|

Alberto Giacometti: İnsanı İnceltip Yalnızlığı Heykelleştiren Sanatçı

Alberto Giacometti kimdir?

Alberto Giacometti (1901–1966), 20. yüzyılın en tanınan heykeltıraşlarından biri sayılan İsviçreli sanatçı. İnce, uzun, neredeyse erimiş gibi duran figürleri, savaş sonrası Avrupa’nın yalnızlık ve kırılganlık duygusunun simgesi oldu. Önce Sürrealistlerle çalıştı, sonra canlı modele dönünce gruptan ayrıldı; 1962’de Venedik Bienali heykel büyük ödülünü kazandı. En ünlü eserleri Yürüyen Adam I ve İşaret Eden Adam; adını taşıyan Institut Giacometti Paris’te.

“Bir insanı gördüğüm gibi yapmaya çalışıyorum; ama ne kadar bakarsam o kadar uzaklaşıyor.” — Alberto Giacometti

Alberto Giacometti, 20. yüzyılın en tanınan heykeltıraşlarından biri. İnce, uzun, neredeyse erimiş gibi duran insanları, savaştan yeni çıkmış Avrupa’nın yalnızlığını ve kırılganlığını anlatan bir simgeye dönüştü.

Giacometti’yi yazarken beni en çok şaşırtan, bir dönem heykellerinin o kadar küçülmesiydi ki bir yılın bütün işlerinin birkaç küçük kutuya sığmasıydı. Ardından gelen o ince, uzun figürler de sanki aynı arayışın öbür ucu gibi. Bir insanı gördüğü gibi yapmaya çalıştıkça uzaklaştığını söylemesi, onun bütün tedirginliğini anlatıyor bence.

Önce Sürrealistlerle çalıştı, sonra modele dönüp gruptan ayrıldı ve otuz yıl boyunca hep aynı soruyla boğuştu: bir insanı gerçekten gördüğü gibi nasıl gösterebilirdi? Bu yazıda önce Giacometti’nin hayatını, sonra en önemli eserlerini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Alberto Giacometti kimdir?

İsviçre dağlarında bir sanatçı ailesi

Alberto Giacometti 10 Ekim 1901’de İsviçre’nin İtalyanca konuşulan bölgesindeki Borgonovo köyünde doğdu. Babası Giovanni Giacometti tanınmış bir Post-Empresyonist ressamdı. Kardeşi Diego ise ileride hem onun asistanı ve modeli olacak hem de kendi başına önemli bir tasarımcı olarak tanınacaktı. Alberto sanatın içinde büyüdü; daha ergenlikte kardeşlerinin büstlerini yapıyordu.

1919’da Cenevre’de sanat eğitimi aldı, 1920’de İtalya’ya gitti. Venedik’te Tintoretto, Padova’da Giotto, Roma’da antik heykeller onu çok etkiledi. 1922’de Paris’e yerleşti ve heykeltıraş Antoine Bourdelle’in atölyesinde çalışmaya başladı.

Sürrealist yıllar

1930’ların başında Paris’teki Sürrealistlerin arasına katıldı ve kısa sürede grubun en önemli heykeltıraşı sayıldı. Ama 1935’te yeniden canlı modelden çalışmaya dönmesi Andre Breton’u kızdırdı; anlatılana göre Breton ona, bir kafanın neye benzediğini herkesin zaten bildiğini söyledi. Giacometti gruptan ayrıldı ve ömrünün sonuna kadar modelle çalıştı. Aynı yıllarda Marcel Duchamp ve Joan Miro gibi sanatçılarla aynı çevredeydi.

Küçülen heykeller

1930’ların sonundan 1940’ların ortasına kadar figürleri o kadar küçüldü ki bazıları bir kibrit kutusuna sığacak hale geldi; Giacometti bunun neden olduğunu kendisinin de anlayamadığını söylüyordu. II. Dünya Savaşı yıllarını İsviçre’de geçirdi. 1945’te Paris’e döndüğünde, bütün o yılların işleri birkaç küçük kutuya sığıyordu.

Uzun figürler ve ün

Savaştan sonra figürleri birden uzadı ve incecik oldu. Bu heykeller, insanın yalnızlığını ve kendi anlamını arayışını konu alan varoluşçu felsefeyle birlikte anıldı; yazar Jean-Paul Sartre onun üzerine metinler yazdı. 1956 ve 1962 Venedik Bienali’nde sergilendi; 1962’de heykel büyük ödülünü kazanınca adı bütün dünyada duyuldu.

11 Ocak 1966’da, 64 yaşında İsviçre’nin Chur kentinde öldü ve doğduğu köyün mezarlığına gömüldü.

Giacometti’nin sanat anlayışı

Neden bu kadar ince?

Giacometti figürlerinin, uzaktan gördüğümüz insanlara benzemesini istiyordu. Sokağın karşısındaki birine baktığınızda o kişi ince, küçük ve etrafındaki boşlukla birlikte görünür. Heykellerindeki incelik bir moda ya da üslup oyunu değil, işte bu görme anını yakalama çabası. Yüzeylerin pürüzlü, sanki aşınmış olması da aynı arayışın izi.

Bitmeyen iş

Aynı modeli, çoğu zaman kardeşi Diego’yu ya da eşi Annette’i, yüzlerce kez çalıştı. Heykeli her gün yeniden yoğurur, sonra bozar, ertesi gün baştan başlardı. Kendisi hiçbir işinin bitmediğini, yalnızca bir noktada bırakıldığını söylerdi.

Alberto Giacometti’nin en önemli 10 eseri

1. Kaşık Kadın (1926)

Kaşık Kadın, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Kaşık Kadın, 1926. Kunsthaus Zürich.

Nerede: Kunsthaus Zürich

Afrika sanatındaki tören kaşıklarından esinlenmiş, gövdesi kocaman bir kaşığa dönüşmüş bir kadın figürü. Erken döneminin en güçlü eseri.

Bu eserde neye bakmalı? Gövdenin içindeki çukura. Kadın bedeni burada bir kap gibi; bir şey taşıyan, doğuran bir beden. Giacometti henüz karşısındaki bir modelden değil, kafasındaki bir biçim fikrinden çalışıyor.

2. Asılı Top (1930–1931)

Asılı Top, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Asılı Top, 1930–1931. Kunsthaus Zürich.

Nerede: Kunsthaus Zürich

Metal bir kafesin içinde, oluklu bir top ipe asılmış ve bir hilal biçiminin üzerinde sallanıyor. Sürrealistlerin hemen dikkatini çekti ve Giacometti’nin gruba girmesini sağladı.

Bu eserde neye bakmalı? Askıda kalan harekete. Top hilale değecek gibi duruyor ama hiçbir zaman tam değmiyor. Sürrealistlerin bu eserde gördüğü gerilim, cinsel çağrışımlar kadar o bitmeyen bekleyişle de ilgili.

3. Saat 4’te Saray (1932)

Saat 4'te Saray, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Saat 4’te Saray, 1932. MoMA, New York.

Nerede: MoMA, New York

Tahta çubuklardan yapılmış, içinde bir omurga, bir kuş iskeleti ve bir kadın figürü bulunan kırılgan bir yapı. Sürrealist döneminin en şiirsel işi.

Bu eserde neye bakmalı? Boşluğa. Eserde neredeyse hiç dolu kütle yok; havaya çizgilerle çizilmiş bir mekan gibi. Giacometti bunun, bir kadınla geçirdiği aylara dair bir anı olduğunu anlatmıştı.

4. Görünmez Nesne (1934)

Görünmez Nesne, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Görünmez Nesne, 1934. Çeşitli müzelerde dökümleri.

Nerede: Çeşitli müzelerde dökümleri

Ellerinde görünmeyen bir şey tutan, oturur gibi duran ince bir kadın figürü. Sürrealistlerin çok sevdiği, Breton’un yazılarına konu olan bir eser.

Bu eserde neye bakmalı? Ellerin arasındaki boşluğa. Orada hiçbir şey yok; ama figürün duruşu bir şeyin varlığını hissettiriyor. Giacometti’nin bütün sanatının asıl meselesi olan boşluk, ilk kez burada bu kadar net görünüyor.

5. Burun (1947)

Burun, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Burun, 1947. Fondation Giacometti (Paris) ve çeşitli müzeler.

Nerede: Fondation Giacometti (Paris) ve çeşitli müzeler

Bir kafeste asılı duran, burnu ileri doğru uzamış bir kafa. Savaş sonrasının en tedirgin edici eserlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Burnun uzunluğuna ve kafesin sınırına. Burun kafesin dışına taşıyor; heykel kendi çerçevesine sığmıyor. Ölüm, hastalık ve saldırganlık aynı anda akla geliyor.

6. Yürüyen Adam I (1960)

Yürüyen Adam I, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Yürüyen Adam I, 1960. Çeşitli müzelerde dökümleri.

Nerede: Çeşitli müzelerde dökümleri

Giacometti’nin en tanınan eseri. Yaklaşık 1,8 metre boyunda, incecik, adım atan bir erkek figürü. Dökümlerinden biri 2010’da açık artırmada rekor bir fiyata satıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Adımın tam o anına. Figür ne duruyor ne koşuyor; bir adım atmanın ortasında. Pürüzlü yüzey ışığı dağıtıyor ve uzaktan bakınca heykel titriyormuş gibi görünüyor. Yalnız ama yürümeye devam eden bir insan; savaş sonrası Avrupa’nın aynaya bakışı gibi.

7. İşaret Eden Adam (1947)

İşaret Eden Adam, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, İşaret Eden Adam, 1947. Tate (Londra) ve çeşitli müzeler.

Nerede: Tate (Londra) ve çeşitli müzeler

Bir kolu ileri uzanmış, öbür kolu yana açılmış ince bir figür. Giacometti’nin bu heykeli tek bir gecede yaptığı anlatılır. Bir dökümü 2015’te açık artırmada o güne kadar bir heykele ödenen en yüksek fiyatlardan birine ulaştı.

Bu eserde neye bakmalı? İşaret ettiği yöne. Kolun ucunda kimse yok; figür boşluğu gösteriyor. Yana açılmış öbür kol ise sanki birini bekliyor. Heykel aslında yanında bir figür daha olacak şekilde düşünülmüştü.

8. Meydan (1948)

Meydan, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Meydan, 1948. Çeşitli müzelerde dökümleri.

Nerede: Çeşitli müzelerde dökümleri

Ortak bir kaidenin üzerinde, birbirine bakmadan yürüyen dört erkek ve kıpırdamadan duran bir kadın.

Bu eserde neye bakmalı? Figürlerin birbirine hiç değmemesine. Hepsi aynı meydanda ama yolları kesişmiyor. Giacometti’nin şehirde insanları izlerken edindiği izlenim bu: kalabalığın ortasında yalnızlık.

9. Diego büstleri (1950’ler–1960’lar)

Diego büstleri, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Diego büstleri, 1950’ler–1960’lar. Fondation Giacometti (Paris), Kunsthaus Zürich ve çeşitli müzeler.

Nerede: Fondation Giacometti (Paris), Kunsthaus Zürich ve çeşitli müzeler

Kardeşi ve ömür boyu modeli Diego’nun defalarca yapılmış büstleri. Bazıları önden geniş, yandan neredeyse bir bıçak kadar ince.

Bu eserde neye bakmalı? Yandan bakmaya. Önden tanıdık bir yüz görürsünüz; yana geçince kafa incecik bir levhaya dönüşür. Giacometti, bir yüzün tek bir açıdan asla tam kavranamayacağını böyle gösteriyor.

10. Annette ve Caroline portreleri (1960’lar)

Annette ve Caroline portreleri, Alberto Giacometti
Alberto Giacometti, Annette ve Caroline portreleri, 1960’lar. Fondation Giacometti, Paris ve çeşitli koleksiyonlar.

Nerede: Fondation Giacometti, Paris ve çeşitli koleksiyonlar

Eşi Annette’i ve son yıllarındaki modeli Caroline’i konu alan yağlıboya portreler. Gri ve kahverengi tonlarda, üst üste binmiş çizgilerle kurulmuş yüzler.

Bu eserde neye bakmalı? Çizgilerin tekrarına. Giacometti aynı konturu, yani yüzün dış hattını defalarca çizmiş, silmiş, yeniden çizmiş. Yüz ortaya çıkıyor ama hiçbir zaman tamamlanmıyor; tuvalin kenarları çoğu zaman boş bırakılmış.

Giacometti’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?

Paris’teki Institut Giacometti en zengin koleksiyona sahip; sanatçının atölyesi de burada yeniden kurulmuş, yani çalıştığı odanın içine girmiş gibi olursunuz. İsviçre’de Kunsthaus Zürich ve Basel’deki Fondation Beyeler, ABD’de ise MoMA ve Guggenheim önemli eserlerine ev sahipliği yapıyor.

Londra’da Tate Modern ve Tate Britain koleksiyonlarında da heykelleri var. Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzelerin resmi sitelerinden kontrol edebilirsiniz: MoMA, Guggenheim Müzesi.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki Paris gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Alberto Giacometti hakkında merak edilenler

Giacometti’nin figürleri neden bu kadar ince?

Giacometti insanları uzaktan gördüğü gibi, yani küçük, ince ve etrafındaki boşlukla birlikte göstermek istiyordu. Figürleri yoğura yoğura inceltir, yüzeylerini pürüzlü bırakırdı. Bu incelik bir üslup oyunu değil, bir görme biçiminin sonucu.

Giacometti sürrealist miydi?

1930–1935 arasında Paris’teki Sürrealist grubun içindeydi ve dönemin en önemli sürrealist heykellerini yaptı. Ama yeniden canlı modelden çalışmaya başlayınca gruptan ayrıldı. Sonraki eserleri genellikle varoluşçu felsefeyle birlikte anılır.

En pahalı heykellerinden biri hangisi?

2010’da satılan Yürüyen Adam I dökümü ve 2015’te satılan İşaret Eden Adam dökümü, o yıllarda bir heykele ödenen en yüksek fiyatlar arasına girdi. İki eserin de yalnızca sınırlı sayıda bronz dökümü var.

Giacometti resim de yaptı mı?

Evet. Heykelleri kadar bilinmese de hep resim ve çizim yaptı; özellikle son on yılında eşi Annette’in ve kardeşi Diego’nun portreleri üzerinde uzun uzun çalıştı. Gri tonlarda, üst üste binen çizgilerle kurulan bu portreler de heykelleriyle aynı arayışın ürünü.

Kısaca Alberto Giacometti

Doğum10 Ekim 1901, Borgonovo (İsviçre)
Ölüm11 Ocak 1966, Chur (İsviçre)
AlanıHeykel, resim, çizim
AkımÖnce Sürrealizm, sonra kendine özgü figüratif anlatım
EğitimiCenevre Sanat Okulu; Paris’te Antoine Bourdelle’in atölyesi
ModelleriKardeşi Diego, eşi Annette, Caroline
ÖdülüVenedik Bienali heykel büyük ödülü (1962)
En ünlü eserleriYürüyen Adam I (1960), İşaret Eden Adam (1947)
Diğer önemli eserleriKaşık Kadın, Asılı Top, Saat 4’te Saray, Meydan
MüzesiInstitut Giacometti, Paris

Giacometti’nin heykellerinin yanında durunca insan kendini tuhaf biçimde yalnız hissediyor. Figürler hem çok uzakta hem de tam karşınızda. Ömrü boyunca bir insanı gördüğü gibi gösterememenin huzursuzluğuyla uğraşması, sanatın bir sonuç değil bir arayış olduğunu hatırlatıyor.

Giacometti’nin sürrealist çevresinden Joan Miro ve Salvador Dali, modern heykelin diğer büyük isimleri Constantin Brancusi ve Auguste Rodin yazılarıma, diğer sanatçılar için Ressamlar sayfasına, sanat akımları için Sanat Tarihi Dönemleri sayfasına bakabilirsiniz. Modern sanat bilginizi sınamak isterseniz Modern Sanat testim sizi bekliyor.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler