Exit Through the Gift Shop (2010): Banksy’nin Belgeseli Gerçek mi, Şaka mı?

Exit Through the Gift Shop (Türkçesiyle “Çıkış Hediyelik Eşya Dükkanından”), kimliğini hiçbir zaman resmi olarak açıklamamış İngiliz sokak sanatçısı Banksy’nin yönettiği ilk uzun film. Başlangıçta sokak sanatı üzerine bir belgesel gibi açılıyor, ama kısa sürede başka bir şeye dönüşüyor: sanat dünyasının parayla, şöhretle ve “orijinallik” fikriyle ilişkisini sorgulayan, çok komik ve bir o kadar da kafa karıştırıcı bir hikayeye.

Bu yazıda filmin neyi anlattığına, “gerçek mi şaka mı?” tartışmasında hangi bilgilerin elimizde olduğuna ve filmde görünen Banksy işlerinin bugün nerede olduğuna bakacağım.

Exit Through the Gift Shop künyesi

Exit Through the Gift Shop ne anlatıyor?

Filmin kahramanı Banksy değil, Los Angeles’ta yaşayan Fransız Thierry Guetta. Guetta ikinci el giysi satan, elinden kamerayı hiç bırakmayan, hayatının her anını kaydeden bir adam. Fransa’ya yaptığı bir ziyarette kuzeninin, sokaklara piksel piksel mozaik “uzaylılar” yerleştiren sanatçı Invader olduğunu öğreniyor ve onun peşine takılıyor. Bu sayede sokak sanatının içine giriyor; geceleri duvarlara afiş yapıştıran Shepard Fairey gibi sanatçıları da çekmeye başlıyor.

Guetta, herkese bir belgesel çektiğini söylüyor ve yıllar içinde yüzlerce saatlik görüntü biriktiriyor. Asıl hedefi ise kimsenin yüzünü göremediği Banksy. Sonunda onunla tanışıyor ve Banksy’nin Los Angeles’taki işlerinde ona eşlik etmeye başlıyor.

Filmin ikinci yarısında roller değişiyor. Guetta’nın kurguladığı film izlenemeyecek kadar kötü çıkınca Banksy görüntüleri devralıyor ve Guetta’ya kendi sanatıyla uğraşmasını öneriyor. Guetta da kendine “Mr. Brainwash” adını veriyor ve 2008’de Los Angeles’ta dev bir sergi açıyor. Filmin bundan sonrasını, nasıl sonuçlandığını söylemeden bırakıyorum; çünkü asıl şaşırtıcı kısım burası.

Ne kadar gerçek? Belgesel mi, Banksy şakası mı?

Film gösterime girer girmez herkes aynı soruyu sordu: Bu bir belgesel mi, yoksa Banksy’nin sanat dünyasına yaptığı büyük bir şaka mı? İki tarafın da dayandığı bilgiler var.

Şüpheyi besleyenler

Guetta’nın çok kısa bir sürede “sanatçı” olup eserlerini yüksek fiyatlarla satması, kulağa fazla iyi kurgulanmış bir hiciv gibi geliyor. Eleştirmenler, Mr. Brainwash’ın işlerinin Banksy’nin ve filmde gördüğümüz diğer sanatçıların üslubunu çok andırdığını, ayrıca bazı sahnelerde kameranın kimin elinde olduğunun belirsiz kaldığını yazdı. Christian Science Monitor’ın eleştirmeni Peter Rainer filmin “zaten bir dolandırıcılık havası taşıdığını” söyledi ve onu hiciv mi, şaka mı, sahte belgesel mi diye sınıflandıramadığını yazdı. Bazı yorumcular ise Guetta’nın Banksy’nin ta kendisi ya da onun yarattığı bir karakter olduğunu bile öne sürdü.

Gerçek olduğunu gösterenler

Öte yandan Thierry Guetta gerçek bir kişi ve filmden önce de biliniyordu. Mr. Brainwash’ın ilk sergisi Life Is Beautiful (“Hayat Güzeldir”), 18 Haziran 2008’de Hollywood’daki eski CBS stüdyolarında açıldı; LA Weekly de Guetta’yı film çıkmadan önce, 2008’de haberleştirmişti. 2009’da Madonna’nın Celebration albümünün kapağını tasarladı.

En somut kanıt ise bir mahkeme kaydı. Fotoğrafçı Glen E. Friedman, 1985’te çektiği Run-DMC fotoğrafını izinsiz kullandığı için Guetta’ya dava açtı. Los Angeles’taki federal mahkeme 27 Mayıs 2011’de Friedman’ı haklı buldu ve Guetta’nın kullanımının “adil kullanım” sayılamayacağına karar verdi. Yani Mr. Brainwash’ın eserleri gerçekten üretilmiş, sergilenmiş ve satılmış. Sokak sanatçısı Ron English de filmin gerçek olduğunu, projenin aslında Guetta’nın çektiği görüntüler yüzünden çıkan bir anlaşmazlıktan doğduğunu anlattı.

Peki sonuç?

Bugün en çok kabul gören görüş, kişilerin ve olayların gerçek olduğu; ama Banksy’nin bunları seçerek, kurgulayarak ve anlatıcı sesiyle yönlendirerek kendi istediği hikayeye dönüştürdüğü. Bence filmi değerli kılan da bu belirsizlik: Seyirciye “neyin sanat olduğuna kim karar veriyor?” sorusunu sordururken, kendisi de bu sorunun içinde duruyor. Bu soru, Duchamp’ın bir pisuarı sergiye göndermesinden bu yana sanatın hiç bitmeyen tartışması; Marcel Duchamp ve duvara bantlanmış muz yazılarımda bu konuyu ayrıntılı anlattım.

Film 83. Oscar Ödülleri’nde En İyi Belgesel dalında aday gösterildi; ödülü Inside Job kazandı. Tören öncesinde Akademi’nin, Banksy’nin kılık değiştirerek törene katılma isteğini kabul etmediği de haberlere yansıdı.

Filmde görünen eserler ve bugün nerede?

Banksy’nin işlerinin çoğu sokakta, geçici olarak yapıldığı için “bugün nerede?” sorusunun cevabı çoğu zaman “artık yok”. Filmle doğrudan bağlantılı işlerin durumu şöyle:

Sahte 10 sterlinler (Di-Faced Tenner, 2004): Banksy, Kraliçe’nin yerine Prenses Diana’nın yüzünü koyduğu sahte 10 sterlinlik banknotlar bastı; filmde bu banknotların hikayesini kendisi anlatıyor. Bu banknotlardan biri 2019’da British Museum’un sikke ve madalya bölümüne bağışlandı ve müzenin koleksiyonuna giren ilk Banksy eseri oldu. Müze o sırada banknotu sergileme planı olmadığını açıkladı.

Disneyland’deki Guantanamo figürü (Eylül 2006): Banksy, Kaliforniya’daki Disneyland’de bir trenli eğlence aracının yanına turuncu tulumlu, başı örtülü bir Guantanamo tutuklusu figürü yerleştirdi. Guetta bu anı çekerken güvenlik görevlilerince tutuldu. Figür kısa süre sonra kaldırıldı; bugün yalnızca görüntüleri var.

Barely Legal sergisi (Eylül 2006, Los Angeles): Banksy’nin Los Angeles’ta bir depoda açtığı üç günlük ücretsiz sergi. En çok konuşulan parçası, odadaki duvar kağıdıyla aynı desene boyanmış Tai adlı canlı bir fil, yani sözün gerçek anlamıyla “odadaki fil”. Hayvan hakları savunucularının itirazı üzerine Los Angeles yetkilileri boyanın çıkarılmasını istedi. Sergi geçiciydi; eserler dağıldı.

Mr. Brainwash, Life Is Beautiful (2008): Banksy’nin değil Guetta’nın sergisi, ama filmin finali onun etrafında dönüyor. Eski CBS Columbia Square binasında açılan sergi, uzun kuyruklar oluşturdu. Guetta bugün de Mr. Brainwash adıyla üretmeye devam ediyor. Ünlü yüzleri parlak renklerle çoğaltan üslubu, Andy Warhol’un baskılarını açıkça hatırlatıyor; Pop Art’ın bugünkü ticari yankılarını görmek için iyi bir örnek.

Sokaktan gelip müzeye ve açık artırmalara uzanan bir başka hikaye için Jean-Michel Basquiat yazıma bakabilirsiniz.

Fragman

Exit Through the Gift Shop hakkında sık sorulan sorular

Sanatçıların hayatını ve sanat dünyasını anlatan diğer filmler için Sanat Filmleri sayfasına bakabilirsiniz.