Mark Rothko: Renk Alanlarıyla Duygulara Seslenen Ressam

Mark Rothko, Antigone

Mark Rothko kimdir?

Mark Rothko (1903–1970), bugünkü Letonya’da Marcus Rothkowitz adıyla doğup on yaşında Amerika’ya göç eden Amerikalı ressam. Yüzüyormuş gibi duran, kenarı yumuşak renk dikdörtgenleriyle tanınır; soyut dışavurumculuğun ve renk alanı resminin önde gelen isimlerindendir. Resimlerinin renkle değil, “trajedi, coşku, kıyamet” gibi temel duygularla ilgili olduğunu söylerdi. En iyi Houston’daki Rothko Şapeli’nde, Londra’da Tate Modern’de ve Washington’da görülür.

Mark Rothko, bir tuvali birkaç renk dikdörtgenine indirip sizi o rengin içine çeken ressam. İnsanların resimlerinin önünde ağladığını söyler, bunu duyguyu aktarabildiğinin kanıtı sayardı. Lüks bir restoran için yaptığı duvar resimlerini geri çekti, son büyük eserini Houston’da herkese açık bir şapele verdi. Hayatı da resimleri kadar yoğun ve karanlık geçti.

Bu yazıda Mark Rothko’nun hayatını, sanat anlayışını, en önemli eserlerini ve onları bugün nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Mark Rothko kimdir?

Dvinsk’ten Portland’a

Washington’daki National Gallery of Art’ın (NGA) biyografisine göre Mark Rothko, 25 Eylül 1903’te Rus İmparatorluğu’nun Dvinsk şehrinde (bugün Letonya’daki Daugavpils) Marcus Rothkowitz adıyla doğdu. Anne babası Anna ve Jacob Rothkowitz’di; iyi eğitimli, Siyonist eğilimli bir Yahudi ailede büyüdü. On yaşındayken annesi ve kız kardeşiyle Amerika’ya göç etti. Babası ve ağabeyleri daha önce Oregon’daki Portland’a yerleşmişti; aile orada yeniden bir araya geldi.

1921–1923 arasında tam bursla Yale Üniversitesi’nde okudu. NGA’nın anlattığına göre yoksul bir göçmen çocuğu olarak kampüste kendini dışlanmış hissetti. Üniversite bursunu krediye çevirince de okulu bıraktı. Hikayenin ironik bir sonu var: kırk altı yıl sonra, 1969’da, aynı üniversite ona fahri doktora verdi.

New York’ta bir ressamın yolu

New York’a taşınan Rothko 1924’te Art Students League’e yazıldı, George Bridgman ve Max Weber’in derslerine girdi. 1929’dan 1946’ya kadar Brooklyn Yahudi Merkezi’nde haftada iki gün çocuklara resim dersi verdi. Kendisinden yaşça büyük ressam Milton Avery onun akıl hocasıydı; Cezanne’a ve Matisse’e de hayrandı.

İlk kişisel sergisi 1933’te Portland Sanat Müzesi’nde, birkaç ay sonra da New York’ta Contemporary Arts Gallery’de açıldı. 1935–1939 arasında sekiz kez birlikte sergi açan “The Ten” (Onlar) grubunun üyesiydi. Bu yıllarda devletin sanatçılara iş veren WPA programında çalıştı ve metroda bekleyen yolcuların yalnızlığını anlatan pek çok sahne resmetti.

Mitlerden renk alanlarına

1930’ların sonundan 1946’ya kadar Yunan mitolojisi, ilkel sanat ve Hristiyan trajedisiyle uğraştı. Sürrealistlerden, özellikle Miro ve Andre Masson’dan etkilenerek otomatik çizimi denedi; yani elini düşünmeden, kendiliğinden hareket ettirerek çizmeyi. 1940 civarında, Amerikan vatandaşı olduktan kısa süre sonra adını kısaltıp Mark Rothko adını kullanmaya başladı. 1945’te Peggy Guggenheim’ın Art of This Century galerisinde sürrealist eserlerinden oluşan bir sergi açtı.

NGA’ya göre 1947’de resimlerinden mitolojik ve sürrealist öğeleri tamamen çıkardı. Geriye belirsiz renk lekelerinden oluşan kompozisyonlar kaldı. 1949 civarında bugün hepimizin tanıdığı formatı buldu: tek renkli bir zeminin üzerinde ağırlıksızca yüzen, kenarları yumuşak iki ya da üç dikdörtgen. 1954’te Art Institute of Chicago ona kişisel bir sergi ayırdı, 1961’de MoMA kapsamlı bir Rothko sergisi düzenledi.

