Effie Gray (2014): Ruskin, Millais ve Bozulan Bir Evliliğin Gerçek Hikayesi

Effie Gray, Viktorya dönemi İngiltere’sinde, büyük umutlarla evlenip kendini soğuk bir evde, sessiz bir yalnızlığın içinde bulan genç bir kadını anlatıyor. Kocası, zamanının en saygın sanat eleştirmeni John Ruskin. Effie Gray filmi ise bu parlak adamın gölgesinde solmaya başlayan bir kadının, yavaş yavaş kendi sesini bulmasının hikayesi.

Film gürültülü değil. Büyük sahneler, uzun konuşmalar yok; daha çok bakışlar, kapanan kapılar, yemek masasındaki ağır sessizlikler var. Bence filmin gücü de burada: bir evliliğin nasıl bir kafese dönüşebileceğini bağırmadan, neredeyse fısıldayarak anlatıyor. Ön-Rafaelci ressamları, özellikle Millais’yi seviyorsanız, bu hikaye o tabloların arkasındaki insanları tanımanız için de güzel bir kapı.

Effie Gray filminin künyesi

Effie Gray ne anlatıyor?

İskoçyalı genç Effie, ailesinin tanıdığı John Ruskin’le evleniyor ve Londra’ya, kocasının anne-babasıyla iç içe yaşadığı eve taşınıyor. Daha ilk geceden bir şeylerin yolunda olmadığını anlıyor: Ruskin ona dokunmuyor, yakınlık kurmuyor. Kayınvalidesi her şeye karışıyor, kocası ise işine, kitaplarına ve kendi dünyasına gömülmüş. Effie’nin bu evdeki yalnızlığını izlerken insanın içi daralıyor.

Ruskin’in Venedik üzerine çalıştığı yolculuk ve Londra sosyetesiyle tanışma, Effie’ye biraz nefes aldırıyor. Bu arada ona dostça elini uzatan Lady Eastlake, filmde Effie’nin sırlarını anlatabildiği tek kişi oluyor. Sonra Ruskin’in koruduğu genç ressam John Everett Millais, Ruskin’in portresini yapmak için onlarla İskoçya’ya geliyor. Uzun yağmurlu günlerde, dar bir kulübede, Effie ilk kez biri tarafından gerçekten görüldüğünü hissediyor.

Gerisini anlatmayacağım. Yalnızca şunu söyleyeyim: Film, Effie’nin bir karar verdiği ana kadar ilerliyor ve orada, sakin ama cesur bir adımla bitiyor. İzlerken fark edeceksiniz, Dakota Fanning bu rolü daha çok yüzündeki küçük değişimlerle taşıyor.

Effie Gray ne kadar gerçek?

Effie Gray filmi, belgelerle izlenebilen gerçek bir skandala dayanıyor. Ama film bu olayları Effie’nin iç dünyasından anlatmayı seçiyor; bu yüzden bazı bölümler belgeli, bazıları ise yorum.

Belgeli olanlar

Evlilik: Euphemia Chalmers Gray, yani Effie, 7 Mayıs 1828’de İskoçya’nın Perth kentinde, Bowerswell adlı evde doğdu. İskoçya’nın resmi kayıt arşivi ScotlandsPeople’a göre 10 Nisan 1848’de aynı evde John Ruskin’le evlendi. Effie 19, Ruskin 29 yaşındaydı ve Ruskin’in anne-babası düğüne gelmedi. Aynı kaynak, evliliğin birlikte geçen yıllar boyunca hiç tamamlanmadığını yazıyor.

Venedik: Lancaster Üniversitesi’ndeki Ruskin araştırma merkezine göre çift, 1849-1850 ve 1851-1852 kışlarını Venedik’te geçirdi. Ruskin burada Venedik’in Taşları (The Stones of Venice) kitabı için çalışıyordu. Effie ona tarih okumaları yaptı, hatta defterlerinde başlıkları işaretledi.

Ruskin ve Millais: Ruskin, genç Ön-Rafaelci ressamları ilk savunan eleştirmenlerden biriydi. 1851’de The Times gazetesine yazdığı mektuplarda Millais ve arkadaşlarının eserlerine yöneltilen sert eleştirilere karşı çıktı. Ön-Rafaelciler, Rafael’den önceki ressamların sadeliğine ve doğaya sadakate dönmek isteyen bir grup İngiliz ressamdı.

İskoçya yazı: Oxford’daki Ashmolean Müzesi’ne göre Millais, 1853 yazında İskoçya’nın Trossachs bölgesindeki Brig o’Turk’te, Ruskin’in babasının siparişi üzerine Ruskin’in portresine başladı. Yağmur ve sivrisinekler yüzünden açık havada çalışmak zordu. Millais bu tatilde Effie’ye aşık oldu; tabloyu “giderek artan bir isteksizlikle” bitirdi.

Evliliğin feshi: Effie Nisan 1854’te Ruskin’den ayrıldı. ScotlandsPeople’daki kayıtlara göre Surrey’deki kilise mahkemesi, 15 Temmuz 1854’te evliliği tamamlanmadığı gerekçesiyle “hükümsüz” ilan etti. Effie’yi iki doktor muayene etti; Ruskin ise mahkemeye hiç gelmedi. Effie, 3 Temmuz 1855’te yine Bowerswell’de Millais ile evlendi ve çiftin sekiz çocuğu oldu.

Lady Eastlake: Filmde Emma Thompson’ın oynadığı Elizabeth Eastlake de gerçek bir kişi. Yazar ve eleştirmendi, ressam Charles Eastlake’in eşiydi. Ruskin araştırmacılarının notlarına göre 1850’den itibaren Effie’nin dostuydu ve Effie, evliliğin feshi sürecinde ona içini açtı.

Yorum ve kurgu olanlar

Ruskin’in Effie’ye neden hiç yaklaşmadığı, tarihin en çok tartışılan evlilik sırlarından biri. Kesin bir cevap yok ve farklı biyografi yazarları farklı açıklamalar öne sürüyor. Film bu konuda kesin bir hüküm vermiyor, Ruskin’i daha çok soğuk ve kendine dönük bir adam olarak gösteriyor. Ruskin’in yatak odasında olanlar, sofradaki konuşmalar, Effie ile Millais arasındaki bakışlar ise doğal olarak senaryonun yorumu.

Bir de yaş meselesi var. Gerçekte Ruskin, Effie’den yalnızca dokuz yaş büyüktü. Variety dergisinin eleştirisi, Greg Wise’ın Dakota Fanning’den çok daha yaşlı görünmesinin aradaki farkı olduğundan büyük gösterdiğini not ediyor. Film ayrıca hikayeyi feshin hemen öncesinde bitiriyor; Effie’nin Millais ile kurduğu uzun evlilik ve sonrası perdede yok.

İşin ilginç yanı: Effie için yazılan masal

Ruskin’in Effie’yi ilk tanıdığı yıllarda, onun için bir masal yazdığı anlatılır: Altın Nehrin Kralı (The King of the Golden River). Ruskin’in kendi kayıtlarına göre masal 1841’de, Effie henüz 12-13 yaşındayken yazıldı ve ancak on yıl sonra, 1851’de yayımlandı. Yani masal kitap olarak çıktığında, onu dinleyen küçük kız çoktan Ruskin’in mutsuz eşi olmuştu. Bu ayrıntıyı bilerek filmi izlemek, o soğuk evin içindeki hüznü daha da derinleştiriyor.

Filmin kendisinin de bir hikayesi var. Emma Thompson’ın senaryosu, bir oyun yazarının açtığı telif davası yüzünden ABD’de mahkemeye taşındı. Mahkeme 2013’te Thompson lehine karar verdi ve film ancak Ekim 2014’te İngiltere’de vizyona girebildi.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Effie Gray filmi bir ressamın hayatını değil, bir kadının hayatını anlatıyor. Ama arka planda Millais’nin o yıllarda yaptığı tablolar var ve bunların çoğunu bugün müzelerde görebilirsiniz. Ressamı daha iyi tanımak isterseniz John Everett Millais yazıma bakabilirsiniz.

John Ruskin portresi (1853-1854): Filmin İskoçya bölümünde yapılan tablo bu. Ruskin, köpüklü bir şelalenin yanında, kayaların üzerinde ayakta duruyor. Millais arka plandaki kayaları ve suyu İskoçya’da, yağmurla ve sivrisineklerle boğuşarak boyadı; Ruskin’in figürünü ise ertesi yıl Londra’daki atölyesinde tamamladı. Ruskin daha sonra tablodan hoşlanmaz oldu ve 1871’de dostu Henry Acland’a verdi. Tablo 2013’te Ashmolean Müzesi’ne geçti ve bugün Oxford’da, müzenin 66 numaralı 19. yüzyıl sanatı salonunda sergileniyor. Ayrıntılar için müzenin sayfasına bakabilirsiniz: Ashmolean Müzesi.

Saçında Yüksükotlarıyla Effie (1853): Millais’nin aynı İskoçya tatilinde, Effie hala Ruskin’in eşiyken yaptığı küçük bir portre. Effie’nin saçına yüksükotu (foxglove) çiçekleri iliştirilmiş. Bu tablo, aşkın daha adı konmadan önce bir ressamın gözünden nasıl göründüğünü gösteriyor gibi. Bugün National Trust’a bağlı Wightwick Manor koleksiyonunda bulunuyor.

Tahliye Emri 1746 (The Order of Release, 1852-1853): 1746’daki Culloden Savaşı’ndan sonra İngilizlerin hapsettiği bir İskoç askerinin serbest bırakılışını anlatıyor. Karısı, gardiyana tahliye kağıdını uzatıyor. Tate’in açıklamasına göre Millais bu kadın figürünü Effie’ye dayandırdı. Kadının sakin, kararlı bakışı, filmin sonunda Effie’nin yüzünde gördüğünüz ifadeyle şaşırtıcı biçimde örtüşüyor. Tablo Londra’daki Tate koleksiyonunda.

Ophelia (1851-1852): Filmin konusuyla doğrudan ilgili değil, ama Millais’yi Ruskin’in gözünde parlayan bir yıldız yapan dönemin en ünlü eseri. Shakespeare’in Hamlet’indeki Ophelia’yı çiçeklerle dolu bir derede yüzerken gösteriyor; model, sonradan Dante Gabriel Rossetti’nin eşi olan Elizabeth Siddal. Tablo bugün Londra’daki Tate Britain’da. Ön-Rafaelcilerin dünyasını merak ediyorsanız Dante Gabriel Rossetti yazım da size eşlik edebilir.

Ruskin’i başka bir filmde, bu kez yaşlı bir ressamın hayranı olarak görmek isterseniz Mr. Turner yazıma da bakabilirsiniz.

Effie Gray hakkında sık sorulan sorular

Ressamların hayatını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.