Georges de La Tour: Mum Işığının Sessiz Ustası

Georges de La Tour, karanlık bir odada tek bir mumun yaydığı ışığı herkesten iyi resmeden ressamlardan biri. Tablolarında kimse bağırmaz, kimse koşmaz: bir kadın kafatasına dokunarak alevi seyreder, bir çocuk babasının işine mum tutar, bir anne kundaktaki bebeğe sessizce bakar. Bu dinginlik, Barok resmin gösterişli dünyasında onu bambaşka bir yere koyar.

Ama Georges de La Tour’un hikayesi biraz da bir dedektif hikayesi. Ölümünden sonra adı silindi, tabloları başka ressamların adıyla asıldı. Bu yazıda önce bildiklerimizi ve bilmediklerimizi, sonra en önemli 10 eserini ve onlara bakarken nelere dikkat etmek gerektiğini anlatıyorum.

Georges de La Tour kimdir?

Vic-sur-Seille’de bir fırıncı ailesi

Georges de La Tour, 1593 Martında, bugün Fransa’nın kuzeydoğusunda kalan ve o dönemde Lorraine Dükalığı’na bağlı olan Vic-sur-Seille kasabasında vaftiz edildi. Fırıncı bir ailenin yedi çocuğundan ikincisiydi. Ressamlık eğitimini nerede ve kimden aldığı bugün hala bilinmiyor; ilk yıllarına dair bilgiler çok sınırlı.

Diane Le Nerf ile evlendi ve Lunéville’e yerleşti. Burada zamanla varlıklı ve sözü geçen bir kasabalıya dönüştü. Oğlu Étienne de ressam oldu ve babasıyla birlikte atölyede çalıştı; bu ortak çalışma, bazı tabloların kime ait olduğu tartışmasını bugün bile zorlaştırıyor.

Savaş, yangın ve kralın ressamı

La Tour’un hayatı Otuz Yıl Savaşları’nın Lorraine’i kasıp kavurduğu yıllara denk geldi. Paris’teki Jacquemart-André Müzesi’nin aktardığına göre 1638’de Fransız birliklerinin çıkardığı bir yangın Lunéville’deki evini, atölyesini ve bazı eserlerini yok etti; ressam bir süre Nancy’ye taşındı. Kaybolan bu tablolar, eser listesindeki boşlukların nedenlerinden biri.

Buna karşın şöhreti büyüdü. Lorraine dükleri ve Kardinal Richelieu gibi güçlü isimler için çalıştı. 1639’da XIII. Louis ona “kralın ressamı” unvanını verdi. Louvre’un aktardığı 1644 tarihli bir arşiv kaydı, Mareşal de La Ferté’ye La Tour’un bir İsa’nın doğuşu tablosunun hediye edildiğini gösteriyor. Ressam 1652’de Lunéville’de öldü.

Georges de La Tour’un yeniden keşfi

Ölümünden sonra Georges de La Tour’un adı hızla unutuldu. Tabloları Le Nain kardeşlere ya da Hollandalı ressam Honthorst’a atfedildi. Değişim 1915’te geldi: Alman sanat tarihçisi Hermann Voss, Nantes’taki tabloları inceleyerek ressamı yeniden ortaya çıkardı. Nantes müzesinin anlattığına göre, oradaki iki gece sahnesi ile Rennes’deki Yeni Doğan’ın karşılaştırılması kariyerinin yeniden kurulmasını sağladı. Ardından François-Georges Pariset gibi araştırmacıların çalışmaları geldi.

1934’te Paris’teki Orangerie’de açılan “17. Yüzyıl Fransa’sında Gerçekliğin Ressamları” sergisinde eserleri yer aldı; 1972’de yine Orangerie’de ona ayrılan büyük sergi, eserlerin karşılaştırılmasını ve laboratuvar incelemelerini mümkün kıldı. Bugün kendisine verilen yaklaşık kırk eser var, bazıları çekinceyle. On beş kadar kompozisyon ise yalnızca eski kopyalardan biliniyor. İmzalı ve tarihli tablo sayısı çok az: Tövbe Eden Aziz Petrus (1645), Pipoyu Üfleyen Genç (1647) ve Aziz Petrus’un İnkarı (1650).

Georges de La Tour’un sanat anlayışı

Caravaggio’dan gelen, ama başka yere giden ışık

La Tour’un kökü Caravaggio’nun açtığı yolda: sıradan insanları model almak, koyu bir arka plan ve sahneyi tek bir ışıkla kurmak. Ama Caravaggio’da ışık bir patlama gibi gelir, olayın en dramatik anını yakalar. La Tour’da ise ışık çoğu zaman resmin içindeki bir mumdan çıkar ve sahneyi sakinleştirir. The Met’in tanımıyla bu sessiz, geometrik ve düşünceli resim, Barok resmin olağan gösterişine karşı güçlü bir alternatifti.

