Moulin Rouge (1952): Toulouse-Lautrec’in Hikayesi Ne Kadar Gerçek?

Moulin Rouge, Paris’in en ünlü dans salonunun dumanlı ışıkları altında, masasında tek başına oturup çizim yapan küçük bir adamı anlatıyor: Henri de Toulouse-Lautrec. John Huston’ın 1952’de çektiği bu film, bir ressamın hayatını anlatmaktan çok, onun gözüyle bakmayı deniyor. Renkler soluk ve puslu, gölgeler yeşilimsi, kadınların yüzleri bir afişten fırlamış gibi. Bence filmin en güzel yanı da bu: izlerken bir Lautrec tablosunun içinde dolaştığınızı hissediyorsunuz.

Ama bu bir eğlence filmi değil. Kahkahaların, kankan danslarının ve şampanyanın arkasında çok yalnız bir adam var. Aynaya her baktığında kendini çirkin bulan, sevilmeyi isteyip sevildiğine inanamayan biri. Moulin Rouge filmi insanın içine işleyen, hüzünlü bir portre; belki de en çok, bir sanatçının acısını nasıl çizgiye dönüştürdüğünü düşündürüyor.

Bir not: Bu yazı, 2001’de Baz Luhrmann’ın çektiği, Nicole Kidman ve Ewan McGregor’lu müzikal Moulin Rouge! hakkında değil. O film aynı salonda geçen kurgusal bir aşk müzikali; Lautrec orada yalnızca yan karakter. 1952 tarihli Moulin Rouge ise doğrudan Lautrec’in hayatını anlatıyor.

Moulin Rouge (1952) künyesi

Moulin Rouge filmi ne anlatıyor?

Film 1890’ların Paris’inde, Moulin Rouge’da bir gece açılıyor. Dansçılar coşkuyla kankan yaparken Lautrec masasında oturuyor, konyağını yudumluyor ve hızlı hızlı çiziyor. Salon kapanınca herkes gidiyor, o ise Montmartre sokaklarında evine tek başına dönüyor. Bu ilk dakikalarda filmin tonunu hemen anlıyorsunuz: ışıltının ortasında bir yalnızlık.

Ardından geriye dönüp çocukluğunu görüyoruz. Soylu bir ailenin oğlu olan Henri, çocukken geçirdiği bir kazadan sonra bir daha normal boyuna ulaşamıyor. Babası Kont, mirasını sürdürecek bir oğul beklerken karşısında yürümekte zorlanan bir çocuk buluyor. Henri Paris’e gidip resme sarılıyor, çünkü orada en azından kimse ona acıyarak bakmıyor.

Montmartre’da önce sokakta tanıştığı Marie adlı genç bir kadınla, sonra zarif ve sakin Myriamme’yle iki ayrı bağ kuruyor. Birinde hırpalanıyor, diğerinde ise kendi korkularıyla kendini hırpalıyor. Bu arada Moulin Rouge için yaptığı afiş bütün Paris’in konuştuğu bir esere dönüşüyor. Ün geliyor, ama içindeki boşluk dolmuyor ve içki giderek hayatını ele geçiriyor. Sonunu söylemeyeceğim; yalnızca son sahnenin, filmin en akılda kalan ve en dokunaklı anlarından biri olduğunu söyleyeyim.

Moulin Rouge ne kadar gerçek?

Moulin Rouge filmi gerçek bir hayata dayanıyor, ama bir belgesel değil. Filmin kaynağı, Pierre La Mure’ün 1950’de New York’ta yayımlanan Moulin Rouge romanı. Yani perdeye gelen hikaye önce bir romancının, sonra da Huston ile Anthony Veiller’in elinden geçmiş. Klasik filmler kanalı TCM’in yazısı da filmin olayların “harfi harfine gerçeği” olarak alınmaması gerektiğini, bunun kurgulanmış bir anlatım olduğunu vurguluyor.

Gerçek olanlar

Hastalığı ve boyu: Lautrec 24 Kasım 1864’te Albi’de, soylu bir ailede doğdu. Anne ve babası birinci dereceden kuzendi; Metropolitan Müzesi ve Chicago Sanat Enstitüsü, ressamın sağlık sorunlarını büyük olasılıkla bu akraba evliliğine bağlıyor. Madrid’deki Thyssen-Bornemisza Müzesi’ne göre 1878’de sol, ertesi yıl da sağ uyluk kemiğini kırdı. Doğuştan gelen kemik hastalığıyla birlikte bu kırıklar yüzünden bacakları büyümedi ve boyu kısa kaldı. Film bu kısmı ana hatlarıyla doğru veriyor; Amerikan Film Enstitüsü kayıtlarına göre hastalığı, filmde de anne-babanın kuzen olmasına bağlanıyor.

Montmartre ve Moulin Rouge: Lautrec 1882’den itibaren Paris’te Bonnat ve Cormon’un atölyelerinde eğitim aldı, 1884’te Montmartre’da kendi atölyesini kurdu. Moulin Rouge 1889’da açıldı ve Chicago Sanat Enstitüsü’ne göre Lautrec buranın müdavimiydi, hatta kendisine ayrılmış bir masası vardı. Filmde Jane Avril, La Goulue ve Valentin le Desosse gibi gördüğünüz isimler de gerçek kişiler; hepsi Lautrec’in resimlerinde ve afişlerinde yaşıyor.

İçki ve son yıllar: Ailesi 1899’da onu alkol bağımlılığından kurtarmak için bir kliniğe yatırdı. Lautrec 9 Eylül 1901’de, annesine ait Malrome şatosunda, 36 yaşında öldü. Filmin son bölümü bu belgeli gerçeklere yaslanıyor.

Kurgu ya da süslenmiş olanlar

Filmin duygusal merkezi olan iki aşk hikayesi, yani Marie Charlet ve Myriamme Hayam’la yaşananlar, romanın kurduğu dramatik yapının parçası. Bu ilişkilerin filmdeki biçimini doğrulayan bilinen bir belge yok; o yüzden bunları gerçek bir biyografi gibi değil, Lautrec’in yalnızlığını anlatmak için kurulmuş sahneler gibi izlemek daha doğru. TCM’in yazısı, ressamın hayatının daha aşırı ve skandal yanlarının ise filme hiç alınmadığını belirtiyor. Yani film hem bazı şeyleri ekliyor hem de bazılarını yumuşatıyor.

İşin ilginç yanı: Jose Ferrer dizlerinin üstünde

Lautrec’i oynayan Jose Ferrer 1,80’e yakın boyuyla uzun bir adamdı. TCM’in aktardığına göre yakın çekimlerde dizlerini büküp bacaklarını gevşeterek kısa görünüyordu. Boydan boya görüldüğü sahnelerde ise bacakları arkasına bağlanıyor, dizlerinin üstünde yürüyordu. Ekip, kan dolaşımı düzelsin diye sık sık ara verip bacaklarına masaj yapıyordu. Ferrer filmde ayrıca Lautrec’in babası Kont’u da oynuyor. Bu fiziksel zorluğu bildiğinizde, ekrandaki o ağır, yorgun yürüyüş başka türlü görünmeye başlıyor.

Bir de renkler meselesi var. Huston, Technicolor’ın keskin, parlak renklerini Lautrec’e uygun bulmadı. Görüntü yönetmeni Oswald Morris, sis etkisi veren bir filtre ve renkli ışıklarla tabloları andıran yumuşak, soluk bir görüntü elde etti. Amerikan Film Enstitüsü kayıtlarına göre her ana karakterin kendi ışık rengi bile vardı: Ferrer mavi-yeşil, Colette Marchand mor, Suzanne Flon pembe ışıkta çekildi. Filmin bu kadar “boyanmış” görünmesinin sırrı bu.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Moulin Rouge filminin en güzel yanlarından biri, Lautrec’in eserlerini adeta canlandırması. Filmde gördüğünüz figürlerin çoğunu bugün müzelerde bulabilirsiniz. Ressamın hayatını ve sanatını daha ayrıntılı merak ediyorsanız Henri de Toulouse-Lautrec yazıma bakabilirsiniz.

Moulin Rouge: La Goulue (1891): Filmde Lautrec’i ünlü yapan afiş bu. Ortada eteklerini savurarak dans eden La Goulue (asıl adı Louise Weber), önde ise gölge gibi duran, “kemiksiz” lakaplı dans partneri Valentin le Desosse var. Amsterdam’daki Rijksmuseum bu afişi Lautrec’in “ilk ve aynı zamanda en ünlü” afişi olarak tanımlıyor. Renkli taş baskı (litografi, yani taş kalıp üzerine çizilip basılan baskı) tekniğiyle yapılan afişin kopyaları bugün New York’taki Metropolitan Müzesi, Rijksmuseum ve Albi’deki Toulouse-Lautrec Müzesi gibi pek çok koleksiyonda bulunuyor. Albi’deki müzeye göre Lautrec 1891-1900 arasında toplam 31 afiş tasarladı.

Moulin Rouge’da (1892-1895): Filmin atmosferini en çok hatırlatan tablo bu olabilir. Bir masanın çevresinde Lautrec’in arkadaşları oturuyor; arkada La Goulue saçlarını düzeltiyor, sağ kenarda şarkıcı May Milton’ın yüzü yapay ışıkta tuhaf, asit yeşili bir renge bürünmüş. Dikkatli bakarsanız arka planda Lautrec’in kendisini, uzun boylu kuzeni doktor Gabriel Tapie de Celeyran’ın yanında küçük bir figür olarak görürsünüz. Tablo bugün Chicago Sanat Enstitüsü’nde, 242 numaralı salonda sergileniyor. Filmdeki yeşilimsi ışığın nereden geldiğini bu tabloya bakınca anlıyorsunuz.

Jane Avril afişleri: Filmde Zsa Zsa Gabor’un canlandırdığı Jane Avril, Lautrec’in en çok çizdiği dansçılardan biriydi. 1893’te Jardin de Paris için yaptığı afişte Avril’i bacağını havaya kaldırmış dans ederken, önde de bir kontrbasın sapını kavrayan bir el görürsünüz. Albi’deki Toulouse-Lautrec Müzesi de ressamın Jane Avril, Aristide Bruant ve Yvette Guilbert gibi gece hayatı yıldızlarını resmettiğini anlatıyor.

Albi’deki Toulouse-Lautrec Müzesi: Ressamın doğduğu kentteki bu müze tamamen onun sanatına ayrılmış; tablolarından afişlerine kadar geniş bir koleksiyonu var. Filmi izledikten sonra Lautrec’i yerinde görmek isterseniz ilk adres burası. Ayrıntılar için müzenin resmi sitesine bakabilirsiniz: Musee Toulouse-Lautrec. Paris’te ise Musee d’Orsay Lautrec’in tablolarını görebileceğiniz yerlerden biri.

Lautrec’in Montmartre’ını daha geniş bir çerçevede görmek isterseniz, aynı yıllarda Paris’te çalışan Edgar Degas ve Empresyonizm yazılarım iyi birer başlangıç olabilir.

Moulin Rouge (1952) hakkında sık sorulan sorular

Ressamların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.