Antoni Tapies: Maddeyi Resme Dönüştüren Katalan Sanatçı

“Küçük şeylere değer verme isteği; Fransisken ve Budist düşünce biçimlerine yakın bir istek.” — Antoni Tapies, Çorap (Mitjó) projesi üzerine

Antoni Tapies (Katalanca yazılışıyla Antoni Tàpies), resmin yüzeyini bir duvar gibi kullanan sanatçı. Tuvallerine boya kadar toprak, kum, mermer tozu, ip ve kumaş sürdü; üzerlerine haçlar, X’ler, harfler, ayak izleri kazıdı. Uzaktan bakınca neredeyse tek renkli, sessiz yüzeyler görürsünüz; yaklaştıkça çatlaklar, çizikler ve el izleri ortaya çıkar.

Tapies’in hayatı 20. yüzyıl İspanya’sının hikayesiyle iç içe: iç savaş, Franco diktatörlüğü, gizli toplantılar, sonra demokrasiye geçiş. Bu yazıda önce hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Antoni Tapies kimdir?

Barselona’da bir çocukluk ve uzun bir hastalık

Antoni Tapies 13 Aralık 1923’te Barselona’da doğdu. Babası Josep Tapies Mestres, annesi Maria Puig Guerra’ydı. Museu Tapies’in kronolojisine göre çocukluğu, babasının Katalan kamusal hayatının önde gelen isimleriyle dostlukları ve anne tarafından dedesinin yoğun siyasi faaliyetleriyle şekillenen bir ortamda geçti.

Modern sanatla ilk karşılaşması 1934’te, bir Katalan dergisinin Noel sayısında oldu. Sayfalarda Picasso, Miro, Kandinsky, Brancusi ve Duchamp’ın eserlerinin reprodüksiyonları vardı. İç Savaş yıllarında okumayı sürdürdü ve kendi kendine resim yapmaya başladı. Savaşın Franco diktatörlüğüyle bitmesi hayatında ve sanatında derin bir iz bıraktı.

1942–1943’te ağır bir akciğer hastalığı geçirdi ve uzun süre bir sanatoryumda kaldı. Bu nekahet döneminde çizdi, Van Gogh ve Picasso’dan kopyalar yaptı; Thomas Mann, Nietzsche, Proust okudu, Wagner ve Brahms dinledi. Museu Tapies, ilk sanatsal denemelerinin bu uzun iyileşme sürecinde başladığını vurguluyor.

Hukuk fakültesinden Dau al Set’e

1944’te Barselona Üniversitesi’nde hukuk okumaya başladı, ama diplomasını almasına çok az kala bıraktı. Bir resim akademisinde yalnızca iki ay ders aldı; bunun dışında sanatını kendi kendine kurdu. 1945’te yağlıboyayı tebeşir tozuyla karıştırarak ilk kalın madde denemelerini yaptı. Aynı yıllarda Heidegger ve Sartre’ın felsefesiyle, bir de Doğu düşüncesiyle ilgilenmeye başladı.

1948 dönüm noktasıydı: Barselona’da ilk Ekim Salonu’na katıldı Dau al Set dergisinin kurucuları arasında yer aldı. Gerçeküstücülüğe, psikanalize ve modern bilime ilgisi arttı. Aynı yıl hayranı olduğu Joan Miro ile tanıştı; bu tanışma ömür boyu sürecek bir dostluğa dönüştü.

Paris, New York ve madde resimleri

İlk kişisel sergisini 1950’de Barselona’da açtı. Aynı yıl Fransız hükümetinin bursuyla Paris’e gitti; 1951’de Picasso’yu atölyesinde ziyaret etti. 1952’de ilk kez Venedik Bienali’nde yer aldı. 1953’te New York’ta Martha Jackson Galerisi’nde sergi açtı ve Amerikan soyut dışavurumculuğunda kendi işine yakınlıklar buldu. Aynı yıl, sekiz yıl önce başladığı madde araştırmalarına geri döndü: toprak, kolaj, kazıma.

