Ormanda Oduncu (Şeker Ahmed Paşa): Anlamı ve Nerede Görülür

Ormanda Oduncu, İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonundaki, Şeker Ahmed Paşa’nın büyük boyutlu orman resmi. İlk bakışta sıradan bir manzara gibi görünüyor: sık ağaçlar, toprak yol, derinden gelen bir ışık. Ama tablonun asıl konusu, bu ormanın içinde neredeyse kaybolan küçük bir insan. İngiliz yazar ve sanat eleştirmeni John Berger bu tablo üzerine ayrı bir yazı kaleme aldı. Bu yazıda Ormanda Oduncu tablosunun ne anlattığını, Berger’in neden bu resimden etkilendiğini, tabloda neye bakmak gerektiğini ve onu nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Ormanda Oduncu hakkında kısa bilgi

Ormanda Oduncu ne anlatıyor?

Tablonun büyük bölümünü orman kaplıyor. Kalın gövdeli, yükseklere uzanan ağaçlar, sık yapraklar ve ağaçların dibini örten bitkiler. Bütün bu yeşilin ve toprak renginin içinde, uzakta, bir oduncu ve katırı görünüyor. İnsan figürü resmin konusu gibi değil, ormanın içindeki küçük bir ayrıntı gibi duruyor.

Sanat tarihçisi İlona Baytar, İstanbul Üniversitesi’nin Art-Sanat dergisinde yayımlanan makalesinde bu tabloyu Şeker Ahmed Paşa’nın öteki resimlerinden ayıran şeyin kompozisyondan çok bakış açısı olduğunu yazıyor. Baytar’a göre ressam burada ormanı kendi başına var olan bir mekan olarak görüyor ve ormanla arasındaki mesafeyi koruyamıyor. Resme iki yönden bakılıyor. Birincisi ormanın dışından bir bakış: Oduncu ve katırı en uzakta, resme doğa hakim. İkincisi ise ormanın içinden, oduncunun gözünden bir bakış: Bu kez ormanın büyüklüğü karşısında oduncu küçücük kalıyor.

Bu ikili bakış, tablonun neden tedirgin edici bir etki bıraktığını da açıklıyor. Orman, yalnızca uzaktan seyredilen güzel bir manzara değil; insanı dört bir yandan saran, içinde yol alırken bile kendini dışarıdan görmeye zorlayan bir yer. Baytar’ın Berger’den aktardığı gibi ormanın ürkütücülüğü, insanın kendini ormanın içinde görmesinden kaynaklanıyor.

John Berger ve “Şeker Ahmed ve Orman”

Ormanda Oduncu’yu Türk resminin sınırlarının dışında tanınır kılan, İngiliz yazar John Berger’in onun üzerine yazdığı deneme oldu. Yazının Türkçe çevirisi “Şeker Ahmed ve Orman” başlığıyla, Gönül Çapan’ın çevirisiyle Berger’in Şiirin Saati adlı kitabında (Adam Yayınları, 1998) yer alıyor. Baytar’a göre Berger uzun süre bu eser üzerinde çalıştı ve resme sorular sordu.

Berger’in vardığı sonuç ilginç. Ona göre tablonun inandırıcılığı varoluşsal bir kesinlikten, yani ormanın yaşanış biçimine birebir uymasından geliyor. Resim, oduncunun yaşadığını tam bir doğrulukla yansıtıyor. Berger, Avrupa manzara resminin geliştirdiği dilin bir ormanı ya da bir tarlayı içeriden anlatmaya uygun olmadığını düşünüyor. Şeker Ahmed ormana oduncunun gözüyle bakıyor; oysa Courbet ormana böyle bakmaz, onu orman olmayan bir dünyaya bağlayarak betimler. Berger bu yüzden Şeker Ahmed’in kendine özgü bir üslup kurduğunu vurguluyor.

Yine de Berger, Avrupa etkisini görmezden gelmiyor. Baytar’ın aktardığına göre tablodaki renklerin, boya dokusunun ve ton geçişlerinin Rousseau’yu, Courbet’yi ve Diaz’ı hatırlattığını da kabul ediyor. Yani Ormanda Oduncu, Paris’te öğrenilmiş bir resim dilinin, o dilin pek alışık olmadığı bir bakışla kullanıldığı bir eser.

Paris, Barbizon ve Fontainebleau ormanı

Ormanda Oduncu’yu anlamak için Şeker Ahmed Paşa’nın Paris yıllarına bakmak gerekiyor. TDV İslam Ansiklopedisi’ne göre Harbiye’de okurken yaptığı bir resim Sultan Abdülaziz’in çok hoşuna gitti ve padişahın emriyle 1861–1862’de Paris’teki Mekteb-i Osmani’ye gönderildi. Orada Gustave Boulanger’nin, ardından Jean-Léon Gérome’un atölyesinde çalıştı.

Akademik bir eğitim almasına rağmen Şeker Ahmed’i asıl çeken, Paris yakınlarındaki Fontainebleau ormanında açık havada çalışan Barbizon ressamları oldu. Baytar, sanatçının Daubigny, Diaz, Corot ve Courbet gibi ressamların çevresine katıldığını ve bu etkiyle açık havada resim yaptığını aktarıyor. Sanat tarihçisi Adnan Çoker bu çalışmaları “Şeker Ahmed Paşa’nın küçük kaçamakları” diye adlandırmış; ama Baytar’a göre bu kaçamaklar zamanla sanatçının üslubunu belirledi. Şeker Ahmed 1869 Paris Salonu’na Kayın Ağaçları (Etude de Hetres) adlı bir orman etüdüyle, 1870 Salonu’na ise iki Fontainebleau manzarasıyla katıldı. Kayın Ağaçları’nın da bugün İRHM’de bulunan tablo olduğu düşünülüyor.

TDV İslam Ansiklopedisi de sanatçının Paris’te en çok Courbet’den etkilendiğini, İRHM’deki orman resimlerinin Courbet’yi hatırlattığını ve bunların sanatçının kişiliğini bulduğu en iyi eserleri arasında sayıldığını belirtiyor. Ormanda Oduncu, bu Barbizon deneyiminin İstanbul’a dönüşten sonra büyük bir tuvalde olgunlaşmış hali olarak okunabilir; ancak tablonun tarihi bilinmediği için hangi yıllarda yapıldığını kesin olarak söylemek mümkün değil.

Ormanda Oduncu tablosunda neye bakmalı?

Tablo neredeyse iki metre genişliğinde. Önünde durunca ormanın içine girmiş gibi hissettiren bu boyut, resmin etkisinin önemli bir parçası.

Neye bakmalı? Oduncu ve katırını bulmak

Önce oduncuyu arayın. Ağaçların arasında, uzakta, katırıyla birlikte duruyor ve ilk bakışta gözden kaçabiliyor. Onu bulduktan sonra resme yeniden bakın: Ağaçlar birden çok daha büyük görünür. Baytar’ın sözünü ettiği ikili bakış tam olarak bu anda hissediliyor.

Neye bakmalı? Derinden gelen ışık

Baytar, Şeker Ahmed’in orman resimlerinde ışığın kompozisyona arkadan gelip ortaya doğru yayıldığını, yapraklar ve bitkiler üzerinde lekeler halinde yansıdığını yazıyor. Ormanda Oduncu’da da ışığın ön planda değil, ormanın derinliğinde nasıl toplandığına bakın. Sanat tarihçisi İpek Düben, dışarıdan değil de içeriden yayılıyormuş gibi görünen bu ışığı Osmanlı minyatür geleneğinin bir uzantısı olarak yorumluyor.

Neye bakmalı? Toprak renkleri ve yeşiller

Baytar’a göre Şeker Ahmed orman resimlerinde toprak renkleri ile yeşilin tonlarını kullanıyor; tuvallerine yansıyan, yumuşak ışık ve renk geçişleriyle aydınlık ve karanlığın dengesi. Ağaç gövdelerindeki kahverengilerin, yaprakların koyu yeşillerinin ve ışık alan yerlerdeki sarımsı tonların nasıl birbirine geçtiğine bakın.

Neye bakmalı? Boyanın kendisi

Baytar’ın aktardığına göre Adnan Çoker, Şeker Ahmed’in boya kullanımının Gérome atölyesinde öğrenilmiş bir teknik olmadığını vurgular. Akademik eğitimde önce resim çizilir, sonra boyanırdı; Şeker Ahmed’in eserlerinde ise boya hakimdir. Çoker bu yüzden onu Türk resminde “boyasal resmin” öncüsü olarak görür. Yaprak dokularına ve ağaç kabuklarına yakından bakınca bu boya zenginliği fark ediliyor.

Ormanda Oduncu nerede görülür?

Ormanda Oduncu, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’ne bağlı İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nin koleksiyonunda. Türkiye’nin ilk resim ve heykel müzesi olan İRHM 1937’de Dolmabahçe Sarayı’nın Veliaht Dairesi’nde açılmıştı; bugün Tophane’de, Galataport’un yanındaki Antrepo 5 binasında. Müze T1 tramvay hattının Tophane durağına beş dakika, Karaköy ve Kabataş iskelelerine on dakika yürüme mesafesinde. Koleksiyon sergileri dönem dönem değiştiği için tablonun o sırada sergide olup olmadığını, güncel saatleri ve bilet bilgisini İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nin resmi sitesinden kontrol etmenizi öneririm.

Şeker Ahmed Paşa’nın başka eserlerini görmek isterseniz Dolmabahçe’deki Milli Saraylar Resim Müzesi’nde sanatçıya ayrılmış bir bölüm, Emirgan’daki Sakıp Sabancı Müzesi’nde de orman ve natürmort resimleri bulunuyor.

Eserin ressamı: Şeker Ahmed Paşa

Asıl adı Ahmed Ali olan Şeker Ahmed Paşa 1841’de Üsküdar’da doğdu. TDV İslam Ansiklopedisi’ne göre güzel huylu ve hoş sohbet olduğu için “Şeker” lakabıyla anıldı. 1855’te Mekteb-i Harbiye’ye girdi, Paris’teki eğitiminin ardından 1870’te İstanbul’a döndü ve Mekteb-i Tıbbiye ile çeşitli okullarda resim öğretti. 1873’te Sultanahmet’teki Sanayi Mektebi’nde, Türkiye’nin ilk resim sergisi kabul edilen sergiyi açtı. Sultan Abdülaziz’in yaveri oldu ve 1870–1875 arasında Dolmabahçe Sarayı’nın resim koleksiyonunun oluşturulmasında danışmanlık yaptı. Sakıp Sabancı Müzesi’ne göre 1882’de Osman Hamdi Bey ile birlikte Sanayi-i Nefise Mektebi’nin kuruluşunda çalıştı. Askerlikte 1891’de ferik rütbesine kadar yükseldi. Ölüm tarihi kaynaklarda farklı veriliyor: TDV İslam Ansiklopedisi 18 Mayıs 1906 derken Kültür Portalı ve Sakıp Sabancı Müzesi 1907 yılını veriyor. Eyüp’te gömülü.

Sık sorulan sorular

Özet