gogh, Arles’ta kulağını kestiği krizden sonra, Mayıs 1889’da kendi isteğiyle Saint-Rémy’deki Saint-Paul-de-Mausole hastanesine yatırıldı. Kendisine iki oda verildi: biri yatak odası, diğeri atölye. Doktorlar iyi durumda olduğu dönemlerde bahçede ve çevrede resim yapmasına izin veriyordu.

Yatak odasının doğuya bakan penceresinden kırları, tepeleri ve gökyüzünü görüyordu. Kardeşi Theo’ya yazdığı mektuplarda bu manzaradan, özellikle de gün doğmadan önce gördüğü sabah yıldızından söz eder.

Gece değil, gündüz yapıldı

Tablonun adı ve konusu gece olsa da, Van Gogh onu gündüz ve atölyede çalıştı. Hastane kuralları gece dışarı çıkmasına izin vermiyordu. Yani resim, doğrudan gözlem ile hafıza ve hayal gücünün birleşimi.

Pencereden görünen manzarada kilise kulesi yoktu; öndeki köy ve sivri kule büyük olasılıkla Hollanda anılarından geliyor. Servi ağacı ise gerçekten oradaydı, ama tabloda olduğundan çok daha büyük gösterilmiş.

Van Gogh eseri beğenmedi

Bugün başyapıt sayılan bu tabloyu Van Gogh başarısız buldu. Kardeşine yazdığı mektupta, hayal gücünden çalışmanın kendisini tatmin etmediğini ve doğa karşısında çalışmayı tercih ettiğini yazdı. Resmi kardeşine gönderdiğinde özel bir vurgu yapmadı.

Yıldızlı Gece’de nelere bakmalı?

Gökyüzündeki girdap

Gökyüzü sakin değil; iki büyük dalga halinde dönüyor. Bu kıvrımların ne anlama geldiği çok tartışıldı: bazıları Van Gogh’un ruh halini, bazıları dönemin gökbilim çizimlerinde görülen sarmal gökada görüntülerini işaret ediyor. Van Gogh’un bu çizimleri görmüş olması mümkün.

Servi ağacı

Sol öndeki koyu servi, yeri ile göğü birbirine bağlayan tek dikey öğe. Servi Akdeniz’de mezarlık ağacıdır ve ölümle ilişkilendirilir; ama burada aynı zamanda alev gibi yükselen bir hareket taşıyor. Van Gogh bu ağacı bir Mısır dikilitaşı kadar güzel bulduğunu yazmıştı.

Uyuyan köy

Aşağıdaki köy tamamen sakin: düz çizgiler, küçük pencereler, dingin bir düzen. Gökyüzünün çalkantısı ile köyün huzuru arasındaki karşıtlık, tablonun bütün gerilimini taşıyor. Kilise kulesi ise Provence’ta değil, Hollanda kiliselerinde görülen türden.

Ay ve yıldızlar

Sağ üstteki büyük ışık kaynağı ay; hilal ile dolunay arası tuhaf bir biçimde. Solda, servinin yanında parlayan büyük yıldızın ise Venüs olduğu düşünülüyor. Gökbilimciler, 1889 Haziran’ında Venüs’ün gerçekten Provence göğünde çok parlak olduğunu belirlediler.

Yıldızlı Gece’yi nerede görebilirsiniz?

Tablo New York’taki Museum of Modern Art’ta (MoMA), beşinci kattaki kalıcı koleksiyon salonlarında sergileniyor. Müzenin en çok fotoğraflanan eseri olduğu için önü genellikle kalabalık; açılış saatinde gitmek daha rahat bir deneyim sunuyor.

Van Gogh’un tek yıldızlı gece tablosu bu değil. Bir yıl önce, 1888 Eylül’ünde Arles’da, Rhone Nehri’nin kıyısında Rhone Üzerinde Yıldızlı Gece’yi yaptı. O tablo bu kez gerçekten gece, açık havada, gaz lambalarının ışığında resmedildi. Bugün Paris’teki Musee d’Orsay’da. İki tabloyu yan yana düşünmek ilginç: Arles’daki sakin ve gözleme dayalı, Saint-Rémy’deki ise çalkantılı ve hayal gücünden. Yıldızlı Gece, 1971’de Don McLean’in Vincent şarkısına da ilham verdi.

Resmin yapıldığı hastane, Saint-Rémy-de-Provence’taki Saint-Paul-de-Mausole, bugün ziyaret edilebiliyor. Van Gogh’un odasının bir örneği düzenlenmiş durumda ve pencereden görünen manzara büyük ölçüde aynı.

Yıldızlı Gece hakkında merak edilenler

Özet

Van Gogh’un hayatını ve diğer eserlerini Vincent van Gogh yazımda ayrıntılı anlattım. Aynı dönemin ressamları için Paul Gauguin ve Toulouse-Lautrec yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz. Van Gogh hakkındaki filmler için Van Gogh filmleri yazıma göz atabilirsiniz.