Sürrealizm (Gerçeküstücülük) Nedir? Rüyaları Resme Taşıyan Akım

Sürrealizm nedir diye sorulduğunda çoğumuzun aklına önce Dali’nin eriyen saatleri gelir. Ama sürrealizm yalnızca tuhaf resimler demek değildir: bir grup şair ve ressam, insan zihninin karanlıkta kalan yanını, yani rüyaları ve bilinçdışını sanatın merkezine taşımak istedi. Bunun için oyunlar, yeni teknikler, dergiler ve hatta filmler icat ettiler.

Bu yazıda sürrealizmin ne olduğunu, nasıl doğduğunu, tekniklerini, önemli sanatçılarını ve en önemli eserlerini, son olarak da sürrealizmden sonra neler olduğunu anlatıyorum.

Sürrealizm nedir?

Tate’in sanat terimleri sözlüğüne göre sürrealizm, 20. yüzyılda zihnin işleyişini araştıran bir edebiyat, felsefe ve sanat akımıydı. Akılcı yaşam görüşünü bilinçdışının ve rüyaların gücüyle dengeleyerek insan deneyimini kökten değiştirmeyi amaçladı. Beklenmedik olana, tekinsiz olana, göz ardı edilene ve alışılmadık olana değer verdi; dayatılan değerlere ve kurallara özgürlük adına karşı çıktı.

Türkçede gerçeküstücülük olarak da bilinir. Kelime Fransızca “surréalisme” kelimesinden gelir ve “gerçeğin üstünde” anlamını taşır. Tate’e göre “sürrealist” kelimesini ilk kez şair Guillaume Apollinaire, 1917’de sahnelenen bir oyunun önsözünde kullandı.

Tate, akımın özgürlük arayışının birçok sanatçıyı siyasi eyleme yönelttiğini ve sürrealizmin zamanla bir yaşam biçimi olarak görüldüğünü de belirtir.

Sürrealizm ne zaman ve nerede doğdu?

Sürrealizm Paris’te, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından doğdu. Kökleri, Breton ve arkadaşlarının bir süre içinde yer aldığı Dadaizm’e uzanır.

Otomatik yazıdan manifestoya

Centre Pompidou’nun hazırladığı kronolojiye göre Andre Breton ve Philippe Soupault 1919’da otomatik yazıyla yazılmış Manyetik Alanlar (Les Champs magnetiques) kitabını yayımladı. Breton 1922’de Littérature dergisindeki yazılarıyla Dada’dan koptu.

Breton’un Sürrealizm Manifestosu 15 Ekim 1924’te, Çözünen Balık ile birlikte Simon Kra’nın Sagittaire yayınevinden çıktı ve sürrealizm Paris’te resmen doğdu. Centre Pompidou’ya göre manifesto, başlangıçta Breton’un otomatik şiirlerinden oluşan Çözünen Balık (Poisson soluble) kitabına önsöz olarak düşünülmüştü ve büyük ölçüde Freud’un rüya yorumuna dayanıyordu. Aynı yıl La Révolution surréaliste dergisi Littérature’ün yerini aldı. İkinci Sürrealizm Manifestosu Aralık 1929’da çıktı.

“Saf ruhsal otomatizm”

Tate’e göre Breton’un sürrealizm tanımı “saf ruhsal otomatizm” sözüyle başlar. Breton bununla aklın denetiminden, estetik ve ahlaki kaygılardan bağımsız, düşüncenin kendiliğinden ortaya dökülmesini kastediyordu. Sürrealistler Sigmund Freud’un psikanalizinden etkilendi; Breton 1932’de yayımladığı İletişen Kaplar (Les Vases communicants) kitabının bir kopyasını Freud’a gönderdi.

İlk sergiler

Centre Pompidou’ya göre ilk sürrealist resim sergisi 13 Kasım 1925’te Paris’te Galerie Pierre’de, gece yarısı açıldı. Akım kısa sürede yurt dışına taşındı: 1936’da Londra’da Uluslararası Sürrealizm Sergisi, aynı yılın Aralık ayında New York’ta MoMA’da “Fantastik Sanat, Dada ve Sürrealizm” sergisi düzenlendi. 1938’de Paris’teki Galerie Beaux-Arts’ta açılan Uluslararası Sürrealizm Sergisi’nin tasarımını Marcel Duchamp üstlendi; 60’tan fazla sanatçının yaklaşık 300 eseri gösterildi.

Dergiler, kitaplar ve filmler

Sürrealizm yalnızca resimden ibaret değildi. Centre Pompidou’nun kronolojisine göre 1926’da Paris’te Man Ray’in resimleri ve Okyanusya nesneleriyle Sürrealist Galeri açıldı. Breton 1927’de Nadja’yı yazdı, 1928’de Sürrealizm ve Resim’i yayımladı. 1930’da Dali ve Buñuel’in Altın Çağ (L’Age d’or) filmi Paris’teki Studio 28 sinemasında gösterildi; aşırı sağcı gruplar sinemayı bastı ve tahrip etti. 1933’te Albert Skira’nın Minotaure dergisi yayına başladı; Breton 1937’de derginin genel yayın yönetmeni oldu.

Sürrealizmin özellikleri

• Rüya ve bilinçdışı: Tate’e göre bazı sanatçılar rüya dünyalarını ya da gizli psikolojik gerilimleri resmetti.
• Otomatizm: Birçok sürrealist, bilinçdışından fikir ve imge çekmek için otomatik çizim ya da yazı kullandı; yani bilinçli düşünmeden üretmeye çalıştı.
• Beklenmedik yan yana gelişler: Birbiriyle ilgisiz nesneler aynı sahnede buluşur; tanıdık şeyler tekinsiz bir hal alır. Tate, Freud’un “tekinsiz” kavramını da akımla ilişkilendirir.
• Gerçekçi teknik, imkansız sahne: Dali ve Magritte gibi ressamlar çok titiz, neredeyse fotoğraf gibi bir teknikle olmayacak şeyleri resmetti.
• Disiplinler arası çalışma: Şiir, resim, fotoğraf, nesne ve sinema bir arada. Centre Pompidou’ya göre Dali ve Luis Buñuel’in Endülüs Köpeği (Un chien andalou) filmi Mart 1929’da yaklaşık on beş günde çekildi ve 6 Haziran 1929’dan itibaren Paris’teki Studio des Ursulines’de gösterildi.

Sürrealist teknikler

Centre Pompidou’nun kronolojisi ve Tate sözlüğü, sürrealistlerin icat ettiği ya da sahiplendiği teknikleri şöyle sıralar:

• Cadavre exquis (Enfes ceset): 1925’te başlayan ortak çizim oyunu. Her katılımcı kağıdın bir bölümüne, öncekinin ne yaptığını görmeden çizer.
• Frotaj: Dokulu bir yüzeyin üzerine kağıt koyup kalemle sürterek iz çıkarma. Max Ernst bu tekniği 1925’te Bretanya’da keşfetti.
• Grataj: Hazırlanmış tuvali dokulu bir yüzeye koyup boyayı kazıyarak çekme. Centre Pompidou’ya göre Ernst 1927’de icat etti.
• Dekalkomani: Boyayı iki yüzey arasına sıkıştırıp ayırarak beklenmedik dokular elde etme; ilk kez 1936’da Oscar Dominguez kullandı.
• Paranoyak-eleştirel yöntem: Dali’nin 1929’da geliştirdiği, bir imgede birden fazla imge görmeye dayanan yöntem.

Sürrealizmin önemli ressamları

Salvador Dali (1904-1989)

Akımın en ünlü yüzü. Centre Pompidou’ya göre 1929 civarında gruba katıldı ve aynı yıl Paris’te Galerie Goemans’da ilk sergisini açtı; 1939’da gruptan çıkarıldı. Eriyen saatleriyle bilinen Belleğin Azmi onun eseridir. Hayatı için Salvador Dali yazıma bakabilirsiniz.

Rene Magritte (1898-1967)

Belçikalı ressam, Centre Pompidou’ya göre 1926’da Belçika sürrealist grubunu kurdu ve 1927-1930 arasında Paris’te “kelimeli resimler”ini yaptı. Sıradan nesneleri sıradan olmayan biçimde bir araya getirerek gördüğümüze güvenmeyi sorgulattı. Ayrıntılar için Rene Magritte yazıma göz atabilirsiniz.

Joan Miro (1893-1983)

Katalan ressam 1924’te gruba katıldı ve aynı yıl “rüya resimleri” dönemine başladı. Otomatizmden doğan, yıldızlar, kuşlar ve uçuşan biçimlerle dolu bir dil kurdu. Daha fazlası için Joan Miro yazıma bakabilirsiniz.

Max Ernst (1891-1976)

Köln’de Dada grubundayken 1919’da kolajlar yaptı; frotaj ve grataj gibi tekniklerin mucidi oldu. İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerika’ya sığındı.

Giorgio de Chirico ve diğerleri

Centre Pompidou, İtalyan ressam Giorgio de Chirico’yu sürrealist estetiğin kurucusu olarak görür; de Chirico 1925’te grupla birlikte sergilendi. Andre Masson (1924’te gruba katıldı), Yves Tanguy, fotoğrafçı Man Ray ve heykelci Alberto Giacometti (1931’de ilk “heykel-nesne”lerini yaptı, 1935’te gruptan çıkarıldı) da akımın önemli isimleri arasındaydı.

Kadın sürrealistler

Tate, Leonora Carrington (1917-2011), Dorothea Tanning (1910-2012), Leonor Fini (1908-1996) ve Eileen Agar (1899-1991) gibi kadın sanatçıları da akımın önemli isimleri arasında sayar. Tate’e göre akımla ilişkilendirilen bazı sanatçılar ise sürrealist olarak tanımlanmayı reddetti.

Sürrealizmin en önemli eserleri

1. Ingres’in Kemanı (Man Ray, 1924)

Bir kadının çıplak sırtına bir kemanın ses delikleri çizilmiş fotoğraf. Centre Pompidou’ya göre ilk kez Haziran 1924’te Littérature dergisinin 13. sayısında yayımlandı ve uzun süre Breton’un elindeydi. Centre Pompidou’daki baskı 1993’te müzeye alındı.

2. Öğle Uykusu (Joan Miro, 1925)

Miro’nun 1924’te başlayan “rüya resimleri” döneminden bir eser. Tuval üzerine yağlı boya, 113 x 146 cm; Centre Pompidou 1977’de satın aldı.

3. İmgelerin İhaneti (Rene Magritte, 1929)

Gerçekçi bir pipo resmi ve altında “Ceci n’est pas une pipe” (Bu bir pipo değildir) yazısı. LACMA eseri sözcük, imge ve nesneyi uzlaştırmanın imkansızlığı üzerine bir inceleme olarak tanımlar. Bugün Los Angeles County Museum of Art’ta.

4. Belleğin Azmi (Salvador Dali, 1931)

Issız bir kıyıda eriyen cep saatleri. Sürrealizmin en tanınan resmi aslında oldukça küçüktür: MoMA’ya göre 24,1 x 33 cm. 1934’te MoMA’ya bağışlandı ve bugün New York’ta Museum of Modern Art’ta.

5. Narkissos’un Başkalaşımı (Salvador Dali, 1937)

Dali’nin çift imgelerine iyi bir örnek: suya eğilen Narkissos figürü ile bir yumurtayı tutan elin birbirinin yankısı olduğu tablo. Londra’da Tate koleksiyonunda.

6. Istakoz Telefon (Salvador Dali, 1938)

Bir telefonun ahizesinin yerine yerleştirilmiş ıstakoz. Sürrealist nesnenin en bilinen örneklerinden. Tate koleksiyonunda.

Sürrealizm neden önemli?

Tate’e göre sürrealistler yalnızca yeni bir resim üslubu değil, yeni bir yaşama biçimi aradı. Bilinçdışını, rüyaları ve tesadüfü ciddiye alarak sanatın kaynağını sanatçının iradesinin dışına taşıdılar. Tate, sürrealistlerin alternatif gerçeklikler hayal etmek için mistisizmden, eski kültürlerden ve yerli sanatlarından beslendiğini de vurgular.

Akımın icat ettiği oyunlar ve teknikler, yani enfes ceset, frotaj ya da dekalkomani, sanatçıların sonucunu önceden bilmediği bir üretim biçimini meşrulaştırdı. Sürrealistlerin fotoğrafı, filmi ve gündelik nesneyi resimle aynı ciddiyetle ele alması da sonraki kuşakların sanat anlayışını genişletti.

Sürrealizmden sonra ne oldu?

Centre Pompidou’ya göre İkinci Dünya Savaşı sürrealistleri dağıttı; birçoğu Amerika Birleşik Devletleri’ne sığındı. Bu sürgün, akımın Amerika’daki soyut dışavurumculuk (Abstract Expressionism), Neo-Dada ve Pop Art üzerindeki etkisinin yolunu açtı. Paris’te 1947’de yeni bir uluslararası sürrealizm sergisi açıldı.

Tate’e göre sürrealist fikirler uluslararası ağlar aracılığıyla yayıldı ve farklı tarihsel, coğrafi ve kültürel bağlamlara uyarlandı. Tate Modern 2022’de bu yayılmayı “Sınırların Ötesinde Sürrealizm” (Surrealism Beyond Borders) sergisiyle anlattı. Akımın lideri Andre Breton 1966’da öldü.

Bir önceki büyük kırılma için Kübizm ve duyguyu öne çıkaran Ekspresyonizm yazılarıma bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kısaca sürrealizm

Sürrealizm, sanatın yalnızca gözle görüleni değil, kapalı gözlerin ardında olanı da konu edinebileceğini gösterdi. Tüm akımları sırasıyla görmek için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına, genç Dali’nin Madrid yıllarını anlatan film için Little Ashes yazıma, bilginizi sınamak için modern sanat testime bakabilirsiniz. Akımın kısa tanımı için Tate’in sürrealizm sayfası da iyi bir kaynak.