Jacob van Ruisdael: Gökyüzünü ve Rüzgarı Resmeden Hollandalı Usta

Jacob van Ruisdael, 17. yüzyıl Hollanda resminde manzarayı bir arka plan olmaktan çıkarıp başlı başına bir konu haline getiren ressamların en güçlüsü. Düz bir ülkenin geniş gökyüzünü, rüzgarda kıvrılan ağaçları, köpüklü şelaleleri ve yağmur bulutlarının altındaki kasabaları öyle bir ciddiyetle resmetti ki, tabloları bugün hala bir şiir gibi okunuyor.

Ruisdael’in tablolarında insanlar çoğu zaman küçücük; asıl kahraman gökyüzü, ışık ve doğanın kendisi. Bu yazıda önce Jacob van Ruisdael’in hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini hangi müzelerde görebileceğinizi anlatıyorum.

Jacob van Ruisdael kimdir?

Haarlem’de bir ressam ailesi

Jacob van Ruisdael, 1628 ya da 1629’da Haarlem’de doğdu. Babası Isaack van Ruisdael çerçeveci, sanat tüccarı ve ressamdı. Amcası Salomon van Ruysdael ise Haarlem’in tanınmış manzara ressamlarındandı ve özellikle nehir manzaralarıyla biliniyordu. Jacob’ın resmi büyük olasılıkla babasından ve amcasından öğrendiği düşünülüyor.

Soyadındaki küçük fark dikkat çekici: babası ve amcası adlarını “Ruysdael” diye yazarken Jacob “Ruisdael” yazımını kullandı. Bu yüzden bugün amca ile yeğeni ayırt etmek için bu iki yazım korunuyor.

Çok erken başladı. Bilinen ilk imzalı ve tarihli manzaraları 1646 yılına ait; yani henüz 17-18 yaşındaydı. 1648’de Haarlem ressamlarının Aziz Luka Loncası’na üye oldu ve böylece resmen usta ressam sayıldı.

Bentheim yolculuğu

1650 dolaylarında Ruisdael, Hollanda’nın doğusuna ve sınırın hemen ötesindeki Alman topraklarına, Bentheim çevresine bir yolculuk yaptı. Bu yolculukta ressam arkadaşı Nicolaes Berchem’in de yanında olduğu biliniyor. Haarlem’den yaklaşık 175 kilometre uzaktaki bu tepelik bölge, düz Hollanda’ya alışmış bir ressam için yepyeni bir dünyaydı.

Yolda yaptığı çizimler yıllarca işine yaradı. Bentheim Kalesi’ni dönüşünden sonra on dörde yakın kez resmetti; su değirmenleri ve orman kenarları da bu yolculuğun izlerini taşıyor.

Jacob van Ruisdael’in Amsterdam yılları

1650’lerin ortasında Ruisdael, Hollanda’nın ticaret ve sanat merkezi Amsterdam’a taşındı. 1657’den itibaren şehirde olduğu belgelerle sabit; 1659’da Amsterdam vatandaşı oldu. Hayatının geri kalanını büyük ölçüde burada geçirdi.

Amsterdam yıllarında konularını genişletti. 1650’lerin sonundan itibaren İskandinavya’yı gezmiş olan ressam Allart van Everdingen’in çizimlerinden esinlenerek kayalık şelaleler resmetmeye başladı. Bu dağlık manzaralar, dümdüz bir ülkede yaşayan koleksiyoncuların ilgisini çekiyordu.

Belgelenmiş tek öğrencisi Meindert Hobbema’ydı. Hobbema 1660 dolaylarında Ruisdael’in yanında çıraklık yaptı ve sonradan Hollanda’nın en sevilen orman ve su değirmeni ressamlarından biri oldu.

Son yıllar ve ölümü

Ruisdael’in son yıllarında Amsterdam’da hekim olarak da çalıştığı anlatılır; ancak bu bilgi kesin belgelere değil, sonraki dönemlerin aktarımlarına dayanıyor. Ressam 1682’de, büyük olasılıkla Amsterdam’da öldü ve doğduğu şehir Haarlem’de toprağa verildi.

Geride şaşırtıcı büyüklükte bir eser bıraktı: yaklaşık 700 tablo, yüzü aşkın çizim ve 13 gravür. Ondan sonra gelen manzara ressamları, özellikle İngiltere’de, onu bir ustaya bakar gibi incelediler. İngiliz ressam Thomas Gainsborough, Ruisdael’in eserlerine hayranlık duydu ve kopyalarını yaptı.

Jacob van Ruisdael’in sanat anlayışı

Gökyüzü tablonun yarısından fazlası

Ruisdael’in tablolarına bakınca ilk fark edilen şey gökyüzü. Bazı eserlerinde göğün resmin üçte ikisini kapladığı görülüyor. Bulutlar düz bir fon değil; kabarıyor, kararıyor, yer yer açılıp güneşi yeryüzüne bırakıyor. Bu ışık lekeleri izleyicinin gözünü bir çobana, bir kale duvarına, uzaktaki bir değirmene sırayla taşıyor. Ruisdael, manzaranın derinliğini çizgilerle değil, ışık ve gölgenin bu yürüyüşüyle kuruyor.

Gerçek ile hayalin karışımı

Ruisdael doğadan çizim yapıyordu ama atölyede bu çizimleri özgürce birleştiriyordu. Bentheim Kalesi’ni gerçekte olduğundan çok daha yüksek bir tepeye oturttu. Ouderkerk’teki Yahudi mezarlığının gerçek mezar taşlarını, başka bir yerdeki kale harabesiyle aynı sahneye koydu. Overijssel’in düz arazisine olmayan tepeler ekledi. Sonuç, gerçek yerlere dayanan ama duyguyu güçlendirmek için yeniden kurulmuş manzaralar oldu.

Doğada doğum ve çürüme

Ruisdael’in ağaçları sık sık kırık, kurumuş ya da devrilmiş. Yeni filizlerin yanında ölü gövdeler, coşkun suların yanında yıkıntılar duruyor. Rijksmuseum bu ikiliği “doğum ve çürüme” arasındaki gerilim olarak tanımlıyor. Ruisdael’in konuları çok çeşitliydi: kumullar, ormanlar, kış sahneleri, deniz manzaraları, şehir görünümleri ve şelaleler. Bu çeşitlilik onu dönemin en çok yönlü manzara ressamı yapıyor.

Aynı yıllarda Amsterdam’da çalışan Rembrandt insan yüzündeki ışığı, Delft’teki Johannes Vermeer iç mekandaki ışığı resmederken Ruisdael bu ışığı açık havaya, bulutların arasına taşıdı. Dönemin genel çerçevesi için Barok sanat yazıma bakabilirsiniz.

Jacob van Ruisdael’in en önemli 10 eseri

1. Singraven’de İki Su Değirmeni ve Açık Bir Bent Kapağı (yaklaşık 1650–1652)

Nerede: National Gallery, Londra

Doğu Hollanda’daki Overijssel bölgesinden, sazlarla yamanmış saman damlı, yarı yıkık bir su değirmeni. Açık bent kapağından su köpürerek akıyor; bir adam köprünün üstünde, kapağı kapatmadan önce durmuş gibi.

Bu eserde neye bakmalı? Rüzgarın bulutları kovaladığı göğe ve bulutların arasından sızan güneşin köpüklü suyu nasıl aydınlattığına. Bir de arazinin eğimine: National Gallery, Overijssel’de bu yükseklikte tepe bulunmadığını not ediyor. Ruisdael genç yaşında bile gördüğünü olduğu gibi kopyalamıyor.

2. Bentheim Kalesi (1653)

Nerede: İrlanda Ulusal Galerisi (National Gallery of Ireland), Dublin

Ruisdael’in 25 yaşlarındayken yaptığı, Bentheim Kalesi’ni gösteren tabloların en iddialısı. Kale, ağaçlarla kaplı yüksek bir tepenin tepesinde yükseliyor; ön planda kayalar, çalılar ve küçük evler var.

Bu eserde neye bakmalı? Tepenin yüksekliğine. Gerçek Bentheim Kalesi alçak bir yükseltinin üstünde duruyor; Ruisdael onu neredeyse bir dağın zirvesine taşıyor. İnsan figürlerini bulmaya çalışın: neredeyse görünmüyorlar. Müzenin deyişiyle Ruisdael’de insan, doğanın gücünün hep gerisinde kalıyor.

3. Yahudi Mezarlığı (1654 ya da 1655)

Nerede: Detroit Sanat Enstitüsü (Detroit Institute of Arts), Detroit

Ruisdael’in en ünlü ve en gizemli eserlerinden biri. Çıkış noktası, Amsterdam yakınlarındaki Ouderkerk’te bulunan Portekiz kökenli Yahudi cemaatinin mezarlığı Beth Haim. Ama tablo bir yer betimlemesinden çok daha fazlası: terk edilmiş mezarlar, yıkık bir kilise, fırtına bulutları ve bir gökkuşağı.

Bu eserde neye bakmalı? Gökkuşağına ve kırık ağaca. Detroit Sanat Enstitüsü tabloyu, her şeyin geçiciliğini anlatan alegorik bir manzara olarak yorumluyor; gökkuşağı ise bu karanlığın içinde umudu temsil ediyor. Tablonun daha küçük bir versiyonu Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister’de. Dresden kaydına göre Ruisdael mezar taşlarını Beth Haim’da yaptığı çizimlerden, arkadaki harabeyi ise Alkmaar yakınındaki Egmond Kalesi’nden almış.

4. Sert Rüzgarda Tekneler (muhtemelen yaklaşık 1660–1665)

Nerede: National Gallery, Londra

Ruisdael’in deniz manzaralarından biri. Bal rengi yelkenli küçük bir tekne, muhtemelen kıyıda yolcu taşıyan bir “kaag”, geniş ve fırtınalı bir göğün altında rüzgarın önünde hızla ilerliyor. Yolcular soğuğa karşı sıkıca sarınmış.

Bu eserde neye bakmalı? Gökteki mavi açıklığa. Fırtına geçmek üzere, ama teknenin bir süre daha bulutların altında kalacağı belli. Sahne ürkütücü değil, coşkulu. Bir de dalgaların çarptığı iskele kazıklarına bakın; Ruisdael bu motifi deniz resimlerinde sık sık tekrarladı.

5. Kış Manzarası (yaklaşık 1665)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Karla kaplı bir arazide donmuş bir su yolu, kenarında kare bir kule ve birkaç ev. Buzun üstünde kızaklı birkaç küçük figür, solda bir çiftlik ambarı. Ruisdael yaklaşık 25 kış manzarası yaptı.

Bu eserde neye bakmalı? Havanın ruh haline. Hollanda kış resimleri genellikle buzda paten kayan neşeli kalabalıklarla bilinir. Ruisdael ise tam tersini seçiyor: uğursuz koyu bulutlar, soldan eğik düşen soğuk bir ışık ve sert bir kış. Küçük bir tablo ama ağırlığı büyük.

6. Yıkık Kale ve Kiliseli Manzara (yaklaşık 1665–1670)

Nerede: National Gallery, Londra

Geniş bir ova; çobanlar, bir yıkık kale, kuğular, uzakta bir yel değirmeni, ekin tarlaları ve ortada yükselen bir kilise. National Gallery’nin en çok sevilen Ruisdael tablolarından biri.

Bu eserde neye bakmalı? Bulutlardan geçen güneşin sırayla neleri aydınlattığına. Gök, resmin yaklaşık üçte ikisini kaplıyor. Müze, sahnenin bir anlam düzeni taşıdığını belirtiyor: çobanlar, ekin ve değirmen toprağın bereketini, yıkık kale tarihi, kilise ise kalıcılığı ve inancı temsil ediyor. Yer Haarlem kırlarını hatırlatsa da kesin olarak bilinmiyor.

7. Şelaleli Manzara (yaklaşık 1668)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Ön planda kayaların üstünden coşkuyla akan bir şelale, iki yanında devrilmiş ağaç gövdeleri. Arkada küçük bir orman, daha uzakta kilise kulesi ve yel değirmenleri olan bir köy. Yaklaşık 1,4 x 2 metrelik büyük bir tuval.

Bu eserde neye bakmalı? İnsanları aramaya. Rijksmuseum’un da belirttiği gibi küçücük figürler bu büyük manzarada neredeyse kayboluyor. Budaklı ağaçlar, çıplak gövdeler ve çalkantılı su doğanın gücünü gösteriyor; uzaktaki kilise kulesi ise bu vahşiliğin karşısında sakin bir nokta gibi duruyor.

8. Wijk bij Duurstede’deki Yel Değirmeni (yaklaşık 1668–1670)

Nerede: Rijksmuseum, Amsterdam

Jacob van Ruisdael’in en ünlü tablosu. Lek Nehri’nin kıyısında heybetli bir yel değirmeni yükseliyor ve arkadaki Duurstede Kalesi ile kasabanın kilisesini gölgede bırakıyor. Ön planda nehir ve küçük bir tekne, kıyıda yürüyen birkaç kadın var.

Bu eserde neye bakmalı? Bakış açısına. Ruisdael değirmeni alçak bir noktadan gösteriyor; bu yüzden değirmen gökyüzüne doğru büyüyor, bir anıt gibi duruyor. Rijksmuseum’un ifadesiyle tabloda Hollanda’ya özgü her şey var: alçak arazi, su ve uçsuz bucaksız gök. Ressam bu unsurları değirmeni merkeze alacak biçimde düzenlemiş.

9. Buğday Tarlaları (yaklaşık 1670)

Nerede: Metropolitan Sanat Müzesi, New York

Olgun buğday tarlalarının arasından uzaklara doğru kıvrılan bir toprak yol ve tarlaların üstünde büyük, ağır bulutlar. Benjamin Altman’ın 1913’teki bağışıyla müzeye giren tablo, yaklaşık 1 x 1,3 metre boyutunda.

Bu eserde neye bakmalı? Gölge ve ışık şeritlerine. Tarlaların bir kısmı bulut gölgesinde, bir kısmı güneşte; bu değişim gözü yol boyunca derinliğe doğru çekiyor. Hiçbir olay yok, yalnızca bir yaz günü ve gökyüzü. Ruisdael’in sıradan bir manzarayı nasıl ağırbaşlı bir sahneye çevirdiğini görmek için iyi bir örnek.

10. Ağartma Tarlalarıyla Haarlem Görünümü (yaklaşık 1670–1675)

Nerede: Mauritshuis, Lahey

Haarlem’in batısındaki yüksek kumullardan şehre bakış. Ön planda keten kumaşların güneşte ağartılmak için serildiği tarlalar, ufukta Haarlem’in silueti. 1670’lerde Ruisdael bu türden en az on beş panorama yaptı; 17. yüzyıl envanterleri bu küçük tablolara “Haarlempjes”, yani “küçük Haarlemler” diyordu.

Bu eserde neye bakmalı? Ufuk çizgisindeki kulelere. En belirgini, sivri orta kulesiyle Büyük Kilise, yani Aziz Bavo Kilisesi. Yanında bir yel değirmeni, belediye binası ve Yeni Kilise’nin kulesi seçilebiliyor. Bir de beyaz kumaş şeritlerine bakın: Ruisdael güneşli kırlara olduğu kadar şehrin ünlü keten sanayisine de bir övgü yazıyor.

Jacob van Ruisdael’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

Ruisdael çok üretken bir ressam olduğu için eserleri dünyanın pek çok müzesine dağılmış durumda. En iyi başlangıç noktası Amsterdam’daki Rijksmuseum: Wijk bij Duurstede’deki Yel Değirmeni, Şelaleli Manzara ve Kış Manzarası burada. Müzede ayrıca Haarlem’i kuzeybatıdan, ağartma tarlalarının üzerinden gösteren küçük bir “Haarlempje” ve dağlık bir şelale manzarası da var.

Lahey’deki Mauritshuis, Ağartma Tarlalarıyla Haarlem Görünümü’nü saklıyor. Londra’daki National Gallery, yirmiyi aşkın eseriyle Ruisdael’i en geniş biçimde görebileceğiniz müzelerden biri; Yıkık Kale ve Kiliseli Manzara, Singraven’deki su değirmenleri ve deniz manzaraları burada. New York’ta The Met Buğday Tarlaları’nı, Detroit Sanat Enstitüsü Yahudi Mezarlığı’nı, Dublin’deki İrlanda Ulusal Galerisi Bentheim Kalesi’ni, Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister ise Yahudi Mezarlığı’nın ikinci versiyonunu sergiliyor.

Eserler zaman zaman ödünç verilebildiği ya da salon değiştirebildiği için gitmeden önce müzelerin resmi sitelerine göz atmanızı öneririm: Rijksmuseum, Mauritshuis, National Gallery.

Jacob van Ruisdael hakkında merak edilenler

Ruisdael gerçekten doktor muydu?

Son yıllarında Amsterdam’da hekimlik de yaptığı anlatılır. Ancak bu bilgi kesinleşmiş değil; National Gallery de bunu “söylendiğine göre” diye aktarıyor. Bu yüzden dikkatle okunması gereken bir rivayet olarak kabul etmek daha doğru.

Kısaca Jacob van Ruisdael

Jacob van Ruisdael’in tablolarının önünde durunca insan kendini küçük ama huzurlu hissediyor. Ne bir kahraman ne de bir hikaye var; yalnızca rüzgar, bulutlar, su ve ışık. Ruisdael, düz bir ülkenin manzarasına bakarak doğanın hem bereketini hem de geçiciliğini anlatmayı başardı. Gökyüzüne bu kadar uzun bakan çok az ressam var.

Aynı dönemin Hollandalı ustaları Rembrandt, Johannes Vermeer ve Pieter de Hooch yazılarıma, ideal manzaranın Fransız ustası Claude Lorrain ile gökyüzünü resmeden İngiliz ressamlar John Constable ve J. M. W. Turner yazılarıma göz atabilirsiniz. Ruisdael’in eserlerinin bulunduğu müzeler için Rijksmuseum ve National Gallery rehberlerime, Barok dönemi ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testime bakabilirsiniz.

Diğer Hollandalı ustalar için Hollandalı Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.