Gündüz sahneleri ve gece sahneleri

La Tour’un eserleri kabaca ikiye ayrılır. Gündüz sahnelerinde kart oyunlarında dolandırılan saf gençleri, birbirine giren sokak müzisyenlerini, kırışık yüzlü yaşlıları akla gelebilecek her ayrıntıyla resmeder: çürük dişler, yıpranmış kumaşlar, yüzüklü parmaklar. Gece sahnelerinde ise biçimler giderek sadeleşir; yüzler neredeyse geometrik hacimlere dönüşür, renkler kırmızı, kahverengi ve krem tonlarına iner.

Aynı konuya defalarca dönmek

La Tour’un bir başka alışkanlığı, sevdiği konuyu farklı biçimlerde yeniden yapmak. Tövbekar Magdalena’yı en az dört kez, Karo Ası ile Hilebaz’ı iki kez, Aziz Sebastian’ı birkaç kez resmetti. Bu yüzden bugün aynı kompozisyonun hangi örneğinin özgün, hangisinin atölye işi ya da sonraki bir kopya olduğu sorusu, La Tour araştırmalarının merkezinde duruyor.

Georges de La Tour’un en önemli 10 eseri

1. Müzisyenlerin Kavgası (yaklaşık 1625)

Nerede: J. Paul Getty Müzesi, Los Angeles

İki sokak müzisyeni, belki çalacakları köşe yüzünden kavga ediyor. Soldaki adam boynunda asılı çarklı lirinin (hurdy-gurdy) kranklı koluyla ve bir bıçakla kendini savunuyor. Ortadaki, bir nefesli çalgıyla ona vururken gözüne limon sıkıyor. Getty’nin açıklamasına göre amaç, yaşlı adamın gerçekten kör olup olmadığını anlamak.

Bu eserde neye bakmalı? Seyircilere. Sağdaki iki müzisyen kavgayı keyifle izleyip sırıtıyor, soldaki yaşlı kadın süpürgesine tutunmuş, yalvarır gibi bakıyor. Figürler izleyiciye çok yakın, dar bir alana sıkışmış. La Tour’un erken dönem gerçekçiliği burada en sert halinde: çürük dişler, kösele gibi deri, odağı kaymış gözler.

2. Falcı (muhtemelen 1630’lar)

Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York

Şık giyimli, saf bir genç yaşlı bir kadına falına bakması için bozuk para uzatıyor. O dalgınken etrafındaki genç kadınlar ceplerini boşaltıyor. The Met’e göre tablo 1620 ile 1639 arasında farklı tarihlere yerleştirildi; en olası tarih 1630’lar. Sağ üstte “Lunéville, Lorraine” adını da içeren bir imza var. Tablo 1650’de Paris’te bir koleksiyoncunun envanterinde “La Tour’un orijinali” olarak kayıtlı; uzun bir aradan sonra 20. yüzyılın ortasında ortaya çıktı ve The Met 1960’ta satın aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Ellere ve gözlere. Kimse kimseye doğrudan bakmıyor; bakışlar yan yana kayıyor, eller ise işini görüyor. Gencin saat zincirinde “AMOR” (aşk) ve “FIDES” (sadakat) yazıyor. The Met, bu konunun Roman topluluklarına yönelik dönemin önyargılarını yansıttığını da not ediyor.

3. Karo Ası ile Hilebaz (1636–1640)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris

Bir kart masasında, gösterişli giyimli bir genç, organize bir dolandırıcılığın kurbanı oluyor. Soldaki hilebaz, kemerinin arkasından karo ası çekiyor; masadaki kadın ve şarap getiren hizmetçi işbirliği içinde. Louvre’a göre oynanan oyun büyük olasılıkla “primero”, pokerin İtalyan atası. Tablo sol altta “Georgius De La Tour fecit” imzasını taşıyor ve Louvre tarafından 1972’de satın alındı.

Bu eserde neye bakmalı? Gözlerin trafiğine. Kadın ve hizmetçi yan gözle birbirine işaret veriyor, hilebaz ise bakışını bize çevirmiş. Böylece izleyici de suç ortağı oluyor. Kompozisyonun bir başka versiyonu, Sinek Ası ile Hilebaz, Fort Worth’teki Kimbell Sanat Müzesi’nde.

4. Tövbekar Magdalena (İki Alevli Magdalena) (yaklaşık 1640)

Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York

Mecdelli Meryem, dünyevi hayatı bıraktığı anda: masada bir kafatası ve gümüş çerçeveli bir ayna, yerde çıkarılıp atılmış mücevherler. The Met bunun La Tour’un Magdalena konulu birkaç versiyonundan biri olduğunu belirtiyor; diğerleri Washington’daki National Gallery of Art, Louvre ve Los Angeles County Museum of Art’ta.

Bu eserde neye bakmalı? Aynadaki ikinci aleve. Mum bir kez masada, bir kez aynada yanıyor; tablonun öbür adı da buradan geliyor. The Met, belge olmadığı için Magdalena’ların tarihlendirmesinin tahmine dayandığını açıkça yazıyor. Yere atılmış küpeler ise Kimbell’deki Hilebaz tablosundaki kadının küpeleriyle aynı.

5. Marangoz Aziz Yusuf (1642–1644)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris

Yaşlı Yusuf eğilmiş, bir kalası matkapla deliyor. Karşısında küçük İsa, elindeki mumla babasının işine ışık tutuyor. Tablo 1938’de Londra’da Percy Moore Turner koleksiyonundaydı; 1948’de Louvre küratörü Paul Jamot’nun anısına müzeye bağışlandı.

Bu eserde neye bakmalı? Çocuğun eline. Mumu saran parmaklar ışığı geçiriyor, neredeyse şeffaf görünüyor. Louvre’un yorumu da buna dikkat çekiyor: yaşlı, yıpranmış yüz ile genç ten; babanın aleti kavrayan güçlü elleri ile çocuğun narin parmakları. Kutsal bir sahne, bir marangoz atölyesindeki sıradan bir akşama dönüşüyor.

6. Kandilli Magdalena (yaklaşık 1642–1644)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris

Magdalena başını eline dayamış, masadaki yağ kandilinin titreyen alevine bakıyor; kucağında bir kafatası, masada bir haç ve iki kitap var. Masada “La Tour fec…” imzası okunuyor. Tablonun geçmişi de ilginç: 1914 civarında Camille Terff’in koleksiyonundaydı, 1941’de Köln’deki Wallraf-Richartz Müzesi’ne geçti, 1944’te Fransız gümrüğü tarafından el konuldu ve 1949’da Louvre’a girdi.

Bu eserde neye bakmalı? Ele ve kafatasına. Başı ele dayamak, Dürer’in ünlü gravüründen beri melankolinin işareti. Kafatası ölümlülüğü, kandil ise insan ruhunun kırılganlığını hatırlatıyor. Louvre bu versiyonu Los Angeles’taki örnekle karşılaştırıyor ve burada kumaşların daha sade, havanın daha yalın olduğunu belirtiyor.

7. Çobanların Tapınması (yaklaşık 1644)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris

Ortada kundaklı bebek İsa, solda dua eden Meryem, çevresinde hediyeler getiren çobanlar ve flüt çalan gülümseyen bir figür. Işık, Yusuf’un elindeki mumdan geliyor. 1926’da Amsterdam’da Hollandalı ressam Honthorst’a atfedilerek satışa çıktı; aynı yıl Louvre’a girdi. Louvre’a göre tablo, 1644’te Mareşal de La Ferté’ye hediye edildiği belgelenen İsa’nın doğuşu tablosu olabilir.

Bu eserde neye bakmalı? Kenarlara. Tablo bir zamanlar daha büyüktü; sağdan ve alttan kesildiği biliniyor. Bir de renklere bakın: Louvre, bu olgun dönem eserinde kırmızıların öne çıktığını ve soğuk tonların yeniden belirdiğini vurguluyor.

8. Yeni Doğan (yaklaşık 1645)

Nerede: Rennes Güzel Sanatlar Müzesi (Musée des beaux-arts de Rennes), Rennes

Genç bir kadın kucağındaki kundaklı bebeğe bakıyor; yanındaki yaşlı kadın elindeki mumun ışığını eliyle perdeliyor. Bir yüzyıl kadar önce bu tablo yanlışlıkla Le Nain kardeşlere atfedilerek sergileniyordu. Gerçek ressamı 1915’te Hermann Voss buldu. Diğer La Tour eserleriyle karşılaştırma ise bunun sıradan bir annelik sahnesi değil, Meryem, annesi Azize Anna ve bebek İsa olduğunu gösterdi.

Bu eserde neye bakmalı? Bebeğin yüzüne düşen ışığa ve hiçbir dinsel işaretin olmamasına. Hale yok, melek yok; yalnızca bir mum ve iki kadının sessizliği. Bu kadar sade bir sahnenin ne kadar kutsal görünebildiği, La Tour’un gece sahnelerinin sırrı.

9. Aziz Sebastian’ı İyileştiren İrene (yaklaşık 1649)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris

Okla vurulmuş Sebastian ön planda yatıyor. Azize İrene elinde meşaleyle yanına diz çökmüş, onun elini tutuyor; sağdaki üç kadın daha farklı biçimlerde yasını yaşıyor. Tablo 1945’te Normandiya’daki Bois-Anzeray kilisesinde bulundu ve 1979’da Louvre’a girdi.

Bu eserde neye bakmalı? Ortadaki kadının mavi örtüsüne. Uzun süre bu tablonun mu, Berlin’deki benzerinin mi özgün olduğu tartışıldı. Louvre’a göre 1972 sergisindeki karşılaştırma ve laboratuvar incelemeleri sonucu belirledi: Louvre’daki tuval özgün, Berlin’deki bir atölye kopyası. Kanıtlardan biri bu örtüde kullanılan pahalı lapis lazuli pigmenti; Berlin versiyonunda yok.

10. Aziz Petrus’un İnkarı (1650)

Nerede: Musée d’arts de Nantes, Nantes

Solda elinde mum tutan bir hizmetçi kız, yaşlı Petrus’a soru soruyor; Petrus İsa’yı tanıdığını inkar ediyor. Sağda zırhlı askerler bir masanın başında oyuna dalmış. Sağ altta imzası olan bu tablo, 1650 tarihini taşıyan nadir La Tour eserlerinden biri; müze onu 1810’da satın aldı. Nantes müzesi bu tablonun, Aziz Yusuf’un Rüyası ve Rennes’deki Yeni Doğan ile birlikte, La Tour’un kariyerinin yeniden kurulmasını sağladığını vurguluyor.

Bu eserde neye bakmalı? İkiye bölünmüş sahneye. Dramın asıl kahramanları sol kenara itilmiş; ışığın büyük kısmını oyun oynayan askerler alıyor. Petrus’un yüzündeki tedirginlik ile askerlerin kayıtsız neşesi arasındaki fark, ressamın son yıllarındaki sade ama sert dünyasını gösteriyor.

Georges de La Tour’un eserlerini nerede görebilirsiniz?

Georges de La Tour’u görmek için ilk adres Paris’teki Louvre. Sully kanadının ikinci katındaki 912 numaralı salonda Karo Ası ile Hilebaz, Marangoz Aziz Yusuf, Kandilli Magdalena, Çobanların Tapınması, Aziz Sebastian’ı İyileştiren İrene ve Aziz Thomas bir arada. Nantes’taki Musée d’arts, kendi ifadesiyle Louvre’dan sonra en çok La Tour eserine sahip müze; Aziz Petrus’un İnkarı ile Aziz Yusuf’un Rüyası burada. Yeni Doğan ise Rennes’de.

Ressamın doğduğu Vic-sur-Seille’deki Georges de La Tour Departman Müzesi, onun adını taşıyan küçük ama özel bir durak. Moselle departmanının bilgisine göre Fransız müzelerinde toplam on sekiz La Tour tablosu var. ABD’de New York’taki The Met (Falcı ve Tövbekar Magdalena), Los Angeles’taki Getty (Müzisyenlerin Kavgası) ve Fort Worth’teki Kimbell (Sinek Ası ile Hilebaz) öne çıkıyor. Gitmeden önce güncel bilgileri resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Louvre, The Met, Musée d’arts de Nantes.

Georges de La Tour hakkında merak edilenler

Georges de La Tour’un kaç tablosu var?

Kaynaklar kesin bir sayı vermiyor. Moselle departmanı yaklaşık kırk özgün eser tanımlandığını, bazılarının çekinceyle kabul edildiğini ve on beş kadar kompozisyonun yalnızca eski kopyalardan bilindiğini belirtiyor. Nantes müzesi “dünyada elliden az” diyor.

Kısaca Georges de La Tour

Georges de La Tour’un tablolarının önünde insan sesini alçaltma ihtiyacı duyuyor. Caravaggio’nun sahneleri bir an sonra patlayacakmış gibi gerilimliyken, La Tour’unkiler zamanın durduğu odalar gibi. Hayatı hakkında bu kadar az şey bilmemiz, bu sessizliği daha da derinleştiriyor; bildiğimiz çoğu şeyi tabloların kendisinden okuyoruz.

Işığın ustası başka ressamları da merak ediyorsanız Caravaggio, Artemisia Gentileschi, Rembrandt ve Johannes Vermeer yazılarıma göz atabilirsiniz. Dönemin genel resmi için Barok sanat yazısı, La Tour’un tablolarını yerinde görmek isteyenler için de Louvre’da görülmesi gereken eserler rehberi iyi bir başlangıç.

Diğer Fransız ustalar için Fransız Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.