Jackson Pollock: Boyayı Damlatarak Resmi Yeniden Tanımlayan Ressam

Jackson-Pollock- Soyut Dışavurumculuk

Jackson Pollock kimdir?

Jackson Pollock (1912–1956), tuvalini yere serip üzerine boya damlatan, akıtan ve fırlatan Amerikalı ressam; Soyut Dışavurumculuğun en tanınan ismi. Bu teknikle resmin nasıl yapılacağına dair alışkanlıkları altüst etti; onun sayesinde New York, modern sanatın merkezi olma unvanını Paris’ten almaya başladı. En ünlü eserleri Sonbahar Ritmi, Lavanta Sisi ve Mavi Direkler. Eşi Lee Krasner ile yaşadığı Springs’teki ev bugün Pollock-Krasner Evi adıyla ev-müzesi; eserlerinin en zengin koleksiyonu ise New York’taki MoMA’da.

“Resmimin kendine ait bir hayatı var. Onun ortaya çıkmasına izin vermeye çalışıyorum.” — Jackson Pollock, 1947

Jackson Pollock, Amerikan Soyut Dışavurumculuğu’nun en tanınan ismi. Tuvali yere serdi, etrafında dolaşarak üzerine boya damlattı, akıttı, fırlattı. Resmin nasıl yapılması gerektiğine dair bütün alışkanlıklar bir anda sarsıldı. Onun sayesinde New York, Paris’in elinden modern sanatın merkezi olma unvanını almaya başladı.

Pollock’un hayatını okurken beni en çok şaşırtan, damlatma tekniğinin birden ortaya çıkmadığını öğrenmek oldu. Çocukken babasıyla gezerken Amerikan yerlilerinin kum resimlerini tanımış, Siqueiros’un atölyesinde boyayı dökmeyi ve püskürtmeyi ilk kez denemiş. Tuvali yere serip etrafında dolaşması bana artık bir çılgınlık değil, uzun bir yolun sonu gibi geliyor.

Hayatı kısa sürdü; alkol ve bunalımlarla doluydu. 44 yaşında trajik biçimde ölmesi de onu bir efsaneye dönüştürdü. Bu yazıda önce Pollock’un hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Jackson Pollock kimdir?

Batı’da geçen bir çocukluk

Paul Jackson Pollock, 28 Ocak 1912’de ABD’nin Wyoming eyaletindeki Cody kasabasında doğdu; beş erkek kardeşin en küçüğüydü. Aile bir yerde uzun süre kalamadı, çocukluğu Arizona ve Kaliforniya’da geçti. Babası önce çiftçilik yaptı, sonra devlet için arazi ölçümcüsü olarak çalıştı. Genç Pollock bu ölçüm gezilerinde babasına eşlik ederken Amerikan yerlilerinin kültürünü ve kum resimlerini tanıdı.

New York ve Benton

1930’da, henüz 18 yaşındayken, ağabeyi Charles’ın peşinden New York’a gitti. Art Students League’de ressam Thomas Hart Benton’un öğrencisi oldu. Benton, Amerikan kırsal hayatını anlatan figürlü resimleriyle tanınıyordu. Pollock ondan konularını almadı; aldığı şey, resmi dalga dalga, ritimli hareketlerle kurma duygusuydu.

1936’da Meksikalı duvar ressamı David Alfaro Siqueiros’un New York’taki deneysel atölyesine katıldı. Boyayı dökmeyi, püskürtmeyi ve sanayi boyalarını kullanmayı ilk kez burada denedi. Büyük Buhran yıllarıydı; geçimini, devletin sanatçılara iş verdiği Federal Sanat Projesi’nde çalışarak sağladı.

Alkol, terapi ve bilinçaltı

Pollock gençliğinden beri alkol bağımlılığıyla boğuşuyordu. 1938’de bir süre hastanede tedavi gördü, ardından Carl Jung’un yöntemlerini izleyen psikanalistlerle terapiye başladı. Terapide yaptığı çizimler ve ressam John Graham’ın 1937’de yayımlanan İlkel Sanat ve Picasso makalesi, onu bilinçaltından gelen imgelere ve Picasso’nun sanatına yöneltti. Sürrealistlerin otomatizm fikri, yani eli düşünmeden, kendiliğinden çalıştırmak da onu çok etkiledi.