Üç büyük sipariş

1958’de New York’taki Seagram Binası’nda açılacak Four Seasons restoranı için bir dizi duvar resmi siparişini kabul etti. 1961’de Harvard Üniversitesi’nin Holyoke Center binası için ikinci bir duvar resmi siparişi geldi. 1964–1967 arasında da son ve en büyük siparişi üzerinde çalıştı: Houston’da bugün Rothko Şapeli olarak bilinen yapı için on dört tuval.

Son yıllar

1968’de neredeyse ölümcül bir aort anevrizması geçirdi. Bundan sonra tuval ve kağıt üzerine akrilikle çalıştı, paletini kahverengi, gri ve siyaha indirdi. 1969’da Seagram serisinden dokuz resmi Londra’daki Tate’e bağışladı. Mark Rothko 25 Şubat 1970’te New York’taki atölyesinde intihar etti. Tate’in kayıtlarına göre resimler Londra’ya tam o sabah ulaştı.

Mark Rothko’nun sanat anlayışı

Renk değil, duygu

Rothko’nun resimleri ilk bakışta yalnızca renkten ibaret görünür, ama o bu okumaya karşı çıkıyordu. NGA’nın aktardığı ünlü sözünde, yalnızca trajedi, coşku, kıyamet gibi temel insan duygularını anlatmakla ilgilendiğini söyler. İnsanların resimlerinin önünde ağlaması ona bunu başardığını gösteriyordu. Bu resimlerden yalnızca renkleri yüzünden etkileniyorsanız, ona göre asıl noktayı kaçırıyordunuz.

Resim bir deneyimdir

Rothko için resim, bir deneyimin görüntüsü değil, deneyimin kendisiydi. Bu yüzden eserlerinin nasıl ve nerede asılacağını çok önemsedi. Tate’e göre Seagram resimlerini her zaman birlikte, izleyiciyi dört bir yandan saran kalıcı bir mekanda görmek istiyordu. NGA da Tate’teki resimlerin onun istediği gibi loş ışıkta, kendilerine ayrılmış bir salonda durduğunu belirtir. Kağıt üzerindeki resimlerinin bile camsız ve çerçevesiz, tuval gibi gerdirilmiş halde sergilenmesini tercih ederdi.

Antik tapınaklar ve trajedi

Rothko’nun soyut resimleri klasik kaynaklardan da beslenir. 1943’te Adolph Gottlieb ile New York Times’a yazdıkları mektupta “trajik ve zamansız” konulardan söz ettiler. NGA’nın aktardığına göre yıllar sonra İtalya’daki Paestum tapınaklarını gezen Rothko, farkında olmadan bütün hayatı boyunca Yunan tapınakları resmettiğini söylemişti. Soyut resmin kökenlerini merak ediyorsanız soyut sanat nedir yazıma, öncülerden Kandinsky ve Mondrian yazılarıma bakabilirsiniz.

Paestum'daki Hera Tapınağı'nın Dor sütunları, mavi gökyüzü altında doğudan görünüş
Paestum’daki Hera Tapınağı, MÖ 6. yüzyıl, Campania, İtalya. Görsel: Wikimedia Commons.

Mark Rothko’nun en önemli 7 eseri

1. Antigone (yaklaşık 1941)

Mark Rothko, Antigone
Mark Rothko, Antigone (yaklaşık 1941). Görsel: National Gallery of Art, Washington.

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Tuval üzerine yağlıboya ve kömür, 86,4 x 116,2 cm. Rothko’nun Yunan mitolojisinden beslendiği dönemden: adı, Thebai kralı Oidipus’un kızı Antigone’den geliyor. Soluk gri ve fildişi bir zeminde dört yüz yan yana süzülüyor; altlarında çıplak gövdeler ve kobalt mavisi bir friz, yani yatay bir süs şeridi var. Eser 1942’de bir grup sergisinde gösterildi.

2. Slow Swirl at the Edge of the Sea (1944)

Mark Rothko, Slow Swirl at the Edge of the Sea
Mark Rothko, Slow Swirl at the Edge of the Sea (1944). Görsel: MoMA.

Nerede: MoMA, New York

Tuval üzerine yağlıboya, 191,4 x 215,2 cm. Adı Türkçede “Denizin Kıyısında Yavaş Bir Girdap” demek. MoMA’ya göre resim, deniz ile gök arasında dans eden iki yaratığı ve çevrelerindeki arabesk, spiral ve çizgileri gösteriyor. Rothko bu yıllarda, New York’ta tanıştığı Sürrealistler gibi hayal gücüne ve bilinçaltına yöneliyordu. Resim 1945’te Art of This Century sergisinde yer aldı.

3. No. 5/No. 22 (1950)

Mark Rothko, No. 5/No. 22
Mark Rothko, No. 5/No. 22 (1950). Görsel: MoMA.

Nerede: MoMA, New York

Tuval üzerine yağlıboya, 297 x 272 cm; yani bir odanın duvarı kadar. Arkasında 1949 tarihi yazılı. 1969’da sanatçının kendi bağışıyla MoMA’ya girdi. Sarı bir alanın altında ince kırmızı bir bant ve geniş turuncu bir dikdörtgen: Rothko’nun klasik formatının erken ve parlak örneklerinden biri. Yakından bakarsanız kırmızı bandın içinden geçen ince, açık renkli çizgileri fark edersiniz.

4. Red on Maroon (1959), Seagram serisi

Mark Rothko, Red on Maroon (1959), Seagram serisi
Mark Rothko, Red on Maroon (1959), Seagram serisi. Görsel: Tate.

Nerede: Tate Modern, Londra (Rothko Odası)

Four Seasons restoranı siparişi için yapılan resimlerden biri. Tate’e göre Rothko atölyesine mekanın ölçülerinde bir iskele kurdu ve resimleri gerçek boyutunda çalıştı. Eski parlak renklerin yerini bordo, koyu kırmızı ve siyah aldı. NGA’ya göre proje için yaklaşık otuz tuval yaptı. 1960’ta, restoranın seçkin havasının eserlerine uygun olmadığına karar verip siparişten çekildi. Anlatılana göre restoranda bir yemek yedikten sonra vazgeçti ve 35.000 dolarlık ücreti iade etti.

Bu eserde neye bakmalı? Bordo zeminin içinde açılan “pencere” ya da “kapı” biçimine. Bir süre bakınca içeri doğru açılıyor gibi gelir. Rothko, Seagram resimlerini Turner’a duyduğu hayranlık yüzünden Tate’e verdi ve Turner galerilerinin yakınında asılmalarını umdu.

5. Orange, Red, Yellow (1961)

Mark Rothko, Orange, Red, Yellow
Mark Rothko, Orange, Red, Yellow, 1961. Özel koleksiyon. Görsel: Christie’s.

Nerede: Özel koleksiyon

236,2 x 206,4 cm boyutundaki bu parlak tuval, koleksiyoncu David Pincus’un mirasından satışa çıktı ve 8 Mayıs 2012’de Christie’s New York’ta 86.882.500 dolara satıldı. O güne kadar müzayedede satılan en pahalı Rothko buydu; 2007’de Sotheby’s’de 72,8 milyon dolara satılan White Center’ın rekorunu geçti. Alıcının adı açıklanmadı.

6. Rothko Şapeli resimleri (1964–1967)

Nerede: Rothko Şapeli, Houston (Teksas)

Koleksiyoncular John ve Dominique de Menil, Nisan 1964’te Rothko’dan Houston’da yapılacak bir şapel için resimler istedi. Rothko iki yılı aşkın bir çalışmanın ardından 1967’de on dört tuvali bitirdi. Şapelin projesine Philip Johnson ile başlandı, Houstonlu mimarlar Howard Barnstone ve Eugene Aubry tamamladı. Rothko açılışı göremedi: yapı 26–28 Şubat 1971’de, ölümünden bir yıl sonra halka açıldı. Başta bir Katolik şapeli olarak düşünülmüştü; bugün her inançtan insana açık. Önündeki havuzda Barnett Newman’ın Martin Luther King Jr.’a adanan Kırık Dikilitaş heykeli duruyor.

7. Untitled (Black on Gray) (1969–1970)

Mark Rothko, Untitled
Mark Rothko, Untitled (Black on Gray) (1969–70). Görsel: Solomon R. Guggenheim Museum.

Nerede: Solomon R. Guggenheim Museum, New York

Tuval üzerine akrilik, 203,3 x 175,5 cm. 1986’da Mark Rothko Vakfı bağışladı. Üstte kapkara, altta gri bir alan ve ikisini çevreleyen beyaz bir kenar. Rothko 1969 sonunda kağıt üzerinde “Kahverengi ve Griler”, tuval üzerinde “Gri Üzerine Siyahlar” serilerini yaptı. NGA’nın hatırlattığı gibi bu karanlık resimler ölümünden sonra hep intiharıyla bağlantılı okundu. Oysa aynı dönemde leylak, açık pembe ve açık mavi tonlarında büyük kağıt resimler de yapıyordu.

Mark Rothko’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

Rothko’yu en iyi, onun istediği gibi düzenlenmiş mekanlarda hissedersiniz. Houston’daki Rothko Şapeli, on dört tuvaliyle sanatçının bütün hayatı boyunca hayal ettiği türden bir yer. Londra’da Tate Modern’deki Rothko Odası ise dokuz Seagram resmini loş ışıkta bir arada gösteriyor; içeri girince gözünüzün karanlığa alışması için biraz bekleyin.

Washington’daki National Gallery of Art, Mark Rothko Vakfı’nın 1986’daki büyük bağışı sayesinde bin yüzü aşkın eserle dünyanın en büyük Rothko koleksiyonlarından birine sahip. New York’ta MoMA ve Guggenheim’da da önemli eserler var. Gitmeden önce resmi sitelere bakın: Rothko Chapel, National Gallery of Art, Tate.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki New York gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Mark Rothko hakkında merak edilenler

Mark Rothko’nun gerçek adı ne?

Marcus Rothkowitz. NGA’ya göre 1940 civarında, Amerikan vatandaşı olduktan kısa süre sonra adını kısalttı. 1930’larda Avrupa’da ve Amerika’da antisemitizm yükselirken Yahudi göçmenlerin soyadlarını değiştirmesi yaygındı.

Rothko’nun resimleri neden bu kadar büyük?

Tate’in aktardığı sözüne göre resimleri “insan duygularının ölçeğiyle, insan dramıyla” ilgiliydi. NGA’nın aktardığı bir başka sözüne göre de resim bir deneyimin görüntüsü değil, deneyimin ta kendisiydi. Büyük tuval sizi o deneyimin içine alır.

Rothko Seagram resimlerini neden geri çekti?

Tate’e göre restoranın seçkin havasının eserlerine uygun olmadığına karar verdi ve 1960’ta siparişten çekildi. Resimlerin hep birlikte durabileceği kalıcı bir mekan istiyordu; sonunda dokuzunu Tate’e verdi.

Rothko’nun en pahalı tablosu hangisi?

Müzayedede satılan en pahalı Rothko’lardan biri Orange, Red, Yellow (1961): 2012’de Christie’s New York’ta 86.882.500 dolara satıldı. Özel satışlarda konuşulan rakamlar doğrulanamadığı için onlara burada yer vermiyorum.

Kısaca Mark Rothko

Doğum25 Eylül 1903, Dvinsk (bugün Daugavpils, Letonya)
Ölüm25 Şubat 1970, New York
Asıl adıMarcus Rothkowitz
AkımSoyut dışavurumculuk, renk alanı resmi
Tekniğiİnce katmanlarla sürülen yağlıboya, son yıllarda akrilik
En ünlü eserleriSeagram duvar resimleri, Rothko Şapeli, No. 5/No. 22
Önemli koleksiyonlarNational Gallery of Art (Washington), Tate Modern (Londra), MoMA ve Guggenheim (New York)
En iyi görüleceği yerlerHouston (Rothko Şapeli), Londra (Rothko Odası), Washington

Mark Rothko resmi birkaç renk alanına indirirken aslında çok daha fazlasını istiyordu: bir an durmanızı, rengin karşısında kendi duygunuzla baş başa kalmanızı. Bir tuvalinin önünde birkaç dakika geçirin; düz görünen yüzeyin aslında nefes aldığını, katman katman derinleştiğini fark edeceksiniz.

Loş bir sergi salonunda kırmızı ve kahverengi tonlu büyük Rothko tuvallerine bakan ziyaretçiler
Mark Rothko, Seagram Duvar Resimleri, 1958-1959. Fondation Louis Vuitton sergisi, Paris, 2024. Görsel: Wikimedia Commons.

Aynı kuşaktan Jackson Pollock ve Willem de Kooning, soyut sanatın öncüleri Wassily Kandinsky, Hilma af Klint, Frantisek Kupka ve Sonia Delaunay yazılarıma da göz atabilirsiniz. Rothko’nun hayran olduğu Turner yazım da sizi bekliyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler