Dr. Tulp’un Anatomi Dersi (Rembrandt): Tablonun Hikayesi ve Nerede Görülür

Dr. Tulp’un Anatomi Dersi tablosunda ne var?
Rembrandt’ın 1632’de boyadığı bu grup portresinde Amsterdamlı hekim Nicolaes Tulp, idam edilmiş bir hırsızın kolunu açmış, yedi cerraha parmak kaslarının nasıl çalıştığını gösteriyor. Rembrandt o sırada henüz 25-26 yaşındaydı ve bu tablo onu bir anda Amsterdam’da ünlü yaptı. Bugün Lahey’deki Mauritshuis’te.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi (Hollandaca De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp), Rembrandt’ın 1632’de, Leiden’den Amsterdam’a taşınmasından kısa süre sonra boyadığı büyük bir grup portresi. Tabloyu Amsterdam cerrahlar loncası, yani cerrahların meslek birliği ısmarladı. Konusu bir anatomi dersi: ortada açılmış bir ceset, cesedin kolunu pensle kaldıran bir hekim ve onu dikkatle izleyen yedi adam. Bugün Lahey’deki Mauritshuis Müzesi’nde duran bu tablo, genç Rembrandt’ın adını duyurdu. Bu yazıda tablonun ne anlattığını, içindeki kişilerin kim olduğunu, kolun doğru boyanıp boyanmadığı üzerine süren tartışmayı ve tabloyu nerede görebileceğinizi anlatıyorum.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi hakkında kısa bilgi
| Sanatçı | Rembrandt van Rijn (1606–1669) |
| Özgün adı | De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp; İngilizce The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp |
| Tarih | 1632 |
| Teknik | Tuval üzerine yağlı boya |
| Boyut | 169,5 × 216,5 cm |
| Envanter no. | 146 (müzeye giriş: 1828) |
| Ismarlayan | Amsterdam cerrahlar loncası üyeleri |
| Dönem | Hollanda Altın Çağı, Barok |
| Nerede | Mauritshuis, Lahey |
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi ne anlatıyor?
Tablo gerçek bir olayı anlatıyor: Ocak 1632’de Amsterdam’da yapılan halka açık bir anatomi dersini. Bu dersleri cerrahlar loncası düzenliyordu ve şehrin tartı binası De Waag’daki anatomi tiyatrosunda yapılıyordu. Dersi veren, loncanın resmi anatomi hocası, yani praelector’u olan Doktor Nicolaes Tulp.
Sahnenin sağında, geniş kenarlı siyah şapkasıyla tek başına oturan kişi Tulp. Sağ elindeki pensle cesedin sol önkolundaki kasları kaldırıyor. Sol elini ise havaya kaldırmış, parmaklarını büker gibi tutuyor. Yani bir yandan açtığı kası gösteriyor, bir yandan da o kasın parmakları nasıl oynattığını kendi eliyle canlandırıyor. Karşısında piramit gibi toplanmış yedi cerrah var. Kimi öne eğilmiş kola bakıyor, kimi Tulp’un yüzüne, kimi doğrudan size. Mauritshuis’e göre Rembrandt bu adamların her birini başka bir şeye bakarken boyadı ve sert ışık-gölge karşıtlıklarıyla sahneye enerji kattı.
Masada yatan ceset Adriaen Adriaensz, nam-ı diğer Aris Kindt. Mauritshuis’e göre hırsızlıktan ölüme mahkum edilip asılan, sabıkalı bir suçluydu. Leiden Üniversitesi küçük bir tesadüfü de hatırlatıyor: Kindt de Leidenliydi, tıpkı Rembrandt ve Tulp gibi. O dönemde halka açık otopsiler için idam edilen suçluların cesetleri kullanılıyordu.
17. yüzyılda bir anatomi dersi nasıl yapılırdı?
Bugün bize ürkütücü gelse de 17. yüzyıl Hollandası’nda halka açık bir otopsi, şehrin büyük olaylarından biriydi. İsrailli patologların 2009’da yayımladığı bir çalışmaya göre otopsiler, anatomi tiyatrosu denen, basamaklı oturma yerleri olan özel salonlarda yapılıyordu. Belli bir sırayı izliyor ve çoğu zaman üç güne kadar sürebiliyordu. Amsterdam’da bu dersleri cerrahlar loncası düzenliyor, loncanın praelector’u veriyordu.
O dönemde cerrahlar, üniversitede okumuş hekimlerden farklı bir meslek grubuydu; işlerini lonca içinde, ustadan çırağa öğreniyorlardı. Bu yüzden praelector’un yıllık dersi, onlar için insan bedenini yakından görmenin ender fırsatlarından biriydi. Tablodaki yüzlerin bu kadar dikkatli olması biraz da bundan. Aynı çalışma bir şeyi daha hatırlatıyor: Rembrandt’ın hayatı boyunca boyadığı beş grup portresinden ikisi anatomi dersidir, biri Tulp’un, öteki Deijman’ın.
Doktor Nicolaes Tulp kimdi?
Nicolaes Tulp 1593’te doğdu, 1674’te öldü. Gerçek adı Claes Pieterszoon’du. Leiden Üniversitesi’ne göre 1611’den itibaren Leiden’de tıp okudu, 1614’te doktorasını aldı ve Amsterdam’a yerleşti. Laleyi (Hollandaca tulp) kendine amblem olarak seçti ve adını da buna göre değiştirdi.
Tulp 1628’de cerrahlar loncasının praelector’u oldu. 1632’deki ders bu görevinin en ünlü anı haline geldi, çünkü Tulp bu fırsatla hem kendi portresini hem de ücrete katkı veren lonca üyelerinin portresini yaptırdı. Hırslı bir hekimdi ve 1654’te Amsterdam’ın belediye başkanlığına kadar yükseldi. Kızı Margaretha ise Jan Six ile evlendi. Tulp’un 1641’de yayımlanan tıp kitabı Observationum Medicarum’da, Hollanda’ya canlı getirilen bir şempanzenin gravürü bile var.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi: grup portresi nasıl tiyatroya dönüştü?
17. yüzyıl Hollandası’nda loncaların, sivil muhafız birliklerinin ve hayır kurumlarının yöneticileri grup portresi yaptırmayı severdi. Bu tablolarda genellikle herkes okul fotoğrafındaki gibi yan yana dizilir ve ressama bakar. Rembrandt bu alışkanlığı kırdı. Cerrahları bir gösterinin seyircisine dönüştürdü; her yüzde ayrı bir merak, ayrı bir dikkat anı var.
Bu tablo, Rembrandt’ın Amsterdam’daki ilk büyük siparişiydi. Leiden Üniversitesi, bu hareketli grup portresini boyadığında Rembrandt’ın yalnızca 25 ya da 26 yaşında olduğunu vurguluyor. Tablo, şehirde onun bir portre ustası olarak tanınmasını sağladı. Rembrandt aynı anlayışı on yıl sonra, 1642’de Gece Nöbeti’nde çok daha büyük ölçekte kullanacaktı. 1656’da ise Doktor Jan Deijman’ın anatomi dersini anlatan ikinci bir anatomi tablosu boyadı.
Kol doğru mu boyandı? Hekimlerin tartışması
Bu tablo sanat tarihçileri kadar hekimlerin de kafasını kurcalıyor. Açılmış kol anatomik olarak doğru mu? Bu soru on yıllardır tıp dergilerinde tartışılıyor. Bazıları perspektifteki tutarsızlıkları, kolun boyutunu ve Tulp’un biraz tuhaf el duruşunu Rembrandt’ın anatomiyi bilmemesine bağladı.
Ama son çalışmalar başka bir şey söylüyor. 2008’de Norveç Tıp Derneği dergisinde yayımlanan bir makale, bir cerrahın gözüyle bakınca Rembrandt’ın Tulp’un dersini tam olarak anladığını ve parmakları büken yüzeysel kasların işlevini doğru gösterdiğini savunuyor. 2006’da, Rembrandt’ın 400. doğum yılında, Hollandalı plastik cerrahlar bir kadavrada aynı önkolu açıp tabloyla karşılaştırdı. Bir Fransız cerrah da 2011’de, Tulp’un parmak eklemlerini büken kasın işlevini gösterdiğini ve tablonun yapı ile işlev arasındaki bağı anlatan gerçek bir ders olduğunu yazdı.
Yine de tartışma bitmiş değil. Bileğin ve serçe parmağın üzerinden geçen beyaz bir şerit, bilinen hiçbir normal yapıya uymuyor. Kimine göre bir sinir dalı, kimine göre ressamın hatası, kimine göre de nadir görülen ek bir kasın tendonu. İsrailli araştırmacılar ise tabloyu ve röntgen görüntüsünü dönemin öteki anatomi tablolarıyla karşılaştırdı. Onlara göre sahne olağan otopsi düzenine uymuyor; Rembrandt ve Tulp gösteriyi bir hikaye anlatacak biçimde kurgulamış.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi’nde neye bakmalı?
Tablo büyük ve kalabalık. Önünde durduğunuzda gözünüzü sırayla şu ayrıntılarda gezdirin.
Neye bakmalı? Tulp’un iki eli

Tulp’un sağ eli pensle kası kaldırıyor, sol eli ise havada, parmakları bükülmüş duruyor. İki ele birlikte bakınca dersin konusunu anlarsınız: açılan kas ile parmak hareketi arasındaki bağ. Tulp’u konuşturan yüzü değil, bu iki el.
Neye bakmalı? Işık ve ceset
En parlak ışık cesedin solgun bedenine düşüyor. Siyah giysili cerrahların arasında beyaz yakalar ve yüzler parlıyor. Rembrandt’ın sert ışık-gölge oyunu, gözünüzü önce cesede, sonra açılmış kola, oradan da Tulp’a götürüyor.
Neye bakmalı? Cerrahların piramidi

Leiden Üniversitesi’nin belirttiği gibi yedi cerrah bir piramit biçiminde dizilmiş. Piramidin tepesindeki yüzden başlayın ve aşağıya, cesede doğru inen bakışları izleyin. Rembrandt kalabalığı yan yana sıralamak yerine üst üste bindirdi; böylece hem herkesin yüzü görünüyor hem de sahne derinlik kazanıyor. Beyaz yakalar, bu piramidin çizgisini karanlık arka planın önünde belirginleştiriyor.
Neye bakmalı? Kağıttaki isimler
Arka sıranın ortasındaki cerrah, Hartman Hartmansz, elinde bir kağıt tutuyor. Mauritshuis’e göre 18. yüzyılın başında tablodaki kişilere numara verildi ve numaralarla birlikte isimler bu kağıdın üzerine boyandı. Sonradan yapılan bu ekleme, yakın zamandaki bir restorasyonda kısmen geri alındı. Yani kağıda baktığınızda, tablonun yüzyıllar içinde nasıl değiştiğini de görmüş oluyorsunuz.
Neye bakmalı? Size bakan yüzler
Cerrahların bir kısmı derse değil, doğrudan size bakıyor. Bu bakışlar, tablonun önünde duran sizi de anatomi tiyatrosundaki seyircilerden biri yapıyor. Rembrandt’ın grup portresine kattığı canlılığın sırrı biraz da burada.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi Mauritshuis’e nasıl geldi?
Tablo 1632’den 1798’e kadar cerrahlar loncasına aitti ve loncanın toplantı odasında asılıydı. 1798’de cerrahların dullarına bakan bir fona geçti. 1828’de fon tabloyu açık artırmada satmak istedi. Kral I. Willem bir kraliyet kararıyla satışı durdurdu; tablo devlet tarafından 32.000 gulden karşılığında satın alındı ve kralın emriyle Mauritshuis’e yerleştirildi. O günden beri müzenin en ünlü eserlerinden biri.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi nerede görülür?
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, Lahey’deki Mauritshuis Müzesi’nde. Müzenin kendi tur rehberinde tablo 9 numaralı salonda; salon düzeni değişebileceği için gitmeden önce kontrol etmenizi öneririm. Mauritshuis küçük ve sakin bir müze, kalabalıkta kaybolmazsınız. Vermeer’in İnci Küpeli Kız tablosu da burada; yani iki başyapıtı aynı ziyarette görebilirsiniz. Güncel saatler ve bilet için Mauritshuis’in resmi sitesine bakabilirsiniz.
Eserin ressamı: Rembrandt
Rembrandt van Rijn 1606’da Leiden’de doğdu, 1669’da Amsterdam’da öldü. Kariyerine Leiden’de başladı, 1630’ların başında Amsterdam’a geçti; Dr. Tulp’un Anatomi Dersi bu yeni dönemin ilk büyük başarısıydı. Portreleri, otoportreleri, İncil sahneleri ve gravürleriyle Hollanda Altın Çağı’nın en büyük ustası sayılıyor. Işığı ve gölgeyi insanın içini anlatmak için kullandı ve Barok resmin en güçlü örneklerinden bazılarını verdi. Hayatını ve öteki eserlerini Rembrandt yazımda anlattım.
Sık sorulan sorular
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi nerede?
Lahey’deki Mauritshuis Müzesi’nde. Tablo 1828’den beri orada.
Tablodaki ceset kimin?
Adriaen Adriaensz, diğer adıyla Aris Kindt. Hırsızlıktan ölüme mahkum edilip asılmış bir suçluydu. Cesedi 1632’deki halka açık anatomi dersinde kullanıldı.
Rembrandt bu tabloyu kaç yaşında yaptı?
1632’de, 25 ya da 26 yaşındayken. Tablo, Amsterdam’daki ilk büyük siparişlerinden biriydi ve onu şehre bir portre ustası olarak tanıttı.
Tablodaki kol anatomik olarak doğru mu?
Tartışmalı. Bazı araştırmacılar kolun hatalı boyandığını düşünüyor. Ama pek çok cerrah, Tulp’un parmakları büken kasların işlevini doğru gösterdiğini savunuyor.
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi ne kadar büyük?
169,5 × 216,5 santimetre.
Tulp adı nereden geliyor?
Doktorun gerçek adı Claes Pieterszoon’du. Leiden Üniversitesi’ne göre laleyi (Hollandaca tulp) kendine amblem olarak seçti ve adını da buna göre Tulp yaptı.
Özet
| Ne? | Rembrandt’ın Amsterdam cerrahlar loncası için boyadığı grup portresi |
| Ne zaman? | 1632 |
| Kimler var? | Dr. Nicolaes Tulp, yedi cerrah ve Aris Kindt’in cesedi |
| Neye bakmalı? | Tulp’un iki eli, ışık, kağıttaki isimler, izleyiciye bakan yüzler |
| Tartışma | Açılan kolun anatomik doğruluğu |
| Nerede? | Mauritshuis, Lahey |
Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, bilimin ve sanatın aynı masa başında buluştuğu nadir tablolardan biri. Barok dönem bilginizi sınamak isterseniz Rönesans ve Barok testime göz atabilirsiniz.
Kapak görseli: Rembrandt, Dr. Tulp’un Anatomi Dersi, 1632. Mauritshuis, Lahey.
Bu Ay Nereye?
İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.






