|

Apollon ve Daphne: Bernini’nin Ağaca Dönüşen Mermer Heykeli

Bernini'nin Apollon ve Daphne heykeli: defne ağacına dönüşen Daphne'yi yakalamak üzere olan Apollon

Apollon ve Daphne’nin hikayesi nedir?

Romalı şair Ovidius’un Dönüşümler kitabına göre Apollon, peri kızı Daphne’ye aşık olur ve peşinden koşar; Daphne kurtulmak için babasına yalvarır ve bir defne ağacına dönüşür. İtalyan Barok heykeltıraş Bernini’nin 1622–1625’te yaptığı mermer heykel tam bu anı, kızın parmaklarının yaprağa döndüğü saniyeyi gösteriyor. Heykeli Roma’daki Galleria Borghese’de görebilirsiniz.

Apollon ve Daphne, Barok heykelin ustası Gian Lorenzo Bernini’nin 1622–1625 yılları arasında yaptığı mermer heykel. Karşısında durduğunuzda bir genç kız gözünüzün önünde ağaca dönüşüyor. Bernini bu işe başladığında daha 23 yaşındaydı. Heykel bugün Roma’daki Galleria Borghese’de, yani yapıldığı villada duruyor.

Apollon ve Daphne’yi Galleria Borghese’de gördüğümde çok etkilenmiştim. Bir kadın olarak, kendisini kovalayan bir tanrıdan kurtulmak için bedenini bir ağaca dönüştürmek zorunda kalan genç bir kızın o anını mermerde görmek beni derinden sarstı. Sonra defne ağacının hikayesini dinledim ve ayrıca şaşırdım: bugün sıradan bir ağaç, bir yaprak olarak bildiğimiz defnenin arkasında binlerce yıllık bir hikaye vardı.

Bu yazıda heykelin anlattığı mitolojik hikayeye, önünde durduğunuzda neye bakmanız gerektiğine ve bu kadar ince bir işin tek bir mermer bloktan nasıl çıktığına bakacağız.

Apollon ve Daphne hakkında kısa bilgi

SanatçıGian Lorenzo Bernini
Tarih1622–1625
MalzemeMermer
YükseklikYaklaşık 243 cm
Sipariş verenKardinal Scipione Borghese
KonuOvidius’un Dönüşümler kitabındaki Apollon ve Daphne hikayesi
DönemBarok
Nerede?Galleria Borghese, Roma

Apollon ve Daphne’nin hikayesi

Bernini hikayeyi Romalı şair Ovidius’un Dönüşümler (Metamorphoses) adlı kitabının ilk bölümünden aldı. Hikaye şöyle başlar: Apollon, Python adlı ejderhayı oklarıyla öldürmüştür ve kendini pek beğenmektedir. Aşk tanrısı Eros’la (Romalılarda Cupido) alay eder: Yay ve ok savaşçıların işidir, bir çocuğa yakışmaz.

Eros’un intikamı iki okla gelir. Apollon’a aşk uyandıran altın uçlu oku, ırmak tanrısı Peneios’un kızı Daphne’ye ise aşkı kaçıran kurşun uçlu oku atar. Apollon Daphne’ye delicesine aşık olur, Daphne ise ondan kaçar. Zaten evlenmeye hiç niyeti yoktur; ormanlarda avlanarak özgür yaşamak isteyen bir peridir.

Kovalamaca uzun sürer. Apollon tam ona yetişecekken Daphne babasına yalvarır: Kendisini bu güzellikten kurtarsın. O anda dönüşüm başlar. Göğsünü ince bir kabuk sarar, saçları yaprağa, kolları dala, ayakları köke döner. Daphne artık bir defne ağacıdır.

Apollon ağaca sarılır ve defneyi kendi ağacı ilan eder. Ovidius’a göre ağaca bir de söz verir: Kendi saçları hiç kesilmeden hep genç kaldığı gibi, defne de yapraklarını hiç dökmeyecek, yaz kış yeşil kalacaktır. Ağaç da dallarını sallar, sanki başını eğip bu söze onay verir. Yani defnenin her dem yeşil olması, tanrının ölümsüzlüğünün ağaca geçmesidir. O günden sonra şairlerin ve yarışmayı kazananların başına defne yapraklarından çelenk konur. Raffaello’nun Vatikan’daki Parnassos freskine bakarsanız Apollon’u da, çevresindeki şairleri de başlarında defne çelengiyle görürsünüz. Latincede defneye laurus denir; İngilizcede Nobel ödüllüler için kullanılan “laureate” kelimesi de “defne çelengi takılmış” anlamındaki bu kökten gelir. Yunanca “daphne” kelimesi zaten defne demektir ve Türkçedeki “defne” de buradan gelir.

Neye bakmalı?

Bernini hikayenin en heyecanlı anını seçti: Apollon’un Daphne’ye dokunduğu ve dönüşümün başladığı saniye. Heykel bir olayın sonunu değil, tam ortasını gösteriyor. Önünde durduğunuzda bakmanız gereken ayrıntılar şunlar:

Daphne’nin parmaklarındaki yapraklar

Daphne’nin havaya kalkmış ellerine bakın. Parmak uçlarından defne yaprakları ve ince dallar fışkırıyor. Yapraklar o kadar ince oyulmuş ki bazılarının içinden ışık geçiyor. Mermeri bu kadar inceltmek, bloğun her an kırılabilmesi demekti.

Ayaklarından toprağa inen kökler

Şimdi aşağıya, ayaklara inin. Daphne’nin ayak parmakları köke dönüşüp toprağa gömülmeye başlamış. Bir an önce koşan kız, şimdi yere çakılıp kalıyor. Kaçış ile kıpırdayamama aynı bedende, aynı anda.

Apollon’un elinin altındaki kabuk

Apollon’un eli Daphne’nin beline değiyor, ama dokunduğu yer artık ten değil. Ağaç kabuğu kızın bacaklarını sarmış ve beline kadar çıkmış. Apollon sonunda ona ulaşıyor, ama ulaştığı şey bir ağaç. Hikayenin bütün acısı bu küçük ayrıntıda saklı.

Daphne’nin yüzü

Daphne’nin ağzı açık, gözleri korkuyla büyümüş. Çığlık atıyor ama sesi çıkmıyor. Apollon’un yüzü ise sakin, hatta biraz şaşkın; olanın henüz farkında değil gibi. İki yüze art arda baktığınızda, sanki ikisi aynı anı iki ayrı zamanda yaşıyor.

Rüzgarda uçuşan saçlar ve pelerin

Apollon ve Daphne heykelinde koşan figürler
Apollon’un pelerini ve Daphne’nin saçları koşunun hızıyla geriye savruluyor.

Daphne’nin saçları ve Apollon’un pelerini koşunun hızıyla geriye savrulmuş. Taş rüzgarı tutabiliyormuş gibi. İkisinin de gövdesi aynı yöne eğik, ağırlık öndeki ayakta. Heykel, hareketin ortasında çekilmiş bir fotoğraf gibi donup kalmış.

Mermerin farklı yüzeyleri

Bernini aynı taşa bambaşka dokular verdi. Tenler parlak ve yumuşak cilalanmış, ağaç kabuğu pürüzlü, saçlar derin oyuklarla işlenmiş, yapraklar incecik. Yaklaşıp ten ile kabuğun birleştiği yere bakın: cilanın nasıl değiştiğini görürsünüz.

Heykelin çevresinde dolaşın

Apollon ve Daphne heykeli farklı bir açıdan
Heykel her açıdan hikayenin başka bir anını gösteriyor. Galleria Borghese, Roma.

Heykel ilk başta duvara yakın duruyordu. Salona giren kişi önce Apollon’u arkadan görüyor, çevresinde yürüdükçe Daphne’nin dönüşümünü adım adım fark ediyordu. Bugün heykel salonun ortasında. Aynı deneyimi yaşamak isterseniz Apollon’un arkasından başlayın ve heykelin çevresinde yavaşça dolaşın: hikaye bir film gibi açılıyor.

Bernini bu heykeli nasıl yaptı?

Vatikan Müzeleri'ndeki Belvedere Apollonu
Belvedere Apollonu, Vatikan Müzeleri. Bernini’nin Apollon’u bu antik heykelin duruşundan esinleniyor.

Apollon ve Daphne, Kardinal Scipione Borghese’nin genç Bernini’ye verdiği siparişlerden biriydi. Papa V. Paulus’un yeğeni olan kardinal, Roma’daki villasını antik heykellerle ve çağdaş eserlerle dolduruyordu. Bernini onun için sırasıyla Aeneas, Anchises ve Ascanius’u, Proserpina’nın Kaçırılışı’nı ve ardından Apollon ve Daphne’yi yaptı.

Heykel tek bir mermer bloktan oyuldu. En ince yapraklarda ve dallarda, Bernini’nin atölyesinde çalışan heykeltıraş Giuliano Finelli’nin de emeği olduğu düşünülüyor. Bernini ise bu arada başka işlere de devam ediyordu. Heykel üç yılda bitti.

Apollon’un duruşu antik bir heykelden geliyor: Vatikan Müzeleri’ndeki ünlü Belvedere Apollonu. Bernini antik modeli aldı ve ona koşan bir beden, uçuşan bir pelerin ve bir hikaye ekledi. Antik heykel duruyor, Bernini’ninki koşuyor.

Heykelin anlamı

Bir kardinalin villasında pagan bir aşk ve kovalamaca sahnesi sergilemek, o dönemde açıklama isteyen bir işti. Bu yüzden heykelin kaidesine Latince bir beyit yazıldı. Beyiti yazan, heykel yapılırken, 1623’te Papa VIII. Urbanus olan Kardinal Maffeo Barberini’ydi:

Quisquis amans sequitur fugitivae gaudia formae / fronde manus implet baccas seu carpit amaras.
Kaçıp giden güzelliğin zevkinin peşine düşen her aşık, eline yalnızca yaprak doldurur ya da acı meyveler toplar.

Beyit heykeli bir ahlak dersine çeviriyor: Geçici güzelliğin peşinden koşmak boşunadır. Ama heykelin kendisi çok daha fazlasını anlatıyor. Bernini’nin asıl konusu dönüşümün kendisi: canlı bir bedenin başka bir şeye dönüştüğü, hareketin durduğu, tenin ağaca geçtiği o sınır anı. Rönesans heykeli dengeli ve sakin bir anı gösterirdi. Barok heykel ise sizi bir olayın tam ortasına bırakıyor. Bernini bu fikri yıllar sonra Azize Teresa’nın Vecdi’nde de sürdürdü: orada da mermerde durdurduğu şey, bir dönüşümün en yoğun anıydı.

Apollon ve Daphne nerede görülür?

Heykel Roma’daki Galleria Borghese’nin zemin katında, adını ondan alan Apollon ve Daphne salonunda. Yapıldığı günden bu yana villadan hiç ayrılmadı. Aynı katta Bernini’nin Proserpina’nın Kaçırılışı gibi öteki büyük heykelleri ve Caravaggio’nun tabloları da var; üst kattaki galeride ise Raffaello ve Tiziano’nun tabloları sizi bekliyor.

Galleria Borghese’ye rezervasyonsuz giremezsiniz. Ziyaretler belirli saat dilimlerinde ve sınırlı sayıda kişiyle yapılıyor, bu yüzden biletinizi önceden alın. Güncel bilgiler için müzenin resmi sitesine bakabilirsiniz.

Bernini ve Apollon ve Daphne

Gian Lorenzo Bernini (1598–1680), Barok Roma’nın en etkili sanatçısıydı. Heykeltıraş, mimar ve ressamdı; Aziz Petrus Bazilikası’nın meydanından Roma’nın çeşmelerine kadar şehrin görünümünü değiştirdi. Onu daha yirmili yaşlarındayken Avrupa’nın en ünlü heykeltıraşı yapan eser ise Apollon ve Daphne oldu. Bernini’nin hayatını ve öteki önemli eserlerini Bernini yazımda anlattım.

Heykeli ekranda da görmek isterseniz, Galleria Borghese’deki büyük Bernini sergisini 8K görüntülerle anlatan Bernini belgeseli Apollon ve Daphne’ye müzede bile göremeyeceğiniz kadar yakından bakıyor.

🧭 Eseri yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki Roma gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Apollon ve Daphne hakkında sık sorulan sorular

Apollon ve Daphne heykelini kim yaptı?

Heykeli İtalyan Barok sanatçısı Gian Lorenzo Bernini, 1622–1625 yılları arasında Kardinal Scipione Borghese için yaptı.

Apollon ve Daphne heykeli nerede?

Roma’daki Galleria Borghese’de. Heykel yapıldığı günden bu yana aynı villada duruyor. Müzeye girmek için önceden rezervasyon yaptırmanız gerekiyor.

Heykel neden bu kadar ünlü?

Çünkü Bernini bir dönüşümü, yani zaman içinde yaşanan bir olayı tek bir mermer blokta gösterebildi. Kağıt inceliğindeki yapraklar, köke dönüşen ayak parmakları, tenin ve kabuğun ayrı ayrı dokuları; hepsi taşla yapılabileceklerin sınırını zorladı.

Heykelin kaidesindeki yazı ne diyor?

Kaidede Kardinal Maffeo Barberini’nin (sonradan Papa VIII. Urbanus) Latince bir beyiti var. Beyite göre kaçıp giden güzelliğin peşine düşen aşık, eline yalnızca yaprak ya da acı meyve alır.

Özet

Bakılacak yerNeden önemli?
Daphne’nin parmaklarıIşığı geçiren incelikte defne yaprakları
Ayak parmaklarıKoşan bir beden toprağa kök salıyor
Apollon’un eliDokunduğu yer artık ten değil, kabuk
İki yüzDaphne’nin korkusu, Apollon’un farkında olmayışı
Mermer yüzeylerTen, kabuk, saç ve yaprak için ayrı dokular
Heykelin çevresiArkadan başlayıp dolaşınca hikaye adım adım açılıyor

Kapak görseli: Gian Lorenzo Bernini, Apollon ve Daphne, 1622–1625. Galleria Borghese, Roma.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Benzer Gönderiler