Rönesans Nedir? Floransa’dan Avrupa’ya Yeniden Doğuşun Hikayesi

Bir müzede “Rönesans salonu”na girdiğinizde hemen bir fark sezersiniz: altın yaldızlı, düz yüzler gider, yerine derinliği olan mekanlar, gerçek bir ağırlıkla yere basan insanlar ve uzaklara açılan manzaralar gelir. Rönesans nedir sorusunun cevabı da bu farkta saklı. Bu yazıda Rönesans’ın ne olduğunu, neden Floransa’da doğduğunu, sanatını neyin farklı kıldığını, en önemli ressamlarını ve eserlerini, son olarak da arkasından ne geldiğini anlatıyorum.

Rönesans nedir?

Rönesans (Renaissance) Fransızca bir kelime ve “yeniden doğuş” anlamına geliyor. Britannica’ya göre bu ad, Ortaçağ’ın hemen ardından gelen ve antik çağın bilgisine, değerlerine duyulan büyük bir ilgiyle tanınan döneme verilir. Yeniden doğan şey, Yunan ve Roma’nın sanatı, edebiyatı ve düşüncesiydi. O dönemin aydınları, antik dünyanın çöküşünden kendi zamanlarına kadar geçen süreyi uzun bir karanlık çağ olarak görüyor, kendilerini de bu mirası canlandıranlar olarak tanımlıyordu.

Fikrin kendisi de dönemin içinden çıktı. Getty Müzesi’nin aktardığına göre ressam ve yazar Giorgio Vasari, 1550’de yayımlanan Sanatçıların Hayatları kitabında yeni sanat anlayışını İtalyanca rinascita, yani “yeniden doğuş” kelimesiyle anlattı. Vasari sanatçıları üç çağa ayırdı: ilk çağda Giotto, ikincisinde Masaccio, Donatello ve Brunelleschi, üçüncüsünde ise Leonardo, Raffaello, Michelangelo, Tiziano ve Correggio vardı. “Rönesans” kelimesinin bugünkü anlamıyla yaygınlaşması ise 1800’leri buldu. İtalyanlar bugün döneme Rinascimento diyor.

Rönesans yalnızca resimle sınırlı değildi. Britannica, aynı dönemde matbaanın yayıldığını, yeni kıtaların keşfedildiğini, Kopernik’in Güneş merkezli sistemi önerdiğini hatırlatır. Ama dönemin ruhu, Britannica’nın deyişiyle en keskin ifadesini sanatta buldu. Sanat artık bir bilgi alanı sayılıyordu: görünen dünyayı gözlemlemek, oran, denge ve perspektif kurallarıyla resmetmek gerekiyordu. Avrupa sanatının büyük akışı içindeki yerini görmek isterseniz sanat tarihi dönemleri rehberine de göz atabilirsiniz.

Rönesans ne zaman ve nerede doğdu?

Başlangıç tarihi tartışmalı. Britannica, Rönesans’ın genel kabule göre 14. yüzyılda İtalya’da başladığını yazar. Londra’daki National Gallery de dönemi İtalya’da 14. yüzyıldan itibaren, Kuzey Avrupa’da biraz daha geç başlayan bir canlanma olarak tanımlar, sanat için asıl aralık olarak 15. yüzyıldan 16. yüzyılın sonuna kadarki dönemi gösterir. Getty ise başlangıcı 1300’lerin başına koyar.

Rönesans’ın habercisi sayılan ilk adım 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyılın başında atıldı. Britannica bu döneme “ön Rönesans” der ve en ünlü sanatçısı olarak Giotto’yu gösterir. Giotto, Cimabue ve Sienalı Duccio gibi öncüllerinin düz, süslemeci ve hiyerarşik resminden ayrılıp sade bir yapı ve derin bir duygu dili kurdu. Padova’daki Scrovegni Şapeli fresklerini 1303–1305 arasında, Enrico degli Scrovegni’nin siparişiyle yaptı. Ancak 1348’deki Kara Veba ve ardından gelen savaşlar bu canlanmayı kesintiye uğrattı. Britannica’ya göre Rönesans ruhu ancak 15. yüzyılda yeniden yüzeye çıktı.

Neden Floransa?

Rönesans’ın merkezi Floransa’ydı. Britannica, buradaki koşulların sanat için “eşsiz derecede elverişli” olduğunu yazar. Şehrin gururu kamusal eserlere dönüşüyordu: Or San Michele’nin nişlerine Ghiberti ve Donatello’dan aziz heykelleri ısmarlandı, Katedral’in üzerine antik çağdan beri yapılmış en büyük kubbe kondu. Saraylar, kiliseler ve manastırlar zengin tüccar aileler tarafından finanse ediliyordu. Bunların başında Medici ailesi geliyordu.

