Duvara Bantlanmış Muz: Cattelan’ın Comedian Eseri Sanat mı?

Maurizio Cattelan'ın Comedian adlı eseri: duvara gri bantla yapıştırılmış bir muz

Duvara bantlanmış muz nedir, gerçekten sanat mı?

İtalyan sanatçı Maurizio Cattelan’ın Comedian (Komedyen) adlı eseri: gri bantla duvara yapıştırılmış gerçek bir muz. İlk kez 2019’da Art Basel Miami Beach’te sergilendi; 20 Kasım 2024’te Sotheby’s New York’ta 6,2 milyon dolara satıldı. Sanat olup olmadığının tek bir cevabı yok. Ama eser, Duchamp’ın 1917’deki Çeşme’sinden beri süren “bir şeyi sanat yapan nedir?” tartışmasının bugün en çok bilinen örneği.

Duvara bantlanmış muz, son yılların en çok konuşulan, en çok dalga geçilen ve belki de en çok düşündüren sanat eseri. Manavdan alınacak bir muz ve hırdavatçıdan alınacak bir rulo bant, nasıl olur da milyonlarca dolarlık bir esere dönüşür? Bu yazıda Maurizio Cattelan’ın Comedian adlı eserinin nasıl ortaya çıktığını, 2024’teki rekor satışı, “bu sanat mı?” tartışmasının iki tarafını ve hikayenin Marcel Duchamp’ın ünlü pisuvarına nasıl bağlandığını anlatıyorum.

Maurizio Cattelan'ın Comedian adlı eseri: duvara gri bantla yapıştırılmış bir muz
Maurizio Cattelan, Comedian, 2019. Görsel: Sotheby’s, 2024 müzayede kataloğu.

Duvara bantlanmış muz nedir?

Eserin adı Comedian, yani Komedyen. Sanatçısı, sanat dünyasının kışkırtmayı en çok seven isimlerinden İtalyan Maurizio Cattelan. Eser, duvara gri bir koli bandıyla yapıştırılmış gerçek bir muzdan ibaret. Sotheby’s’in açıklamasına göre Comedian üç kopya ve iki sanatçı kopyası olarak tasarlandı; bunlardan biri bugün New York’taki Solomon R. Guggenheim Müzesi’nin koleksiyonunda.

Peki muz çürüyünce ne oluyor? Basına yansıyan haberlere göre eseri satın alan kişi aslında bir nesne değil, bir fikir satın alıyor. Eline bir orijinallik sertifikası ve muz bozulduğunda onun nasıl yenileneceğini anlatan talimatlar geçiyor. Yani eser belli bir muz değil; bir muzun belli bir biçimde duvara bantlanması fikri. Eseri 2019’da sergileyen galerinin yöneticilerinden Lucien Terras’nın deyişiyle, muz fikrin ta kendisi.

Comedian nasıl ortaya çıktı? Art Basel Miami Beach, 2019

Comedian ilk kez Aralık 2019’da Art Basel Miami Beach fuarında, Paris merkezli Galerie Perrotin’in standında görüldü. Sotheby’s’e göre bu, Cattelan’ın on beş yıl aradan sonra bir fuar için yaptığı ilk eserdi. Galerinin sözcüsü, kopyalardan en az ikisinin özel koleksiyonculara 120.000’er dolara satıldığını söyledi.

Eser birkaç gün içinde sosyal medyanın gündemine oturdu. 7 Aralık 2019’da performans sanatçısı David Datuna, kalabalığın gözü önünde muzu duvardan aldı, soydu ve yedi; bu gösteriye “Aç Sanatçı” adını verdi. Galeri muzun yerine hemen yenisini taktı. Sotheby’s’in aktardığına göre muz fuarda bir değil iki kez yendi. Eserin önündeki kalabalık o kadar büyüdü ki Comedian fuar bitmeden duvardan indirilmek zorunda kalındı.

Koyu gömlekli bir adam galeri duvarının önünde soyulmuş bir muzu ısırıyor
David Datuna, Comedian’daki muzu yerken (Aç Sanatçı performansı), 7 Aralık 2019. Art Basel Miami Beach, Miami. Görsel: Ronn Torossian / NBC New York.

Bir şeyi bantla duvara tutturmak Cattelan için yeni değildi. Sotheby’s’e göre bunu ilk kez 1999’da A Perfect Day (Mükemmel Bir Gün) adlı işinde yaptı; o seferki “nesne” galericisi Massimo De Carlo’nun kendisiydi.

Maurizio Cattelan kimdir?

Maurizio Cattelan, mizahla provokasyonu bir araya getiren işleriyle tanınan İtalyan bir çağdaş sanatçı. Sotheby’s onu sanat dünyasının “enfant terrible”ı, yani yaramaz çocuğu diye tanımlıyor. Müzayededeki rekoru, 2016’da 17,2 milyon dolara satılan Him adlı heykeline ait. Cattelan 1994’te Flash Art dergisine, gerçekliğin kendi sanatından çok daha kışkırtıcı olduğunu düşündüğünü söylemişti. Muz da bu bakışın tipik bir örneği.

Cattelan’ın en ünlü işlerinden biri de America: 18 ayar altından yapılmış, gerçekten çalışan bir klozet. Sotheby’s’e göre eser 2016’da Guggenheim Müzesi’nin tuvaletine yerleştirildiğinde 100.000’den fazla kişi onu kullanmak için sıraya girdi. 2019’da İngiltere’deki Blenheim Sarayı’nda sergilenen öteki kopya çalındı ve bir daha bulunamadı; bu hikayeyi çalınan ünlü tablolar yazımızdaki öteki hırsızlıklarla birlikte düşünmek ilginç. Sotheby’s, America’nın parlak yüzeyini Constantin Brancusi’nin Uzayda Kuş heykeline benzetiyor. Elde kalan kopya 18 Kasım 2025’te Sotheby’s New York’ta açık artırmaya çıktı ve tek bir teklifle, alıcı komisyonu dahil 12,1 milyon dolara satıldı; çekiç fiyatı 10 milyon dolardı. Sotheby’s alıcıyı yalnızca “ünlü bir Amerikan markası” diye tanıttı; sonradan bunun Ripley’s Believe It or Not! olduğu açıklandı. Cattelan’ın bütün işlerinde aynı soru dolaşıyor: Bir şeye değer veren nedir?

Beyaz duvarlı bir tuvalet kabininde, sifonu da altın renkli, parlak altından yapılmış klozet
Maurizio Cattelan, America, 2016. Solomon R. Guggenheim Müzesi tuvaletinde, New York. Görsel: MossAlbatross / Wikimedia Commons.

2024 Sotheby’s satışı: Muz 6,2 milyon dolar

Comedian, 20 Kasım 2024’te Sotheby’s New York’taki The Now and Contemporary Evening Auction’da (Şimdi ve Çağdaş Akşam Müzayedesi) ilk kez açık artırmaya çıktı. Sotheby’s satıştan önce 1–1,5 milyon dolar bekliyordu. Muz satıştan önce bir dünya turuna çıktı: Londra, Paris, Milano, Hong Kong, Dubai, Taipei, Tokyo ve Los Angeles bu durakların arasındaydı. New York’ta satıştan önceki iki haftada 12.000’den fazla kişi onu görmeye geldi.

Salonda yedi alıcı muz için yarıştı. Sotheby’s’in sonuç sayfasına göre eser alıcı komisyonu dahil 6.240.000 dolara satıldı; basında çekiç fiyatının 5,2 milyon dolar olduğu yazıldı. Satılan kopya, üç kopya ve iki sanatçı kopyasından oluşan serinin 2 numarasıydı. Kazanan teklifi Sotheby’s’in Asya başkan yardımcısı, kripto para platformu TRON’un kurucusu Çinli koleksiyoner Justin Sun adına telefonla verdi. Sun, eseri sanatı, internet mizahını ve kripto para dünyasını birleştiren bir kültürel olgu olarak gördüğünü söyledi ve sanatsal deneyimin parçası olarak muzu kendisinin yiyeceğini duyurdu. Sözünü de tuttu: 29 Kasım 2024’te Hong Kong’daki The Peninsula otelinde düzenlediği basın toplantısında bandı söktü, muzu gazetecilerin önünde yedi ve “diğer muzlardan çok daha iyi” dedi.