1954’te Teresa Barba Fabregas ile evlendi; çiftin üç çocuğu oldu: Antoni (1956), Clara (1958) ve Miquel (1960). 1956’da Paris’teki ilk kişisel sergisinde dönemin madde resimlerini gösterdi. 1957’de eleştirmen Michel Tapié ile birlikte Barselona’da “Arte Otro” sergisini düzenleyerek İspanyol izleyiciyi Jackson Pollock, Dubuffet ve Fontana gibi isimlerle tanıştırdı. 1958’de Venedik Bienali’nde UNESCO Ödülü’nü, Pittsburgh’da Carnegie Enstitüsü’nün birincilik ödülünü aldı. 1962’de ilk retrospektif sergileri Hannover, New York’taki Guggenheim Müzesi ve Zürih’te açıldı.

Franco’ya karşı bir sanatçı

Tapies uluslararası başarısını siyasetten uzak durmak için kullanmadı. 1966’da Barselona’daki bir Kapuçin manastırında, iç savaştan bu yana ilk demokratik öğrenci sendikasını kurmak için toplanan öğrenci ve aydınların gizli toplantısına katıldı; birkaç gün kapalı kaldıktan sonra diğerleriyle birlikte tutuklandı ve para cezasına çarptırıldı. 1970’te Franco karşıtlarının askeri mahkemede yargılandığı Burgos Davası’nı protesto eden Montserrat toplantısındaydı. 1974’te Katalan anarşist Salvador Puig Antich’in idamından büyük ölçüde etkilenen bir monotip serisi gösterdi.

Yazı da hayatının önemli bir parçasıydı. 1970’ten başlayarak sanat ve toplum üzerine yazılarını kitaplarda topladı; 1977’de otobiyografik kitabı Memoria personal yayımlandı. Brossa, Octavio Paz, Jacques Dupin gibi şairlerle çok sayıda sanatçı kitabı hazırladı.

Antoni Tapies’in vakfı ve son yılları

Tapies 1984’te kendi girişimiyle Fundacio Antoni Tapies’i kurdu. Vakıf Haziran 1990’da, Modernist mimar Lluis Domenech i Montaner’in tasarladığı eski Montaner y Simon yayınevi binasında kapılarını açtı; bugün Museu Tapies adını taşıyor. Aynı yıl Principe de Asturias Sanat Ödülü’nü ve Japonya’da Praemium Imperiale’yi aldı. 1993’te Venedik Bienali’nde Rinzen ile Altın Aslan’ı kazandı.

Seksenli yaşlarında bile Barselona’daki ve Campins’teki atölyelerinde çalışmayı sürdürdü. 2010’da Kral Juan Carlos ona marki unvanı verdi. Antoni Tapies 6 Şubat 2012’de, 88 yaşında Barselona’da öldü. Vakfı, ona saygı göstermek isteyenler için kapılarını herkese ücretsiz açtı.

Antoni Tapies’in sanat anlayışı

Madde: boyanın ötesinde bir yüzey

Museu Tapies, sanatçının yolunu kısaca şöyle özetliyor: Miro ve Paul Klee’nin etkisiyle önce ikonografik ve büyülü konulara yöneldi, sonra geometrik öğeler ve renk araştırmalarıyla maddeye, yani anlatım gücü yüksek, yoğun dokulu tuvallere ulaştı. Tapies’te resim, üzerine bir görüntü çizilen düz bir yüzey değildir; kazınan, delinen, çatlayan, üzerinde iz kalan bir duvar gibidir.

Yoksul malzemeler, değersiz eşyalar

Tapies 1946–1947’de ip, sicim, pirinç, perde halkası, dantel, gazete kağıdı, karton ve kutu gibi geleneksel sanatta kullanılmayan malzemelerle çalıştı. Museu Tapies’e göre bu “yoksul” malzemeler, Franco rejiminin özgürlüksüz savaş sonrası ortamında gündelik hayatın sefaletini ve tekdüzeliğini anlatmanın, aynı zamanda rejimin desteklediği akademik ve tutucu zevke karşı durmanın bir yoluydu. Eski bir kapı, kırık bir keman, bir dolap, bir yatak: Tapies sıradan ve hatta itici sayılan şeylerde gizli bir maneviyat arıyordu.