Anlatılana göre 1401–1402’de Floransa Vaftizhanesi’nin bronz kapıları için açılan yarışmayı Ghiberti kazanınca, rakiplerinden Filippo Brunelleschi ve arkadaşı Donatello Roma’ya gidip antik yapıları ve heykelleri incelediler. Döndüklerinde, Britannica’nın ifadesiyle antik dünyanın akılcı sanatı yeniden doğdu. Brunelleschi’nin Floransa Katedrali kubbesi 1420–1436 arasında yükseldi.

Neden İtalya?

Britannica birkaç nedeni öne çıkarır: Kilisenin ve Kutsal Roma İmparatorluğu’nun birleştirici gücünün zayıflaması, şehir devletlerinin yükselişi, ticaretin büyümesi ve feodal yapının çözülmesi. Hümanizm de önce İtalya’da doğup olgunlaştı. 1453’te İstanbul’un fethinden sonra Bizanslı pek çok bilginin kitaplarıyla birlikte İtalya’ya gelmesi, Yunanca bilgisine yeni bir hız kattı. Bir de göz önündeki antik miras vardı: Met Müzesi, Roma’ya gidip Kolezyum ve Pantheon gibi kalıntıları incelemenin bir mimarın eğitiminin vazgeçilmez parçası sayıldığını yazar.

Rönesans sanatının özellikleri

Hümanizm: insan merkeze geçiyor

Rönesans’ın düşünce temeli hümanizmdi. Britannica’ya göre hümanizm, Ortaçağ’ın din adamı bilginlerinden değil, laik edebiyatçılardan doğdu. Öncülleri Dante ve Petrarca’ydı. Hümanizm insanı, onun doğasını ve başarılarını konu edindi, insan onurunu vurguladı. Resimde bu, idealize ama gerçek bir bedene sahip, duyguları yüzüne yansıyan insan figürleri olarak karşımıza çıkar.

Doğrusal perspektif

Rönesans resminin en tanınan buluşu perspektif. National Gallery’nin tanımıyla perspektif, iki boyutlu bir yüzeyde üç boyutlu bir mekan yanılsaması yaratır. Uzaklaşan paralel çizgiler tek bir noktada, kaçış noktasında buluşur. National Gallery bu “tek noktalı” sistemi Floransa’da mimarisiyle bağlantılı olarak Brunelleschi’nin bulduğunu, Leon Battista Alberti’nin de Resim Üzerine (De Pictura) adlı incelemesinde kurallara bağladığını yazar. Met Müzesi ise daha temkinli: perspektifin ilkelerini anlatan kitap Alberti’nin, sistemi ilk geliştiren ise “belki” Brunelleschi’ydi. Perspektife tutkuyla bağlanan Paolo Uccello, National Gallery’ye göre bu tekniği bazen yanılsama, bazen de duygu yaratmak için kullandı.

Antik çağa dönüş

Sütunlar, alınlıklar, kemerler ve kubbeler Rönesans yapılarının sözlüğüydü. Met Müzesi, Roma’lı mimar Vitruvius’un yazılarının Rönesans’ın güzellik tanımını etkilediğini, binaların uyumlu biçim, matematiksel oran ve insan ölçeğine dayalı bir birimle kurulduğunu anlatır. Resimde ise mitoloji yeniden sahneye çıktı: Venüs, Mars ya da Apollon artık kilise duvarlarının yanında saray salonlarını da süslüyordu.

Yağlı boya ve sfumato

Ortaçağ’da panel resmi çoğunlukla yumurta temperasıyla yapılırdı. National Gallery’ye göre yağlı boya daha yavaş kurur ve temperadan daha esnektir. Kuzey Avrupa’da Jan van Eyck ve Robert Campin bu malzemenin olanaklarını geliştirdi, yenilikleri 15. yüzyılın başlarından itibaren İtalya’ya yayıldı. Yavaş kuruyan boya, renklerin yumuşakça birbirine geçmesine izin verdi. Leonardo’nun ünlü sfumatosu da buradan doğar: National Gallery bu terimi, keskin dış çizgiler olmadan, tonların yavaşça değişmesiyle figürün karanlıktan çıkıyormuş gibi görünmesini sağlayan “dumanlı” etki olarak tanımlar.

