Frida (2024) Belgeseli: Frida Kahlo’nun Hayatı Kendi Sözleriyle

Frida, Frida Kahlo’nun hayatını onun kendi kelimeleriyle anlatmaya çalışan bir belgesel. 2024’te Sundance Film Festivali’nde gösterildi, kısa süre sonra da Prime Video’da yayımlandı. Frida belgeseli izlerken insan, bir biyografi dinlemekten çok, bir arkadaşın uzun bir mektubunu okuyormuş gibi hissediyor. Cümleler bazen çok komik, bazen çok sert, bazen de sizi bir an durduracak kadar yalın.

Kahlo hakkında o kadar çok şey söylendi ki, adı bir süredir tişörtlerde, çantalarda, kupa bardaklarda dolaşan bir simgeye dönüştü. Bence bu filmin en güzel yanı, o simgenin arkasındaki kadını geri getirmesi: acı çeken, aşık olan, kıskanan, kızan, gülen, resim yapmadan duramayan bir insanı. Variety’nin yazısında aktarılan bir cümlesi filmin özeti gibi: “Resim yapıyorum çünkü ihtiyacım var.”

Bu yazıda belgeselin künyesine, ne anlattığına, Salma Hayek’li 2002 yapımı Frida filminden ne kadar farklı olduğuna ve filmde canlanan dönemlerin tablolarının bugün hangi müzelerde olduğuna bakacağız.

Frida (2024) belgeseli künyesi

Frida belgeseli ne anlatıyor?

Film, Kahlo’nun hayatını doğumdan ölüme sırayla izliyor. Çocukluğu, ailesiyle ilişkisi ve tıp okuma hevesiyle başlıyor. Sonra hayatını ikiye bölen gün geliyor: 1925’te, 18 yaşındayken bindiği otobüse bir tramvay çarpıyor ve metal bir parmaklık bedenine saplanıyor. Uzun süre alçılar içinde, yatağa bağlı kalan genç kadın, işte bu dönemde resim yapmaya başlıyor.

Filmin büyük bölümünü ressam Diego Rivera’yla ilişkisi kaplıyor. Kahlo onunla iki kez evlendi; 1939’da boşandılar, bir yıl sonra yeniden evlendiler. Belgesel ikisinin New York ve Detroit yıllarını, Detroit’te yaşanan düşüğü, Kahlo’nun Komünist Parti’ye katılmasını, Leon Troçki’ye Meksika’da kapılarını açmalarını ve Kahlo’nun Troçki’yle ilişkisini anlatıyor. Fotoğrafçı Nickolas Muray ve heykeltıraş Isamu Noguchi gibi isimlerin de yer aldığı, sevgililerinin art arda geçtiği bir bölüm de var. Filmin hiçbir şeyi saklamaya çalışmaması, bence Kahlo’ya duyulan en büyük saygı.

Sanat tarafında ise gerçeküstücülerin lideri Andre Breton giriyor hikayeye. Breton, Kahlo’nun resmini “bir bombanın çevresine bağlanmış kurdele” diye tanımlıyor ve New York ile Paris sergilerinin yolunu açıyor. Ama Kahlo’nun bu ilgiye bakışı hiç de toz pembe değil; Paris’teki sanat çevresinden ne kadar sıkıldığını mektuplarında saklamıyor. Son yıllarda ise sağlığı giderek kötüleşiyor. Kahlo 13 Temmuz 1954’te, çocukluğunun geçtiği Mavi Ev’de (Casa Azul) öldü. Sonunu hepimiz biliyoruz, ama onu kendi sesinden dinlemek bambaşka bir duygu.

Görsel olarak film üç katmandan oluşuyor: siyah beyaz arşiv görüntüleri (bazılarına seçici olarak renk eklenmiş), aile ve dost fotoğrafları ve Kahlo’nun tablolarından yola çıkan animasyonlar. İzlerken fark edeceksiniz: tablolardaki kalpler atıyor ve kanıyor, yüzlerden gözyaşı süzülüyor, boşanmanın ardından bir makas saçları kesiyor. Müzikte ise elektronik sesler Meksika halk gitarıyla buluşuyor.

Belgesel neyi farklı anlatıyor?

Frida Kahlo’nun hayatı daha önce de defalarca anlatıldı. Peki bu belgeseli diğerlerinden ayıran ne? Kısa cevap: kimin konuştuğu.

Tamamen kendi sesinden

Gutierrez filmde uzman röportajına, dış anlatıcıya, yorum yapan sanat tarihçisine yer vermiyor. Ne duyuyorsak Kahlo’nun yazdıklarından ya da onu tanıyanların, örneğin Diego Rivera’nın sözlerinden geliyor. Gutierrez NPR’a verdiği röportajda izleyiciye “onu sadece kendi sözlerinden dinleme armağanını” vermek istediğini söylüyor. Bu yüzden film, Kahlo’yu dışarıdan açıklamak yerine onun kafasının içine girmeye çalışıyor.

İşin ilginç yanı, yönetmenin Kahlo’yla bağı da kişisel. Peru doğumlu Gutierrez, ilk Kahlo tablosunu Massachusetts’te üniversite öğrencisiyken gördüğünü anlatıyor: sanatçının bir ayağı Meksika’da, bir ayağı ABD’de durduğu bir otoportre. Kendi hayatını o resimde gördüğünü söylüyor. Daha önce RBG ve şarkıcı Chavela Vargas’ı anlatan Chavela gibi belgesellerin kurgucusu olan Gutierrez, bu filmle ilk kez yönetmen koltuğuna oturdu ve Sundance’te kurgu ödülünü aldı.

Salma Hayek’li Frida (2002) ile farkı

Julie Taymor’un yönettiği, Salma Hayek’in Kahlo’yu oynadığı Frida (2002) bir kurmaca film. Senaryosu Hayden Herrera’nın 1983’te yayımlanan Kahlo biyografisine dayanıyor, Rivera’yla fırtınalı ilişkiyi merkeze alıyor ve oyuncularla yeniden canlandırılmış sahnelerle ilerliyor. Altı Oscar adaylığından ikisini, makyaj ve özgün müzik dallarında kazandı. O film de bazı tabloları canlandırmıştı.

2024 belgeseli ise oyuncuya, kurgulanmış diyaloğa yer vermiyor. Görüntülerin hepsi gerçek: Kahlo’nun fotoğrafları, filme alınmış anları, kendi tabloları. Güzel bir rastlantı da var: Hayden Herrera bu belgesel için de araştırma notlarını ve Kahlo’yu tanıyan kişilerle yaptığı görüşmelerin dökümlerini ekiple paylaştı. Yani iki film aynı kaynaktan besleniyor, ama biri Kahlo’yu bir oyuncunun bedeninde, diğeri kendi cümlelerinde canlandırıyor. Hayek’in filmi daha renkli ve masalsı; belgesel ise daha çıplak, daha dolaysız. Bence ikisi birbirini tamamlıyor. Kahlo filmlerinin tamamı ve hangi sırayla izlenebileceği için Frida Kahlo filmleri ve belgeselleri yazısına bakabilirsiniz.

Eleştirmenlerin çekinceleri

Film genel olarak beğenildi, ama herkes aynı fikirde değil. The Playlist ve Variety, beşikten mezara uzanan düz anlatımın biraz tanıdık kaldığını yazdı. The Film Stage, filmin öznesine fazla saygılı olduğunu ve Kahlo’nun hangi günlük sayfalarını kendi hikayesine seçerdi, bunu bilmediğimizi hatırlattı. Animasyonlar da bölündü: kimi eleştirmen tabloların canlanmasını büyüleyici buldu, kimi ise o resimlerin sessiz, durağan gücünün azaldığını düşündü. Bu çekincelere katılmamak zor değil, ama Kahlo’yu ilk kez kendi sesinden dinlemek bence hepsine değiyor.

Ressamın kendi mektuplarıyla anlatılan bir başka belgesel merak ediyorsanız, Van Gogh’un mektuplarından kurulan Van Gogh: Painted with Words yazısı tam size göre.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Belgesel Kahlo’nun pek çok tablosunu ekrana getiriyor. Aşağıda, filmin anlattığı dönemlere denk gelen önemli eserleri ve bugün nerede olduklarını topladım. Kahlo’nun eserleri telif koruması altında olduğu için burada görsellerine yer vermiyoruz.

İki Frida (1939): Variety’nin yazısında filmde animasyonla canlandırıldığı belirtilen tablo. Rivera’dan boşandığı yıl yaptığı bu çift otoportrede iki Frida el ele oturuyor, kalpleri bir damarla birbirine bağlı. Bugün Mexico City’deki Museo de Arte Moderno’nun koleksiyonunda. Tablonun hikayesini İki Frida yazısında ayrıntılı anlattım.

Henry Ford Hastanesi (1932): Detroit’te yaşadığı düşüğün ardından yaptığı küçük ve çok sarsıcı bir resim. Belgeselin en acı anlarından birinin karşılığı. Mexico City’nin Xochimilco semtindeki Museo Dolores Olmedo’da.

Kırık Sütun (1944): Kahlo’nun bedenini ortadan ayrılmış, içinde kırık bir sütun taşıyan biri olarak gösterdiği otoportre. Kazanın bıraktığı ömür boyu süren ağrının belki de en çıplak anlatımı. O da Museo Dolores Olmedo’da.

Dikenli Kolye ve Sinekkuşlu Otoportre (1940): Boşanmanın ve Nickolas Muray’le ilişkisinin bitişinin ardından yapılan bu otoportre, Muray’in Meksika sanatı koleksiyonuyla birlikte Austin’deki Teksas Üniversitesi’ne bağlı Harry Ransom Center’a geçti.

Çerçeve (1938): Breton’un düzenlediği 1939 Paris sergisinin ardından Fransız devleti bu küçük otoportreyi satın aldı. Hikaye çoğu zaman “Louvre aldı” diye anlatılır, ama müze kayıtları bunun bir devlet alımı olduğunu gösteriyor. Bugün Paris’teki Centre Pompidou’da, Musee National d’Art Moderne koleksiyonunda.

Kahlo’nun hayatını ve en önemli eserlerini bütünüyle merak ediyorsanız Frida Kahlo yazısına, hikayenin öbür kahramanı için Diego Rivera yazısına, Breton’la tanıştığı akım için de Sürrealizm nedir? yazısına bakabilirsiniz. Kahlo’yu diğer büyük kadın ressamlarla birlikte görmek isterseniz dünyanın en önemli kadın ressamları listesi de burada.

Frida belgeseli hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını ve sanat dünyasını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.