Sotheby’s Amerika çağdaş sanat bölüm başkanı David Galperin satıştan sonra şunu söyledi: Bu eser, neyin sanat olduğunu belirleyen koşullarla ilgili ve bu koşullardan biri de değer. Ona göre kavramsal bir sanat fikrine, yani asıl eserin nesne değil düşünce olduğu bir işe fiyat biçmenin en doğru yeri müzayede salonuydu ve cevap 6,2 milyon dolar oldu. Bu rakamı tablolarla karşılaştırmak isterseniz dünyanın en pahalı tabloları listemize göz atabilirsiniz.

Duvara bantlanmış muz sanat mı?

Comedian’ı ilk gören pek çok kişi aynı şeyi söylüyor: “Bunu ben de yapardım.” Bir muzu bantlamak hiçbir beceri istemiyor, eser kalıcı değil, birkaç günde çürüyor. Sanatı el emeği, ustalık ya da güzellik olarak görenler için Comedian bir şaka, hatta sanat piyasasıyla dalga geçen bir numara.

Öteki taraf ise eserin tam da bu tepkiyi istediğini savunuyor. Cattelan, The Art Newspaper’a 2021’de verdiği bir röportajda, Comedian’ın onun için bir şaka olmadığını, neye değer verdiğimiz üzerine samimi bir yorum olduğunu söylemişti. Ona göre sanat bizi rahatsız ettiğinde işe yarıyor. Bu gözle bakınca muz bir nesne değil, bir soru: Bir şeyi sanat yapan sanatçının seçimi mi, galerinin duvarı mı, yoksa müzayede salonundaki fiyat mı?

Ters çevrilmiş beyaz porselen pisuvar, üzerinde siyah boyayla R. Mutt 1917 imzası; kaide üstünde, arkada bir resim
Marcel Duchamp, Çeşme, 1917. Fotoğraf: Alfred Stieglitz. Görsel: Wikimedia Commons.

Sotheby’s de eseri, sanatın tanımını sorgulayan bir eserler zincirinin halkası olarak sunuyor: Marcel Duchamp’ın 1917 tarihli Çeşme’si, Yves Klein’ın Maddesiz Resimsel Duyarlılık Bölgesi ve Banksy’nin 2018’de Sotheby’s Londra’da çekiç indiği anda kısmen kendini parçalayan Love is in the Bin (Sevgi Çöp Kutusunda). Banksy’nin hikayesi iyi bir örnek: 2018’de 1,042 milyon sterline satılan Balonlu Kız, satış anında çerçevesinin içinde kısmen parçalandı, adı Love is in the Bin oldu ve 2021’de yine Sotheby’s Londra’da 18.582.000 sterline satıldı. Yani esere zarar veren şey, eserin hikayesinin ve değerinin parçası haline geldi. Muzun yenmesi de Comedian’ın efsanesini aynı şekilde büyüttü. Bu zincirin başında ise bir pisuvar duruyor.

Duchamp’ın Çeşme’si: Muzun büyükbabası

Marcel Duchamp'ın Çeşme adlı eseri: ters çevrilip R. Mutt 1917 imzası atılmış porselen pisuvar
Marcel Duchamp, Çeşme, 1917 (1964 replikası). Tate, Londra. Görsel: Tate.

1917’de New York’ta, aralarında Marcel Duchamp’ın da olduğu bir grup sanatçı Bağımsız Sanatçılar Derneği’ni kurdu ve büyük bir sergi düzenledi. Kural basitti: jüri olmayacak, katılmak isteyen herkes eserini gösterebilecekti. Philadelphia Sanat Müzesi’nin anlattığına göre Duchamp, J. L. Mott Iron Works’ün New York’taki mağazasından bir pisuvar satın aldı, üzerine “R. Mutt 1917” yazıp imzaladı ve Çeşme adıyla sergiye gönderdi.

Jürisiz olması gereken sergi eseri reddetti. Duchamp da protesto için dernekten istifa etti. Fotoğrafçı Alfred Stieglitz Çeşme’yi, Duchamp ve arkadaşlarının çıkardığı The Blind Man dergisi için fotoğrafladı. Derginin Mayıs 1917 sayısında eseri savunan bir yazıda Beatrice Wood, önemli olanın sanatçının nesneyi “seçmesi” olduğunun altını çizdi. Özgün pisuvar kısa süre sonra kayboldu ya da atıldı. Bugün müzelerde gördüğümüz Çeşme’ler, sonraki yıllarda yapılan ve Duchamp’ın imzaladığı replikalar. Philadelphia’daki 1950 tarihli replika 14 tam boyutlu kopyanın en eskisi; Londra’daki Tate Modern’in koleksiyonunda da 1964 tarihli bir replika var.

Duchamp’ın “hazır nesne” (readymade) fikri basitti ama her şeyi değiştirdi: Sıradan bir nesne, sanatçı onu seçip yeni bir yere koyduğunda sanat eseri olabilir. Bu düşünce, Dadaizm’den kavramsal sanata uzanan yüz yıllık bir çizginin başlangıcı oldu. Cattelan’ın muzu da aynı soruyu sosyal medya ve kripto para çağında yeniden soruyor. Sotheby’s de America’yı tanıtırken onu Cattelan’ın “en büyük Duchampvari jesti” diye niteliyor. Modern ve çağdaş sanat arasındaki farkı merak ediyorsanız modern sanat nedir yazımıza, dönemlerin genel resmi için de sanat tarihi dönemleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Duvara bantlanmış muz bugün nerede?

Comedian’ın tek bir adresi yok, çünkü birden fazla kopyası var ve her biri sahibinin elinde yeniden kurulabiliyor. Bir kopya Guggenheim Müzesi’nin koleksiyonunda; müze eseri “Guggenheim Pop: 1960’tan Bugüne” sergisinin öne çıkan işleri arasında gösterdi. 2024’te satılan 2 numaralı kopya ise Justin Sun’da. Kendinizi sınamak isterseniz çağdaş sanatı ne kadar biliyorsunuz? testimizi deneyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Duvara bantlanmış muz kaça satıldı?

Maurizio Cattelan’ın Comedian adlı eseri 20 Kasım 2024’te Sotheby’s New York’ta alıcı komisyonu dahil 6.240.000 dolara (yaklaşık 6,2 milyon dolar) satıldı. Beş yıl önce, 2019’da Art Basel Miami Beach’te kopyalarından ikisinin 120.000’er dolara satıldığı bildirilmişti.

Duvara bantlanmış muzu kim aldı?

2024’teki Sotheby’s satışında eseri, kripto para platformu TRON’un kurucusu Çinli koleksiyoner Justin Sun satın aldı. Sun muzu sanatsal deneyimin parçası olarak yiyeceğini söyledi ve 29 Kasım 2024’te Hong Kong’daki bir basın toplantısında gerçekten yedi.

Muz çürüyünce ne oluyor?

Alıcıya muzun kendisi değil, bir orijinallik sertifikası ve muzun nasıl yenileneceğini anlatan talimatlar veriliyor. Eser, muzun belli bir biçimde duvara bantlanması fikri olarak kabul ediliyor; yani muz değişince eser değişmiş olmuyor.

Muzu yemek suç mu?

2019’da muzu yiyen performans sanatçısı David Datuna için galeri yöneticisi, yasal işlem düşünmediklerini söyledi; muzun yerine kısa sürede yenisi takıldı. Eser bir fikir olarak kabul edildiği için muzu yemek eseri yok etmiyor.

Comedian’ın kaç kopyası var?

Sotheby’s’e göre eser üç kopya ve iki sanatçı kopyası olarak üretildi. Kopyalardan biri New York’taki Guggenheim Müzesi’nin koleksiyonunda; 2024’te satılan kopya ise 2 numaralı olandı.

Duchamp’ın Çeşme’si neden önemli?

1917’de bir pisuvarı “R. Mutt” imzasıyla sergiye gönderen Duchamp, sıradan bir nesnenin sanatçının seçimiyle sanat eserine dönüşebileceğini savundu. Bu “hazır nesne” fikri, kavramsal sanatın ve Comedian gibi eserlerin kaynağı sayılıyor.

Özet

EserComedian (Komedyen), duvara gri bantla yapıştırılmış gerçek bir muz
SanatçıMaurizio Cattelan (İtalyan çağdaş sanatçı)
İlk sergilendiği yerArt Basel Miami Beach, Galerie Perrotin standı, Aralık 2019
Kopya sayısı3 kopya + 2 sanatçı kopyası; biri Guggenheim Müzesi’nde
Rekor satış6.240.000 dolar, Sotheby’s New York, 20 Kasım 2024
AlıcıJustin Sun
TartışmaBir şeyi sanat yapan nedir: nesne mi, fikir mi, fiyat mı?
ÖncüsüMarcel Duchamp, Çeşme, 1917

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler