Jan Steen: Dağınık Evlerin Neşeli Hikaye Anlatıcısı

Jan Steen, Hollanda Altın Çağı’nın en usta hikaye anlatıcılarından biri. Rijksmuseum onu “en esprili Hollandalı sanatçı” olarak tanımlıyor. Resimlerinde çocuklar kediye dans öğretir, anneler şarap kadehinin başında uyuklar, babalar oğullarına pipo içmeyi gösterir. Ama bu kalabalık, gürültülü sahnelerin her birinin içinde bir atasözü, bir uyarı ya da bir şaka saklıdır. Steen, insanın zaaflarını öyle bir sıcaklıkla resmeder ki tablonun karşısında hem güler hem de kendinizden bir parça bulursunuz.

Bir bira fabrikası işleten, bir dönem han açan, borçlarla boğuşan ve buna rağmen yüzlerce resim bırakan bir ressam. Bu yazıda önce Jan Steen’in hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da tablolarını nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Jan Steen kimdir?

Leiden’de bira kokan bir çocukluk

Jan Havicksz. Steen 1626’da Leiden’de doğdu. Babası Havick Steen tahıl tüccarı ve bira üreticisiydi; ailenin “Kırmızı Teber” (Red Halberd) adlı bir bira imalathanesi vardı. Varlıklı, Katolik bir ailenin en az sekiz çocuğundan en büyüğüydü. Latin okulunda okudu ve 1646’da, yirmi yaşındayken Leiden Üniversitesi’ne kaydoldu. Resimlerindeki edebiyat ve tiyatro göndermelerinin kökü biraz da bu eğitimde aranır.

Hocalar ve Van Goyen ailesi

Steen’in kimlerden ders aldığı kesin değil. Rijksmuseum, Utrecht’te Nicolaus Knupfer, Haarlem’de Adriaen van Ostade ve Lahey’de manzara ressamı Jan van Goyen’den eğitim aldığının düşünüldüğünü yazıyor. 1648’de Leiden’de yeni kurulan Aziz Luka Loncası’na usta ressam olarak kaydoldu.

1649’da hocası Jan van Goyen’in kızı Margriet van Goyen ile evlendi ve 1650’lerin başında Lahey’de yaşadı. Rijksmuseum’daki otoportresinin arka planında, kayınpederinin manzaralarını hatırlatan bir peyzajın görünmesi bu bağın küçük bir hatırası gibi.

Delft’te bira, Warmond’da sessizlik

Birinci İngiliz-Hollanda Savaşı resim pazarını sarsınca Steen başka bir gelir kapısı aradı. Babası 1654’te Delft’te “Yılan” (De Slang) adlı bir bira imalathanesini oğlu adına kiraladı. İşler iyi gitmedi; Steen, sözleşme 1657’de bitmeden bira işini bırakmak zorunda kaldı. Ardından Leiden’e döndü ve bir süre şehrin hemen dışındaki Warmond köyünde yaşadı. Burada ressam Frans van Mieris ile dostluğu gelişti.

Jan Steen’in Haarlem yılları

Steen 1660 civarında Haarlem’e taşındı ve 1661’de şehrin ressamlar loncasına girdi. Haarlem’de geçen dokuz yıl, kariyerinin en verimli dönemi oldu. ABD Ulusal Sanat Galerisi’nin (NGA) biyografisine göre en büyük eserlerinin çoğu, atasözlerine ve ahlak derslerine esprili göndermelerle dolu kalabalık aile ve eğlence sahneleri, bu yıllarda yapıldı. Ancak 1669’da önce eşi Margriet, ardından annesi öldü. Steen, kalabalık bir çocuk sürüsüyle yalnız kaldı.

Leiden’e dönüş, han ve son yıllar

1670’te Leiden’e döndü ve Langebrug’daki baba evini miras aldı. Şehrin ressamlar loncasına artık saygın bir usta olarak yeniden katıldı; birkaç kez yönetici, 1674’te de lonca başkanı (deken) seçildi. Yine de alacaklılar peşini bırakmadı. “Felaket yılı” diye anılan 1672’de şehir yönetimi ona “Barış” (De Vreede) adlı bir han işletme izni verdi.

1673 baharında dul Maria van Egmond ile evlendi. Jan Steen 1679’da Leiden’de öldü ve 3 Şubat’ta Pieterskerk’teki aile mezarına gömüldü. Geride eşine, çocuklara ve borçlarla dolu bir mirasa ek olarak yüzlerce resim bıraktı.

Jan Steen’in sanat anlayışı

Gülerek ders veren sahneler

Steen’in en sevdiği konu, düzeni bozulmuş ev. Rijksmuseum’un deyişiyle resimleri “insanın budalalığını ve sonuçlarını” gösterir: sarhoşluk, şehvet, tembellik, savurganlık. Ama izleyiciye parmak sallamaz; önce güldürür, ders sonra gelir. Bu yüzden onun tabloları Barok dönemin Hollanda’sında hem eğlence hem öğüt olarak okundu.

Atasözleri ve gizli şakalar

Steen’in resimleri çoğu zaman bir atasözünün görsel karşılığıdır. “Büyükler nasıl söylerse, küçükler öyle çalar” sözünü birden fazla tabloda işledi. Bir kayrak taşına, bir şömine rafına ya da bir nota kağıdına yazılmış küçük yazılar, sahnenin anahtarını verir. Duvarda asılı bir sepet, yere düşmüş bir yumurta kabuğu ya da bir papağan, hep bir şey söyler. Pieter Bruegel’in atasözü resimlerini sevenler, Steen’de aynı oyunun 17. yüzyıl Hollanda evine taşınmış halini bulur.

Steen kendini neden resmetti?

Steen’in en çarpıcı özelliği, kendi yüzünü sahnelerin içine koyması. Kısık gözleri ve iri burnuyla tanınan ressam, Rijksmuseum’a göre kendini genellikle şüpheli rollerde, örneğin sarhoş bir çapkın olarak resmetti. Kendini en kötü örnek olarak göstermesi, resimlerindeki dersi daha da komik ve inandırıcı yapar.

Sadece gündelik hayat değil

Steen’i yalnızca meyhane sahneleriyle bilmek eksik olur. Ömür boyu Katolik kalan ressam İncil’den ve mitolojiden konular, tarihi olaylar, alegoriler, portreler ve manzaralar da yaptı. Bağımsız natürmort yapmadı, ama tablolarındaki ekmekler, istiridyeler ve gümüş kaplar başlı başına birer natürmort kadar özenlidir. Kumaşın dokusunu, ipeğin parıltısını ve keten bezin sertliğini fırça darbesini değiştirerek verebilmesi, Johannes Vermeer ve Pieter de Hooch gibi çağdaşlarının yanında onu farklı ama aynı derecede usta yapar.

Jan Steen’in en önemli 10 eseri

1. Delftli Burjuva ve Kızı (1655)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Varlıklı tahıl tüccarı Adolf Croeser, Delft’teki Oude Delft kanalının kenarında evinin basamağında oturuyor; yanında on üç yaşındaki kızı Catharina. Arkada Delft’in Eski Kilise kulesi görünüyor. Uzun süre “Delft Belediye Başkanı ve Kızı” adıyla anılan tablo, Steen’in Delft’te bira işini yürüttüğü yıllardan.

Bu eserde neye bakmalı? Merdivenin önündeki yoksul kadın ve çocuğa. Steen bir portrenin içine, zengin tüccardan sadaka isteyen bir anne ile çocuğu yerleştirmiş ve iki dünyayı aynı karede karşılaştırmış. Adamın bacaklarını açıp elini beline koyan kendinden emin duruşunu da kaçırmayın. İşin ironik yanı, Rijksmuseum’un belirttiğine göre Croeser’in iki yıl sonra borç batağındaki Steen’e kefil olması.

2. Fırıncı Arent Oostwaard ve Eşi (1658)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Leidenli bir fırıncı çift, dükkanlarının önünde taze ekmeklerini gösteriyor. Arent Oostwaard elinde kürekle ekmek taşıyor, eşi Catharina kapıda duruyor. Yaklaşık 38 santim yüksekliğinde küçük bir pano resim. Çiftin 1657 Eylül’ünde evlendiği bilindiği için portrenin düğünleri sırasında ısmarlandığı düşünülüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Boru öttüren çocuğa. Rijksmuseum’a göre bu çocuk, Steen’in yedi yaşındaki oğlu Thaddeus; borusuyla mahalleye ekmeğin çıktığını duyuruyor. Steen burada portreyi, natürmortu ve gündelik hayat sahnesini tek bir resimde birleştiriyor. Ekmeklerin her birinin farklı biçimine dikkat edin.

3. İstiridye Yiyen Kız (yaklaşık 1658–1660)

Nerede: Mauritshuis, Lahey

Kürk yakalı kırmızı kadife ceketli genç bir kadın, bir istiridyenin üstüne tuz serpiyor ve gülümseyerek bize uzatıyor. Sadece 20 x 15 santim boyutunda, avuç içi kadar bir pano. Mauritshuis’in açıklamasına göre istiridye de tuz da dönemde şehveti uyandırdığına inanılan yiyeceklerdi; yani kızın sunduğu şey yalnızca bir yemek değil.

Bu eserde neye bakmalı? Malzemelere. Kadifenin yumuşaklığı, kürkün kabarıklığı, ince dantel ve parlayan gümüş tabaktaki yansımalar, en ince fırçalarla tek tek işlenmiş. Steen’in kaba saba meyhane sahnelerinin ressamı olduğunu düşünenleri en çok şaşırtan eser budur.

4. Bolluk İçinde Dikkatli Ol (1663)

Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana

“Ters Dünya” adıyla da bilinen tablo, hiçbir kuralın kalmadığı bir evi gösteriyor: ev sahibi uyuyor, çocuklar ve hayvanlar ortalığı birbirine katıyor, misafirler eğleniyor. Sağ alttaki kayrak taşında “in weelde siet toe” yazıyor; müzenin açıklamasına göre bu, “bolluk içinde dikkatli ol, sopadan kork” diye devam eden bir Hollanda sözünün ilk yarısı.

Bu eserde neye bakmalı? Tavandan sarkan sepete. İçinde bir kılıç ve bir koltuk değneği tehditkar biçimde asılı duruyor: savurganlığın sonu ceza ve dilencilik. Neşeli kalabalığın tam tepesinde bekleyen bu küçük ayrıntı, tablonun bütün mesajını özetliyor.

5. Başıboş Ev (yaklaşık 1663–1664)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Kırık bardaklar, yaramaz bir kedi, koşuşturan oğlanlar: kontrolden çıkmış bir ev. Evin hanımı kadehinin yeniden doldurulmasına dalmış; hizmetçi ona bol bol şarap koyuyor.

Bu eserde neye bakmalı? Ortada oturan sinsi gülümsemeli adama. Met’e göre bu, Steen’in kendisi; parmaklarını hizmetçinin parmaklarına dolamış, karısı ise bundan habersiz. Uzanmış kadının modelinin Steen’in eşi olabileceği düşünülüyor. Ressam şakanın hedefine yine kendini koymuş.

6. Ölçüsüzlüğün Sonuçları (yaklaşık 1663–1665)

Nerede: National Gallery, Londra

Sarhoş bir anne uyuyakalmış, çocuklar ve hizmetçiler başıboş. Kediye öğle yemeği, papağana şarap, domuza gül veriyorlar; bir oğlan da uyuyan kadının kesesinden para aşırıyor. Arka plandaki bahçede bir adam genç bir kadını şarapla baştan çıkarmaya çalışıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Domuza verilen güllere ve annenin başının üstündeki sepete. National Gallery’ye göre “domuza gül atmak”, “domuzun önüne inci atmak” sözünün Hollandaca karşılığı. Sepetteki huş değneği ve dilenci koltuk değneği ise ölçüsüzlüğün getireceği cezayı ve yoksulluğu simgeliyor. Bir de ipek ve keten dokusuna bakın: Steen’in teknik ustalığı ahlak dersinin gölgesinde kalmıyor.

7. Aziz Nikolaos Bayramı (1665–1668)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Aralık ayında kutlanan Aziz Nikolaos (Sinterklaas) gününde bir Hollanda ailesi. Ortadaki küçük kız, uslu olduğu için bebeğine ve şekerlerle dolu kovasına kavuşmuş. Soldaki oğlan ise ağlıyor: ayakkabısından ceza olarak yalnızca bir sopa çıkmış. Şöminenin yanında çocuklar bayram şarkıları söylüyor, yerde bir sepet hamur işi duruyor.

Bu eserde neye bakmalı? Sevinçle gözyaşının yan yana durmasına ve arka plandaki yaşlı çifte. Steen bir bayramın bütün unsurlarını, hediyeleri, cezayı, şarkıları ve yiyecekleri tek bir sahnede bir araya getiriyor. Çocukluğunda Sinterklaas kutlamış herkesin kendinden bir şey bulacağı bir tablo.

8. Doktor Ziyareti (yaklaşık 1665–1668)

Nerede: Mauritshuis, Lahey

Solgun genç bir kadın, başında ciddi tavırlı bir doktor. “Doktor ziyareti” ya da “hasta kız”, Steen’in en sevdiği konulardan biriydi ve bunu pek çok kez resmetti. Mauritshuis’e göre kız aslında hasta değil; derdi aşk hastalığı.

Bu eserde neye bakmalı? Doktorun ciddiyetiyle durumun gülünçlüğü arasındaki farka. Seyirci teşhisi doktordan önce koyar. Steen’in bu konudaki tablolarından birinde “Burada ilaç fayda etmez, çünkü bu aşk acısıdır” anlamına gelen bir yazı bile vardır. Odadaki küçük ipuçlarını arayın: Steen çözümü hep sahnenin bir köşesine saklar.

9. Mutlu Aile (1668)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Masanın çevresinde üç kuşak bir arada: anne, baba, çocuklar ve büyükanne. Herkes şarkı söylüyor, çalgı çalıyor, içiyor ya da pipo tüttürüyor. Yerde bir köpek ve dağınık ev eşyaları. Tablo “JSteen 1668” imzalı.

Bu eserde neye bakmalı? Şöminenin üstündeki yazıya. Burada “Büyükler nasıl söylerse, küçükler öyle cıvıldar” anlamına gelen Hollanda atasözü yazılı. Sonra pipo içen ve kadehten içen çocuklara bakın: dersin tamamı o satırda. Neşeli bir aile tablosu gibi görünen sahne, aslında ebeveynlerin çocuklara verdiği örneği sorguluyor.

10. Büyükler Nasıl Söylerse, Küçükler Öyle Çalar (yaklaşık 1668–1670)

Nerede: Mauritshuis, Lahey

Aynı atasözünün Steen’in en büyük resimlerinden birindeki yorumu. Soldaki kadının kadehi tazeleniyor, sağda büyükanne elindeki nota kağıdından şarkı söylüyor; kağıdın ilk satırı tablonun adı. Mauritshuis’in koleksiyonunda bu konunun daha küçük ve biraz daha erken bir versiyonu da var.

Bu eserde neye bakmalı? Sağda kahkaha atan babaya. Mauritshuis’e göre bu Steen’in kendisi ve oğullarından birine pipo içmeyi öğretiyor. Hollandaca “pijpen” kelimesi hem pipo içmek hem düdük çalmak anlamına geldiği için şaka iki katlı. Gayda çalan kırmızı şapkalı oğlan bize bakan tek figür; tünekteki papağan ise duyduğu her şeyi tekrar eden çocukları hatırlatıyor.

Jan Steen’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk durak Amsterdam’daki Rijksmuseum. Müzenin kendi bilgisine göre burada Steen’in 22 resmi bulunuyor ve bu, dünyadaki her müzeden fazla. Mutlu Aile, Aziz Nikolaos Bayramı, Otoportre ve Delftli Burjuva aynı müzede. Rijksmuseum’a gitmişken Gece Nöbeti ile Rembrandt ve Vermeer salonlarını da görebilirsiniz.

İkinci adres Lahey’deki Mauritshuis. İstiridye Yiyen Kız, Doktor Ziyareti ve Büyükler Nasıl Söylerse burada; aynı müzede Vermeer’in İnci Küpeli Kız tablosu da var. Hollanda dışında Londra’da National Gallery, New York’ta Metropolitan Müzesi ve Viyana’da Kunsthistorisches Museum öne çıkıyor. Bir eserin o gün sergide olup olmadığı değişebildiği için gitmeden önce müzelerin resmi sitelerine bakmanızı öneririm: Rijksmuseum, Mauritshuis.

🧭 Eserlerini yerinde görmek isterseniz: Bir Dakikada Geziyorum’daki Amsterdam gezi rehberi şehirde görülecek yerleri ve rota önerilerini anlatıyor.

Jan Steen hakkında merak edilenler

Jan Steen’in hocası kimdi?

Kesin değil. Kaynaklar Nicolaus Knupfer, Adriaen van Ostade ve Jan van Goyen’den ders aldığını düşünüyor. Van Goyen aynı zamanda kayınpederiydi; Steen 1649’da onun kızı Margriet ile evlendi.

Kısaca Jan Steen

Jan Steen’in tablolarının önünde durunca insan önce gülümsüyor, sonra yavaş yavaş ayrıntıları okumaya başlıyor: yerdeki kırık bardak, duvardaki yazı, sepetteki değnek. Borçlarla, kayıplarla ve kalabalık bir aileyle geçen bir hayattan bu kadar neşeli resimler çıkması belki de onun en büyük sırrı. Kendini en kötü örnek olarak resmedebilen bir ressam, bize de kendimize gülmeyi öğretiyor.

Aynı dönemin Hollandalı ustaları Rembrandt, Johannes Vermeer ve Pieter de Hooch yazılarıma, atasözlerini resme döken öncülü Pieter Bruegel’e, toplumsal hicvi resimli hikayelere taşıyan William Hogarth’a ve dönemin genel çerçevesi için Barok Sanat yazıma bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.

Diğer Hollandalı ustalar için Hollandalı Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.