Tapies’in işaretleri: X, haç, ayak ve sandalye

Tapies’in eserlerinde aynı işaretler tekrar tekrar karşımıza çıkar. Museu Tapies, yüzeyleri kesen X’i “tipik Tapies” diye niteliyor ve sanatçının cansız olana hayat veren bir yaratıcı olarak varlığını vurgulayan bir işaret olarak yorumluyor. Ayak, onun için düşüncenin maneviyatından çok toprağın maddiliğine yakın, alçakgönüllü bir şeydir. Sandalye ise müzenin ifadesiyle düşünceli bir tavrı ve estetik seyre dalmayı çağrıştırır. Doğu düşüncesine ilgisi de, Rinzen’de olduğu gibi, eserlerine meditasyon ve iç görü fikrini taşır.

Antoni Tapies’in en önemli 10 eseri

1. Zoom (1946)

Nerede: Museu Tapies koleksiyonu, Barselona

Yağlıboya ve tebeşir tozuyla yapılmış, 65 x 54 cm’lik küçük bir tuval. Ters dönmüş bir insan yüzüne benzeyen bir biçimden ışınlar yayılıyor; çevresinde el izleri var. Museu Tapies, eseri koleksiyonunun en erken işlerinden biri olarak tanıtıyor.

Bu eserde neye bakmalı? El izlerine ve dokuya. Müzeye göre tablo, çocuk resimlerinin ve Art Brut’un ilkelliğini hatırlatıyor ve modern uygarlığa bir başkaldırı gibi okunabiliyor. Malzeme kullanımıyla da Tapies’in daha sonraki madde resimlerinin doğrudan habercisi.

2. Metal Kepenk ve Keman (1956)

Nerede: Museu Tapies koleksiyonu, Barselona

Özgün adı Porta metal·lica i violi. 200 x 150 cm’lik eski, oluklu bir metal kepenge yaslanmış yıpranmış bir keman ve kepengin üzerinden geçen bir X. Tapies’in nesneyi doğrudan esere kattığı ilk işlerden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Kemanla kepengin karşılaşmasına. Museu Tapies’in yorumuna göre kepengin üzerindeki paralel şeritler sürülmüş bir tarlayı çağrıştırıyor; keman ise ilk bakışta çirkin ve gürültülü görünen bir nesneye “müzikal” bir güzellik kazandırıyor. Müze, Tapies’in kendini bir simyacı gibi gördüğünü de hatırlatıyor.

3. Gri ve Yeşil Resim (1957)

Nerede: Tate Modern, Londra

Tate koleksiyonunda Grey and Green Painting (Fransızca adıyla Peinture grise et verte) olarak kayıtlı bu tuval, madde resimlerinin en yoğun döneminden. Tate’in kaydına göre malzemesi yağlıboya, epoksi reçine ve mermer tozu.

Bu eserde neye bakmalı? Malzeme listesine bir kez daha bakın: Tapies boyayı reçine ve mermer tozuyla karıştırarak tuvale neredeyse sıva gibi bir kalınlık veriyor. Önünde durduğunuzda resimden çok, yaşanmışlığı olan bir duvar parçasına bakar gibi hissedebilirsiniz.

4. Ayak Biçiminde Madde (1965)

Nerede: Museu Tapies koleksiyonu, Barselona

Özgün adı Materia en forma de peu. Ahşaba monte edilmiş 130 x 162 cm’lik bir tuvalde, kalın maddeden şekillenmiş dev bir ayak.

Bu eserde neye bakmalı? Ayağın ne kadar “güzel olmadığına”. Museu Tapies, bu ayağın pürüzsüz ve çekici bir yüzey değil, nasırlı, yaralı, şişmiş bir şey gibi göründüğünü yazıyor. Tapies burada ideal güzellik anlayışını bilerek bozuyor ve küçük görülen, maddi olanı yüceltiyor.

5. Dört Kırmızı Çizgili Mavi (1966)

Nerede: Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia, Madrid

Özgün adı Blau amb quatre barres roges. Reina Sofia’nın kaydına göre tuval üzerine yağlıboya ve kum, 169,9 x 195,3 cm; müzeye 2008’de girdi.

Bu eserde neye bakmalı? Kumun boyaya kattığı pürüzlere ve başlıktaki dört kırmızı çizgiye. Dört kırmızı şerit Katalan bayrağının da temel öğesi; ancak müze kaydı eser için böyle bir yorum içermiyor, bu bağlantıyı siz kurup kurmamakta özgürsünüz.

6. Dolap (1973)

Nerede: Museu Tapies koleksiyonu, Barselona

Özgün adı Armari. Gerçek bir dolap ve içinde giysiler: müzenin tanımıyla bir “nesne-duvar halısı”, 231 x 201 x 44 cm. Tapies’in siyasi duruşunun derinleştiği altmışların sonu ile yetmişlerin başında nesnelerle yaptığı çalışmalardan biri.

Bu eserde neye bakmalı? Açık kapakların oluşturduğu A harfine. Museu Tapies’e göre bu harf sanatçının adına, Antoni’ye gönderme yapıyor. İçerideki giysiler de rastgele değil, bir fırça darbesi gibi jestli biçimde yerleştirilmiş; müze bunu “üç boyutlu bir dışavurumculuk” olarak tanımlıyor.

7. Picasso’ya Saygı (1983)

Nerede: Passeig de Picasso, Ciutadella Parkı yakını, Barselona (açık havada)

Barselona Belediyesi 1981’de, Picasso’nun doğumunun 100. yılı için Tapies’ten bir anıt istedi. Ortaya çıkan eser, Picasso’nun Barselona’da yaşadığı döneme yakın tarzda eski mobilyaları beyaz boyalı demir kirişlerle delip geçen bir asamblaj. Her yüzeyinden su akan dört metrelik bir cam küpün içinde, kare bir havuzun ortasında duruyor. 18 Mart 1983’te açıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Mobilyalara yazılmış cümlelere. Tapies’in aktarımıyla, Picasso’nun ünlü sözlerinden biri burada da var: resim evleri süslemek için değil, düşmana karşı bir saldırı ve savunma silahıdır. Tapies’in kendi açıklamasına göre mobilyalar, Picasso’nun karşı çıktığı dönemin rahatlığını ve uyumculuğunu temsil ediyor; demir kirişler ise bu rahatlığı bozuyor.

8. Bulut ve Sandalye (1990)

Nerede: Museu Tapies binasının çatısı, Barselona

Özgün adı Nuvol i cadira. Vakfın binası iki komşu bina arasına sıkışmış durumda; Tapies onu yükseltmek ve yeni kimliğini göstermek için çatıya, büyük bir buluttan fırlayan bir sandalye taşıyan bu tel heykeli tasarladı. Heykel 1990’da vakfın açılışıyla birlikte yerine kondu.

Bu eserde neye bakmalı? Sandalyeye. Museu Tapies’e göre bu nesne, sanatçının eserlerinde sık sık karşımıza çıkan ve düşünceye dalmayı simgeleyen bir motif. Sokaktan yukarı baktığınızda, Barselona’nın en sıra dışı bina tepelerinden birini görüyorsunuz.

9. Rinzen (1992–1993)

Nerede: MACBA (Barselona Çağdaş Sanat Müzesi), Barselona

Rinzen, Japonca “ani uyanış” anlamına geliyor. Tapies yerleştirmeyi 1993’te Venedik Bienali’nin İspanya Pavyonu için tasarladı ve Altın Aslan’ı kazandı. 1998’de eseri MACBA’ya kalıcı olarak kendisi yerleştirdi. Duvara dikey olarak sabitlenmiş beyaz bir hastane yatağı, ondan sallanan yaylı somyalar, battaniyeler, yastıklar, duvara boyanmış 1, 2, 3 rakamları ve terasta sıralanmış on beyaz demir sandalye eserin parçaları.

Bu eserde neye bakmalı? Dengesizliğe. MACBA’ya göre eser Venedik’te sergilendiğinde Bosna’da savaş sürüyordu ve yatakla somyalar savaşı hatırlatıyordu. Bir de çocukluk anısı var: 1929’da bir panayırda, hedefe her isabet edildiğinde yatakta yatan bir kadının yere düşürüldüğü bir oyun. Müzenin vurguladığı gibi eser yalnızca savaşa karşı değil; izleyiciyi gerçekliği daha derin anlamak için durup yoğunlaşmaya davet ediyor.

10. Çorap (2010)

Nerede: Museu Tapies binasının terası, Barselona

Özgün adı Mitjo. 1991’de, olimpiyat öncesi Barselona’da Tapies’ten Katalonya Ulusal Sanat Müzesi’nin (MNAC) Oval Salonu için anıtsal bir heykel istendi. Tapies 18 metre yüksekliğinde, delikli, içi karışık tellerle dolu bir çorap tasarladı; izleyici yırtık bir dikişten içeri girip sessiz bir düşünme alanına ulaşacaktı. Proje lehte ve aleyhte büyük tartışma yarattı ve hiç gerçekleşmedi. 2010’da, maketten yola çıkan paslanmaz çelik ve tel örgü bir versiyonu vakfın terasına kondu.

Bu eserde neye bakmalı? Sıradan bir nesnenin büyüklüğüne. Tapies’in amacı, yazının başındaki alıntıda olduğu gibi, önemsiz bir nesneye kozmik bir boyut vermekti. Sabahları giydiğimiz bir çorap, burada bir anıt oluyor.

Antoni Tapies’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk durak elbette Barselona’daki Museu Tapies. Eski adı Fundacio Antoni Tapies olan müze, Eixample semtinde Carrer d’Arago 255 adresinde, Passeig de Gracia metro istasyonuna yakın. Müzenin kendi tanımıyla Tapies eserlerinin en eksiksiz koleksiyonlarından birine sahip; koleksiyonun büyük kısmı Antoni ve Teresa Tapies’in bağışları. Çatıdaki Bulut ve Sandalye’yi görmek için içeri girmenize bile gerek yok. Resmi sitesindeki bilgiye göre müze salıdan cumartesiye 10.00–19.00, pazar 10.00–15.00 arasında açık; koleksiyondan hangi eserlerin sergilendiği dönemsel sergilere göre değiştiği için gitmeden önce Museu Tapies’in resmi sitesine mutlaka bakın.

Barselona’da ikinci durak MACBA: Rinzen müzenin girişinde, binanın katlarını birbirine bağlayan anıtsal bir duvarda. Passeig de Picasso’daki Picasso’ya Saygı ise açık havada, her saat görülebilir. Madrid’de Reina Sofia Müzesi, Guernica’nın da bulunduğu koleksiyonunda Tapies’in resimlerini, seramiklerini ve baskılarını barındırıyor. Londra’da Tate Modern ise Gri ve Yeşil Resim’i sergiliyor. New York’taki Guggenheim Müzesi de Tapies’e 1962’de ve 1995’te iki büyük retrospektif ayırmıştı.

Antoni Tapies hakkında merak edilenler

Tapies, Miro ve Picasso’yu tanıyor muydu?

Evet. Joan Miro ile 1948’de tanıştı ve ömür boyu dost kaldılar; 1972’de Miro onu yeni kurduğu vakfın yönetim kuruluna aldı. Picasso’yu ise 1951’de Paris’teki atölyesinde ziyaret etti. Yıllar sonra Barselona için Picasso’ya Saygı anıtını yaptı.

Kısaca Antoni Tapies

Antoni Tapies’in eserleri ilk bakışta sessizdir: gri, kahverengi, toprak renkleri. Ama yaklaştıkça bir çorabın, bir dolabın, bir hastane yatağının, nasırlı bir ayağın anlattığı hikayeler çıkar ortaya. Belki de onun asıl sorusu şu: Hiç bakmadığımız şeylere bir kez durup baksak, ne görürdük?

Tapies’in dostu ve ilham kaynağı Joan Miro, gençliğinde etkilendiği Paul Klee ve bir başka Katalan sanatçı Salvador Dali yazılarıma da bakabilirsiniz. Savaş sonrası sanatı ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız bu test sizi bekliyor.

Diğer İspanyol ustalar için İspanyol Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.