Final Portrait (2017): Giacometti’nin Bitmeyen Portresi Ne Kadar Gerçek?

Final Portrait, oyuncu Stanley Tucci’nin kamera arkasına geçerek yazıp yönettiği küçük, neredeyse tek mekanda geçen bir film. Konusu basit: Alberto Giacometti, Amerikalı arkadaşı James Lord’a bir portresini yapmak istediğini söylüyor ve bunun en fazla bir öğleden sonra süreceğine söz veriyor. Lord kabul ediyor. Sonra günler geçiyor ve portre bir türlü bitmiyor.

Giacometti’yi Geoffrey Rush, James Lord’u Armie Hammer oynuyor. Bu yazıda filmin ne anlattığına, gerçek olaylarla nerede örtüşüp nerede ayrıldığına ve sözü edilen eserlerin bugün nerede olduğuna bakacağım.

Final Portrait künyesi

Final Portrait ne anlatıyor?

Yıl 1964. Giacometti dünyaca ünlü, eserleri büyük paralara satılıyor; ama hala Paris’in Montparnasse semtindeki küçük, dağınık, tozlu atölyesinde çalışıyor. James Lord birkaç gün içinde New York’a dönecek. Giacometti onu atölyeye çağırıyor, bir sandalyeye oturtuyor ve tuvalin başına geçiyor.

İlk gün iyi geçiyor. Ertesi gün Giacometti söyleniyor, küfrediyor, “imkansız” diyor ve “bir gün daha” istiyor. Lord uçak biletini erteliyor. Sonra bir kez daha. Bu arada atölyenin çevresindeki hayatı da görüyoruz: Giacometti’nin sağ kolu olan sabırlı kardeşi Diego, yorgun ve kırgın karısı Annette ve Giacometti’nin modeli, sevgilisi Caroline. Giacometti kazandığı paraları atölyenin köşelerine saklıyor, Caroline’a pahalı hediyeler alıyor, Annette’e ise neredeyse hiç zaman ayırmıyor.

Film, büyük bir sanatçının dahiyane anlarını değil, işin dağınık ve sinir bozucu tarafını gösteriyor: kendinden asla memnun olmayan, her akşam o gün yaptığını büyük fırçayla silen bir adam ve onun karşısında sabırla oturan bir arkadaş. Geoffrey Rush’ın Giacometti’si hem komik hem yorucu; Tucci de bunu dramatik değil, hafif ve ironik bir tonla anlatıyor.

Filmdeki olaylar ne kadar gerçek?

Bitmeyen portre

Filmin ana hikayesi gerçek. James Lord, savaştan sonra Avrupa’ya gelip Paris’te Giacometti ile tanışmış Amerikalı bir yazardı. 1964’te Giacometti ondan portresi için poz vermesini istedi. Lord’un beklentisi iki üç saatlik tek bir seanstı; ama yaklaşık iki hafta ve 18 seans sonra çalışma durduğunda tablo Giacometti’ye göre hala bitmemişti. Giacometti’nin portreyi tekrar tekrar boyayıp silmesi, bir portrenin asla bitirilemeyeceğine inanması da Lord’un anlattıklarıyla örtüşüyor.

Lord bu seanslar boyunca tuttuğu notları bir kitaba dönüştürdü. A Giacometti Portrait, 1965’te New York’taki Museum of Modern Art (MoMA) tarafından, müzenin büyük Giacometti retrospektifiyle aynı dönemde yayımlandı. Lord daha sonra Giacometti’nin kapsamlı bir biyografisini de yazdı.

Tucci’nin eklemeleri

Film kitabın birebir uyarlaması değil. Border Crossings dergisindeki değerlendirmeye göre kafe ve restoran sahneleri, Caroline’ın arabasıyla yapılan gezinti, Caroline’ın pezevenkleriyle yapılan pazarlık ve mezarlık yürüyüşü gibi bölümler Lord’un günlüğünde yok; Tucci bazı fikirleri başka yazılı kaynaklardan da almış. Annette, Diego ve Caroline kitapta geçiyor ama filmde çok daha fazla yer ve ses kazanıyorlar.

Caroline, Annette ve Diego

Caroline gerçek bir kişi. Montparnasse’ta tanıştığı bu genç kadın, Giacometti’nin son yıllarının en önemli modellerinden biri oldu; Fondation Giacometti’ye göre 1960’tan itibaren ona poz verdi ve sanatçı onun pek çok portresini yaptı. Giacometti’nin karısı Annette ve kardeşi Diego da hayatının merkezindeydi. Diego, ağabeyinin atölyedeki en yakın yardımcısıydı. Annette, Giacometti’nin 1966’daki ölümünden sonra atölyedeki eşyaları, üzerine çizim yapılmış duvarları ve eserleri koruyarak bugünkü Fondation Giacometti’nin temelini attı.

Atölye

Giacometti, 1926’dan ölümüne kadar Paris’te 46 rue Hippolyte-Maindron adresindeki, 25 metrekareyi bulmayan bir atölyede çalıştı; atölyede 1950’lerin sonuna kadar akan su bile yoktu. Film ise Paris’te değil, İngiltere’de çekildi: atölye bir film stüdyosunda, fotoğrafçı Ernst Scheidegger’in atölye fotoğrafları örnek alınarak yeniden kuruldu; Paris sokakları da Londra’da çekildi.

Filmdeki portre ve eserler bugün nerede?

Giacometti’nin eserleri telif kapsamında olduğu için burada görsellerini kullanmıyorum. Aşağıda filmle doğrudan ilgili eserleri ve bugün nerede olduklarını topladım.

Filmin konusu olan 1964 tarihli portre, Fondation Giacometti’nin kataloğuna göre önce James Lord’a ait oldu, ardından birkaç özel koleksiyondan geçti ve 9 Kasım 2015’te Christie’s New York’ta satıldı; bugün özel koleksiyonda. Tablo, Lord’un kitabının yayımlandığı yıl, 1965’te MoMA’daki Giacometti sergisinde gösterilmişti. Giacometti’nin Lord’u 1954’te kurşun kalemle çizdiği daha erken bir portresi ise Zürih’te, Kunsthaus Zürich’teki Alberto Giacometti Vakfı koleksiyonunda.

Giacometti’nin daha genç halini görmek isteyenler için kamu malı olan güzel bir kaynak var: ressam babası Giovanni Giacometti’nin oğlunu boyadığı portreler. Bunlardan biri de yine Kunsthaus Zürich’te.

Hollandalı fotoğrafçı Emmy Andriesse’nin atölyenin merdivenlerinde çektiği bu fotoğraf, filmde Geoffrey Rush’ın canlandırdığı dağınık saçlı, ceketli Giacometti’yi çok iyi hatırlatıyor.

Fragman

Final Portrait hakkında sık sorulan sorular

Giacometti’nin hayatını ve ince uzun figürlerinin hikayesini Alberto Giacometti yazımda anlattım. Filmde Picasso’dan ve Marc Chagall’ın Paris Operası için yaptığı tavan resminden de söz ediliyor. Ressamların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.