Lee Krasner ve Peggy Guggenheim

1941’in sonunda, aynı sergiye katıldıkları ressam Lee Krasner ile tanıştı. Krasner hem en büyük destekçisi hem de sanat dünyasına açılan kapısı oldu; onu eleştirmen Clement Greenberg ile tanıştıran da oydu. 1945’te evlendiler.

1943’te koleksiyoner Peggy Guggenheim onunla sözleşme imzaladı. New York’taki galerisi Art of This Century’de ilk kişisel sergisini açtı, üstelik evi için büyük bir duvar resmi sipariş etti. Pollock’un kariyeri asıl bu destekle başladı.

Damlatma dönemi (1947–1950)

1945’te Krasner ile birlikte New York’tan ayrıldılar ve Long Island’daki Springs’te bir çiftlik evine taşındılar. Pollock evin yanındaki ahırı atölyeye çevirdi. 1947’den itibaren tuvali şövaleye asmak yerine yere serdi ve fırçayı bıraktı. Sopalar, kurumuş fırçalar ve şırıngalarla boyayı tuvale damlatmaya, akıtmaya ve fırlatmaya başladı. Resimlerine ad koymak yerine numara verdi.

1949’da Life dergisi onu “ABD’nin yaşayan en büyük ressamı mı?” başlıklı bir yazıyla tanıttı ve Pollock bir anda ülkenin en ünlü sanatçısı oldu. 1950’de fotoğrafçı Hans Namuth onu çalışırken fotoğrafladı ve filme aldı. Bu görüntüler, Pollock’un tuvalin çevresinde dans eder gibi hareket edişini bütün dünyaya gösterdi.

Son yılları

Namuth’un çekimleri bittikten sonra Pollock, iki yıldır uzak durduğu alkole yeniden başladı. 1951–1952’de siyah boyayla yaptığı, figürlerin yeniden belirdiği resimler beklenen ilgiyi görmedi. Son yıllarında çok az resim yaptı; Krasner ile evliliği de bunalıma girdi.

11 Ağustos 1956’da, alkollüyken kullandığı araba Springs’te, evinin yakınında devrildi. Pollock ve arabadaki genç kadınlardan Edith Metzger hayatını kaybetti; sevgilisi Ruth Kligman yaralı kurtuldu. Pollock 44 yaşındaydı. Lee Krasner ise uzun yıllar hem kendi resmini sürdürdü hem de Pollock’un mirasına sahip çıktı.

Pollock’un sanat anlayışı

Resmin içinde olmak

Pollock, tuvali yere serdiğinde etrafında dolaşabildiğini, dört bir yandan çalışabildiğini ve kelimenin tam anlamıyla resmin içinde olduğunu söylüyordu. Böylece resim, bir pencereden bakılan sahne olmaktan çıktı; ressamın bedeninin bıraktığı bir iz oldu. Eleştirmen Harold Rosenberg bu tür resimler için eylem resmi (action painting) kavramını kullandı: resim yapma hareketinin kendisinin öne çıktığı resim.

Kaza mı, kontrol mü?

İlk bakışta Pollock’un resimleri rastgele sıçramış boyalar gibi görünür. Ama o, kazaları kontrol edebildiğini, resimlerinin bir başı ya da sonu olmadığını söylüyordu. Yıllar içinde boyanın akışkanlığını, kolunun hızını ve tuvalin büyüklüğünü ustalıkla dengelemeyi öğrendi. Onu taklit etmeye çalışanların aynı sonucu bir türlü alamaması bundan.

Jackson Pollock’un en önemli 10 eseri

1. Sırrın Muhafızları (1943)

Sırrın Muhafızları, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Sırrın Muhafızları, 1943. San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA).

Nerede: San Francisco Museum of Modern Art (SFMOMA)

Bu resim, Art of This Century galerisindeki ilk kişisel sergisinde yer aldı. Damlatma döneminden önceki, Jung’un etkisinde kaldığı mitolojik döneminden kalma. Ortada bir masaya ya da mezara benzeyen bir dikdörtgen, iki yanında totem gibi dikilen figürler görürsünüz.

Bu eserde neye bakmalı? Ortadaki dikdörtgenin içindeki karalamalara. Figürleri, köpeği ve maskeleri hala seçebiliyorsunuz. Ama ortadaki alan serbest, hızlı çizgilerle dolu; birkaç yıl sonraki damlatma resimleri burada kendini haber veriyor.

2. Dişi Kurt (1943)

Dişi Kurt, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Dişi Kurt, 1943. MoMA, New York.

Nerede: MoMA, New York

Roma’nın kurucuları Romulus ile Remus’u emziren efsanevi dişi kurttan esinlenmiş, boyası kalın ve karmaşık bir resim. MoMA’nın satın aldığı ilk Pollock eseri de bu.

Bu eserde neye bakmalı? Önce kurdun gövdesini bulmaya çalışın. Beyaz bir çizgiyle belirlenmiş figür, çevresindeki gri-mavi lekelerle neredeyse birbirine karışıyor. Pollock bu resim için, konusunu açıklamaya çalışmanın onu yok edeceğini söylemişti.

3. Duvar Resmi (1943)

Duvar Resmi, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Duvar Resmi, 1943. Stanley Sanat Müzesi, Iowa Üniversitesi.

Nerede: Stanley Sanat Müzesi, Iowa Üniversitesi

Peggy Guggenheim’ın New York’taki evinin girişi için sipariş ettiği, yaklaşık 6 metre uzunluğunda dev bir tuval. Pollock o güne kadar bu kadar büyük bir resim yapmamıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Ritme. Siyah, sarı ve turkuaz dikey figürler tuval boyunca soldan sağa, bir kalabalık ya da bir izdiham gibi akıyor. Pollock sonradan bu resmin, ona bir at sürüsü izlenimi veren Batı manzarasından esinlendiğini anlatmıştı. Damlatma resimlerinde bütün yüzeyi kaplayan o enerji burada doğuyor.

4. Beş Kulaç Derinlikte (1947)

Beş Kulaç Derinlikte, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Beş Kulaç Derinlikte, 1947. MoMA, New York.

Nerede: MoMA, New York

İlk damlatma resimlerinden biri. Adını, Shakespeare’in Fırtına oyunundaki, boğulan bir babayı anlatan şarkıdan alıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Boya katmanlarının arasına gömülmüş nesnelere. Yaklaşın: çiviler, düğmeler, raptiyeler, bir anahtar, bozuk paralar, sigara izmaritleri ve kibritler göreceksiniz. Denizin dibine çökmüş kalıntılar gibi, yüzeyin altında saklı bir dünya var.

5. Sayı 1A, 1948 (1948)

Sayı 1A, 1948, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Sayı 1A, 1948, 1948. MoMA, New York.

Nerede: MoMA, New York

Damlatma döneminin olgun, büyük boyutlu eserlerinden biri. Siyah, beyaz, gri ve kırmızı birbirine dolanıp sık bir ağ örüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Sağ üst köşeye. Orada Pollock’un boyalı elleriyle bıraktığı el izlerini görürsünüz. Mağara duvarlarındaki tarih öncesi el izlerini hatırlatan bu işaretler bir imza gibi; resmin gerçekten bir insanın bedeninden çıktığını söylüyor.

6. Sayı 1, 1950 (Lavanta Sisi) (1950)

Sayı 1, 1950 (Lavanta Sisi), Jackson Pollock
Jackson Pollock, Sayı 1, 1950 (Lavanta Sisi), 1950. National Gallery of Art, Washington.

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Adına bakmayın, tabloda neredeyse hiç lavanta rengi yok. Pembe, gri ve açık tonlar yan yana gelince yüzey uzaktan lavanta renkli bir sis gibi görünüyor. Bu adı Clement Greenberg önerdi.

Bu eserde neye bakmalı? Önce uzaktan, sonra yakından bakın. Uzaktan yumuşak, pastel bir sis görürsünüz; yaklaşınca siyah ve beyaz çizgilerin sert, keskin kesişmeleri ortaya çıkar. Tuvalin boyutu da işin parçası: resim neredeyse bütün görüş alanınızı kaplıyor.

7. Sonbahar Ritmi (Sayı 30) (1950)

Sonbahar Ritmi (Sayı 30), Jackson Pollock
Jackson Pollock, Sonbahar Ritmi (Sayı 30), 1950. Metropolitan Museum of Art, New York.

Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York

Siyah, beyaz ve kahverengi boyalarla yapılmış, 5 metreyi aşan dev bir tuval. Pollock’un en ünlü ve en olgun eserlerinden biri. Eser bugün The Met’te.

Bu eserde neye bakmalı? Boyanmamış tuvale. Astarsız ham bezin açık kahverengisi resmin bir parçası; boya bu beze emilmiş. Siyah çizgiler, Pollock’un kolunun hızına göre bir kalınlaşıyor, bir inceliyor. Resmin önünde yavaşça yürüyerek bakın; bir müzik parçasını dinler gibi olacaksınız.

8. Bir: Sayı 31, 1950 (1950)

Bir: Sayı 31, 1950, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Bir: Sayı 31, 1950, 1950. MoMA, New York.

Nerede: MoMA, New York

Yaklaşık 5,3 metre uzunluğundaki bu tuval, damlatma döneminin doruk noktalarından biri. Hans Namuth’un Pollock’u fotoğrafladığı ve filme aldığı o yazın eseri.

Bu eserde neye bakmalı? Merkezin olmayışına. Resmin hiçbir yeri ötekinden daha önemli değil; gözünüz tuvalin her yerinde dolaşıyor ama hiçbir yerde durmuyor. Eleştirmenler buna tüm yüzeye yayılan kompozisyon dedi; Pollock’un en önemli yeniliği de buydu.

9. Mavi Direkler (Sayı 11) (1952)

Mavi Direkler (Sayı 11), Jackson Pollock
Jackson Pollock, Mavi Direkler (Sayı 11), 1952. Avustralya Ulusal Galerisi, Canberra.

Nerede: Avustralya Ulusal Galerisi, Canberra

Karmaşık bir boya ağının üzerinde sekiz lacivert, eğik direk yükseliyor. Avustralya devleti tabloyu 1973’te, o güne kadar bir Amerikan resmine ödenmiş en yüksek fiyatla satın aldı ve bu karar ülkede büyük bir siyasi tartışma başlattı. Bugün ise Avustralya’nın en değerli sanat eserlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Direklere. Serbest boya ağının üzerine yerleştirilen bu dikey çizgiler, bir müzik parçasındaki vuruşlar gibi resme ritim ve derinlik katıyor. Bu tablo, Pollock’un damlatma tekniğine geri döndüğü son büyük eserlerden biri.

10. Yakınsama (1952)

Yakınsama, Jackson Pollock
Jackson Pollock, Yakınsama, 1952. Buffalo AKG Art Museum, New York eyaleti.

Nerede: Buffalo AKG Art Museum, New York eyaleti

Siyah bir ağın üzerine kırmızı, sarı, mavi ve beyaz sıçratılmış. Son döneminin en renkli ve en enerjik eserlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Renklerin katman katman üst üste binmesine. Önce siyah bir iskelet, sonra onu örten parlak renkler. 1950’lerde ABD’de bu resim bireysel özgürlüğün ve kurallara meydan okumanın simgesi olarak görüldü; poster ve yapboz olarak bile çoğaltıldı.

Jackson Pollock hakkında filmler

Pollock’un hayatı, Ed Harris’in hem yönetip hem başrolünü oynadığı bir filmle sinemaya taşındı. Filmin gerçeğe ne kadar sadık kaldığını Pollock filmi yazımda anlattım. Başka ressamların hayatını anlatan filmler için Sanat Filmleri bölümüne göz atabilirsiniz.

Pollock’un eserlerini nerede görebilirsiniz?

En zengin Pollock koleksiyonu New York’taki MoMA’da. Aynı şehirde Metropolitan Museum of Art (Sonbahar Ritmi), Washington’da ise National Gallery of Art (Lavanta Sisi) sizi bekliyor. Mavi Direkler’i görmek içinse Canberra’daki Avustralya Ulusal Galerisi’ne kadar gitmeniz gerekiyor.

Long Island’daki Springs’te Pollock ile Krasner’in yaşadığı ev ve atölye, Pollock-Krasner Evi ve Araştırma Merkezi adıyla ziyarete açık. Atölyenin zemininde Pollock’un resimlerinden kalan boya izleri hala duruyor; bir anlamda onun paletinin üzerinde yürüyorsunuz. Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzelerin resmi sitelerinden kontrol edebilirsiniz: MoMA, Metropolitan Müzesi.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki New York gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Jackson Pollock hakkında merak edilenler

Soyut Dışavurumculuk nedir?

II. Dünya Savaşı’nın ardından 1940’larda New York’ta doğan bir resim anlayışı. Tuvaller genellikle çok büyük; tanınabilir bir figür yok, resim kendiliğinden gelişiyor gibi. Öne çıkan, sanatçının duygusu ve resim yapma eyleminin kendisi. Pollock, Willem de Kooning ve Mark Rothko en tanınan temsilcileri arasında.

Pollock’un resimleri neden bu kadar pahalı?

Çünkü Pollock, modern sanatın merkezini Avrupa’dan ABD’ye taşıyan kuşağın simgesi sayılıyor. Damlatma dönemi eserlerinin sayısı da sınırlı. Bunların çoğu müzelerde olduğu için piyasaya çıkanlar çok yüksek fiyatlara satılıyor.

Pollock’un resimlerini herkes yapabilir mi?

Bu soru Pollock’tan beri hiç susmadı. Ama Pollock boyanın kıvamını, kolunun hareketini ve katmanları kontrol etmeyi yıllar içinde öğrendi. Resimlerini inceleyen araştırmacılar da kompozisyonlarında taklit edilmesi zor, kendine özgü bir düzen ve ritim olduğunu gösterdi.

Lee Krasner kimdir?

Lee Krasner, Pollock’un eşiydi ve kendisi de önemli bir Soyut Dışavurumcu ressamdı. Uzun süre Pollock’un gölgesinde kaldı; bugün ise kendi adıyla, 20. yüzyıl Amerikan resminin önemli isimlerinden biri sayılıyor. Pollock öldükten sonra hem onun mirasına sahip çıktı hem de kendi en güçlü eserlerinin bir kısmını bu yıllarda yaptı.

Kısaca Jackson Pollock

Doğum28 Ocak 1912, Cody, Wyoming (ABD)
Ölüm11 Ağustos 1956, Springs, New York
AkımSoyut Dışavurumculuk
EğitimArt Students League (Thomas Hart Benton)
EşiLee Krasner (ressam)
TekniğiDamlatma ve akıtma (drip painting)
En ünlü eserleriSonbahar Ritmi, Lavanta Sisi, Mavi Direkler
Diğer önemli eserleriDişi Kurt, Duvar Resmi, Beş Kulaç Derinlikte, Bir: Sayı 31
Ev-müzesiPollock-Krasner Evi, Springs

Pollock’un bir resmine kitaptan ya da ekrandan bakmak, bir senfoniyi telefon hoparlöründen dinlemeye benziyor. Karşısında durduğunuzda dev tuval görüş alanınızı dolduruyor ve siz de o çizgilerin arasında dolaşmaya başlıyorsunuz. Hayatı ne kadar dağınık olsa da tuvalin üzerindeki dans son derece kontrollü ve bilinçliydi. Belki de onu bu kadar etkileyici yapan bu çelişki.

Pollock’u etkileyen Pablo Picasso ve sürrealist Joan Miro, soyut sanatın öncüleri Wassily Kandinsky ve Piet Mondrian yazılarıma, diğer ressamlar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler