Bosch Belgeselleri: Touched by the Devil ve The Garden of Dreams (2016)

2016, Hieronymus Bosch’un öldüğü 1516’dan tam beş yüz yıl sonrasıydı. O yıl iki müze, iki ülke ve iki belgesel aynı ressamın peşine düştü. Doğduğu ve bütün hayatını geçirdiği Hollanda kasabası ‘s-Hertogenbosch (kısaca Den Bosch) onun için tarihinin en büyük sergisini açtı; birkaç ay sonra Madrid’deki Prado Müzesi de kendi büyük sergisini. Bosch belgeselleri de bu iki serginin etrafında doğdu.

Bosch’un resimlerine bakmak, biraz bir rüyaya bakmak gibi. Kuş başlı yaratıklar, dev çilekler, içinden insan çıkan yumurtalar, müzik aletleriyle cezalandırılan günahkarlar… Beş yüz yıldır herkes bu resimlere bakıyor ve herkes başka bir şey görüyor. Bence bu iki belgeselin en güzel yanı, bu tuhaflığı çözmeye çalışırken onu bozmamaları. Biri bir laboratuvarın içinden, öbürü bir sohbetin içinden bakıyor; ikisinin sonunda da Bosch hala biraz uzakta, hala biraz gizemli kalıyor.

Bu yazıda iki Bosch belgeselinin künyesine, ne anlattıklarına, birbirinden nasıl ayrıldıklarına ve filmlerde görünen tabloların bugün nerede olduğuna bakacağız.

Bosch belgeselleri künyesi

Hieronymus Bosch: Touched by the Devil

Bosch: The Garden of Dreams

Touched by the Devil ne anlatıyor?

Film, Den Bosch’taki Noordbrabants Museum’un 500. yıl sergisine hazırlanan küçük bir Hollandalı ekibi izliyor. Başlarında sanat tarihçisi Matthijs Ilsink var; yanında Bosch uzmanı Jos Koldeweij, görüntüleme uzmanları ve bir panel restoratörü. Ekibin adı Bosch Araştırma ve Koruma Projesi. Amaçları iddialı: dünyanın dört bir yanına dağılmış Bosch tablolarını tek tek incelemek ve hangisinin gerçekten ustanın, hangisinin atölyesinin ya da takipçilerinin elinden çıktığını bulmak.

Bunun için Madrid’e, Venedik’e, New York’a, Berlin’e, Rotterdam’a ve Kansas City’ye gidiyorlar. Tabloların yalnızca yüzeyine değil, içine de bakıyorlar. Kızılötesi reflektografi denen yöntemle, yani boyanın altını gösteren özel bir kamerayla, ressamın tuvale ilk çizdiği taslağı görüyorlar. X ışınlarıyla son anda yapılan değişiklikleri, yüksek çözünürlüklü makro çekimlerle de fırça izlerini inceliyorlar. Eleştirmenlerin aktardığına göre ekip, figürlerin kulaklarının nasıl çizildiğini bile karşılaştırıyor. İzlerken fark edeceksiniz: bir tabloyu “gerçek” saymak, sabırla toplanmış yüzlerce küçük ayrıntıya dayanıyor.

Ama film yalnızca bir laboratuvar hikayesi değil. Hollandalıların elinde neredeyse hiç Bosch yok; en ünlü tabloları başka ülkelerin müzelerinde. Sergi için ödünç almaları gerekiyor, bu da bir pazarlık, bir diplomasi demek. En zorlu durak, dünyanın en büyük Bosch koleksiyonuna sahip Prado. Filmin en gergin anları, ekibin araştırma sonuçlarının bu pazarlığı nasıl etkilediğini gösterdiği sahneler. Sonunu söylemeyeceğim, ama finalde Kansas City’de küçük bir tablo için verilen karar filmin en sevindirici anı.

Bosch: The Garden of Dreams ne anlatıyor?

Jose Luis Lopez-Linares’in filmi bambaşka bir yoldan gidiyor. Bir araştırmanın değil, bir sohbetin filmi bu. Ortada tek bir tablo var: Prado’daki Dünyevi Zevkler Bahçesi. Film, tablonun kapaklarının açılmasıyla başlıyor ve sonra onu üç paneliyle, yüzlerce figürüyle yavaş yavaş dolaşıyor. Prado’nun basın metnine göre görüntüler çok yüksek çözünürlükte çekildi; kamera tabloya o kadar yaklaşıyor ki müzede asla göremeyeceğiniz ayrıntılar perdeyi dolduruyor.

Filmin anlatıcısı, tablo üzerine kitap yazmış sanat tarihçisi Reindert Falkenburg. Onun düşüncesi filmin de çıkış noktası: Bu tablo Brüksel’deki Nassau sarayında bir “sohbet nesnesi” olarak, yani konukların önünde durup tartıştığı, yorumladığı bir eser olarak yapılmış olabilir. Film bu sohbeti beş yüz yıl sonra yeniden başlatıyor. Orhan Pamuk, Salman Rushdie, Hollandalı yazar Cees Nooteboom, filozof Michel Onfray, ressam Miquel Barcelo, Çinli sanatçı Cai Guo-Qiang, besteci Ludovico Einaudi, soprano Renee Fleming ve daha pek çoğu tabloya bakıp onda ne gördüklerini anlatıyor.

Bu seslerden bazıları insanın içinde uzun süre kalıyor. Cees Nooteboom, tablonun Fransız Devrimi’nden önce ve sonra, Marksizmden önce ve sonra, Auschwitz’den önce ve sonra hep aynı kaldığını, ahşap ve boyadan yapılmış aynı nesne olarak orada durduğunu hatırlatıyor; değişen bizmişiz. Brezilyalı yazar Nelida Pinon ise onu anlatmak için yeni kelimeler icat etmek gerektiğini söylüyor. Arka planda Arvo Part’tan Max Richter’e, Ludovico Einaudi’den Lana Del Rey’e uzanan bir müzik seçkisi akıyor. Belki de en çok şunu düşündürüyor: Bir tabloya bakmak, aslında kendimize bakmanın bir yolu.

Belgeseller neyi farklı anlatıyor?

İki Bosch belgeseli aynı yıl, aynı ressam için çekildi; ama biri sorulara cevap arıyor, öbürü soruların kendisini seviyor. Bu iki bakışın arasında, filmlerin dışında kalan ilginç bir gerilim de var.

Bilim ve hayal gücü

Touched by the Devil Bosch’u bir problem gibi ele alıyor: Hangi tablo onun, hangisi değil, nasıl çalışıyordu? Bu yüzden film boyunca tablolara bakmaktan çok, tablolara bakan insanlara bakıyoruz. The Garden of Dreams ise Bosch’un kim olduğundan çok, onun tablosunun bize ne yaptığıyla ilgileniyor. Bosch’un hayatına da değiniyor (üyesi olduğu dini kardeşliğe, kasabasındaki pazar yerine), ama asıl kahraman tablonun kendisi.

Perde arkasındaki Prado ve Den Bosch gerilimi

İşin ilginç yanı, iki filmin arkasındaki kurumlar 2016’da birbiriyle tartışıyordu. Hollandalı ekip, Prado’daki iki eseri, Delilik Taşının Çıkarılması ve Yedi Ölümcül Günah masasını, Bosch’un kendi eli yerine atölyesine ya da takipçilerine verdi. The Art Newspaper’ın haberine göre Prado bu sonuçlara katılmadığını açıkladı ve Den Bosch sergisine göndereceği iki eseri, açılıştan kısa süre önce geri çekti. Müzenin açıklamasındaki cümle çok diplomatik: Hollandalı meslektaşların bilimsel sonuçlarına saygı duyuyoruz, ama onları paylaşmıyoruz.

Touched by the Devil bu gerilimin bir kısmını kameraya yansıtıyor. Eleştirmenler, Prado’nun Flaman resmi bölüm başkanı Pilar Silva Maroto’nun Hollandalı ekibin yöntemlerine şüpheyle baktığı sahneleri özellikle not etti. Aynı Pilar Silva Maroto, Prado’nun ortak yapımcısı olduğu The Garden of Dreams’de serginin küratörü olarak konuşuyor. Bence iki filmi arka arkaya izlemenin en keyifli yanı bu: Aynı tabloların etrafında iki farklı ses, iki farklı sahiplenme duygusu duyuyorsunuz.

Eleştirmenler ne dedi?

Touched by the Devil için ScreenAnarchy filmi sürükleyici bir “sanat dedektif hikayesi” diye övdü; Film Forward ise fazla temkinli, çatışmadan kaçan ve uzmanlar dünyasının dışına pek çıkamayan bir film buldu. The Garden of Dreams için POV Magazine, tabloyu açıp panellerini tek tek inceleyen bu filmi “düşünceli bir seminer”e benzetti; zekice ve aydınlatıcı buldu, ama anlatımını biraz klasik kaldı diye eleştirdi. Bu çekincelere katılmak mümkün. Yine de iki filmde de Bosch’un resimleri o kadar yakın planda görünüyor ki, insan zaman zaman konuşmaları unutup yalnızca ayrıntılara bakmak istiyor.

Bir ressamın hayatını değil de tek bir tablonun içini anlatan bir başka film merak ediyorsanız, Bruegel’in tablosunun içinde geçen The Mill and the Cross yazısına bakabilirsiniz.

Belgesellerde görünen eserler ve bugün nerede?

Bosch’tan bugüne ulaşan eser sayısı çok az; uzmanların ona ya da atölyesine verdiği yaklaşık yirmi beş tablo ve yirmi kadar çizim Avrupa ve Amerika’daki müzelere dağılmış durumda. Belgesellerde öne çıkan eserler ve bugün bulundukları yerler şöyle:

Dünyevi Zevkler Bahçesi (1490-1500 dolayı): The Garden of Dreams’in tek kahramanı. Solda cennet, ortada çıplak insanlarla dolu tuhaf bir bahçe, sağda cehennem. Prado’nun kayıtlarına göre tablo önce Nassau ailesinin, sonra Alba Dükü’nün elindeydi; 1591’de İspanya Kralı II. Felipe satın aldı ve 1593’te El Escorial Manastırı’na gönderdi. Yüzyıllarca orada kaldıktan sonra 20. yüzyılda Prado’ya geçti ve bugün de Madrid’de, Prado Müzesi’nde. Panellerin anlamını Dünyevi Zevkler Bahçesi yazısında ayrıntılı anlattım.

Aziz Antonius’un Ayartılması (Kansas City): Touched by the Devil’in finalindeki küçük tablo. Uzun süre atölye işi sayılan bu küçük panel, Hollandalı ekibin incelemesinden sonra Bosch’un kendi eserleri arasına alındı. Bugün ABD’nin Kansas City kentindeki Nelson-Atkins Sanat Müzesi’nde. Filmde müze müdürü Julian Zugazagoitia’nın bu habere sevinci görülmeye değer.

Delilik Taşının Çıkarılması ve Yedi Ölümcül Günah: İkisi de Madrid’deki Prado Müzesi’nde. Hollandalı ekip bu eserleri atölyeye ya da takipçilere verdi, Prado ise Bosch’a ait olduklarını savunmaya devam ediyor. Yani bu tablolar, kimin haklı olduğu hala tartışılan iki eser.

Venedik’teki Bosch’lar: Ekip, Venedik’teki Gallerie dell’Accademia’da bulunan iki triptiği (üç panelli tablo), Getty Vakfı’nın desteğiyle restore ettirdi; restorasyon Ocak 2016’da bitti ve eserler Den Bosch sergisine gidebildi. Bu sergide Palazzo Grimani’deki Öbür Dünya Görüleri adlı panel dizisi de yer aldı. Filmde ekibin Venedik durağını da izliyoruz.

Bu arada, iki sergi de rekor kırdı. Den Bosch’taki Visions of Genius (“Bir Dahinin Görüleri”), 13 Şubat-8 Mayıs 2016 arasında 421.700 ziyaretçi ağırladı. Prado’nun 31 Mayıs-25 Eylül 2016 arasındaki 500. yıl sergisi de 589.692 ziyaretçiyle müzenin o güne kadarki en çok ziyaret edilen sergisi oldu. Bosch’un hayatını ve diğer eserlerini merak ediyorsanız Hieronymus Bosch yazısına, Madrid’e yolunuz düşerse Prado Müzesi’nde görülmesi gereken 10 eser listesine, onu çevreleyen sanat dünyası için de Hollandalı ve Flaman ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.

Bosch belgeselleri hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını ve sanat dünyasını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.