Rönesans dönemleri

Erken Rönesans (15. yüzyıl, Floransa)

Britannica, Rönesans resminin kurucusu olarak Masaccio’yu (1401–1428) gösterir. Floransa’daki Brancacci Şapeli’nde 1425’te yaptığı Haraç Parası freski, anıtsal kompozisyonu ve yüksek gerçekçiliğiyle yeni bir çağı açtı. Heykelde Donatello öne çıktı. V&A Müzesi, onun bronz Davut heykelini (yaklaşık 1435–1440, bugün Floransa’daki Bargello Müzesi’nde) antik çağdan beri bu malzemeyle yapılmış ilk bağımsız erkek çıplak heykeli olarak anar ve büyük olasılıkla Cosimo de’ Medici’nin ısmarladığını yazar.

Sonraki kuşak, Britannica’ya göre, doğrusal ve hava perspektifi ile anatomi araştırmalarını ileri taşıdı. Piero della Francesca bunların başında geliyordu. Aynı yüzyılda Fra Angelico dini sahneleri yeni mekan anlayışıyla boyadı. Domenico Ghirlandaio Floransa’da Santa Maria Novella ve Santa Trinita’nın büyük fresk dizilerini yaptı. National Gallery’ye göre genç Michelangelo da onun atölyesinde çıraklık etti. Padova’da yetişen Andrea Mantegna ise antik heykeli taklit eden bir teknik geliştirdi, 1460’tan sonra Mantova’da Gonzaga sarayının ressamı oldu.

Yüzyılın sonunda Floransa’nın şiirsel sesi Sandro Botticelli’ydi. Uffizi Galerisi, Bahar tablosunun 15. yüzyılın sonunda Lorenzo il Magnifico’nun kuzeni Lorenzo di Pierfrancesco de’ Medici’nin mirasçılarının evinde bulunduğunu, Venüs’ün Doğuşu’nun da büyük olasılıkla Medici ailesinden biri için yapıldığını yazar.

Yüksek Rönesans (yaklaşık 1490–1527, Roma ve Floransa)

Britannica’ya göre Yüksek Rönesans 1490’ların başından 1527’de Roma’nın imparatorluk askerlerince yağmalanmasına kadar, yaklaşık 35 yıl sürdü ve üç dev ismin çevresinde döndü: Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo (1475–1564) ve Raffaello (1483–1520). Merkez giderek Roma’ya kaydı. Papa II. Julius (papalığı 1503–1513) hem Michelangelo’ya hem Raffaello’ya Vatikan’da iş verdi. Vatikan Müzeleri, Raffaello’nun Stanza della Segnatura fresklerinin Yüksek Rönesans’ın başlangıcını işaret ettiğini yazar.

Venedik Rönesansı: rengin zaferi

Venedik farklı bir yol izledi. Britannica, yağlı boyanın kuzey İtalya’ya Antonello da Messina ile geldiğini ve nemli iklim yüzünden freski rahat kullanamayan Venedikli ressamların onu hızla benimsediğini anlatır. Giovanni Bellini, Giorgione, Tiziano, Tintoretto ve Paolo Veronese mitolojik konuları, duyusal renkleri ve görkemli mekanları bir araya getiren lirik bir üslup geliştirdi. Met Müzesi de Floransa ve Roma’nın klasikleştirici üslubunun aksine kuzey İtalyalı ressamları doğrudan gözleme dayanan doğalcılıklarıyla tanımlar.

Kuzey Rönesansı

Alpler’in kuzeyinde Rönesans başka bir dille konuştu. Britannica, erken Kuzey Rönesansı ressamlarının bilimsel perspektif ve anatomiden çok nesnelerin ayrıntılı tasviri ve simgesel anlamlarıyla ilgilendiğini yazar. Jan van Eyck bu ayrıntı sanatının ustasıydı. Alman Albrecht Dürer (1471–1528), Britannica’ya göre optik üzerine deneyler yaptı, doğayı dikkatle inceledi ve Rönesans ile Kuzey Gotiği’ni birleştiren üslubunu gravürleri ve ağaç baskılarıyla bütün Batı dünyasına yaydı. Hans Holbein 1533’te, yerdeki gizemli kafatasıyla ünlü Elçiler’i boyadı (bugün Londra’daki National Gallery’de). Pieter Bruegel ise 1565’te bugün Viyana’daki Kunsthistorisches Museum’da duran Karda Avcılar’ı yaptı.

Rönesans’ın önemli ressamları

Britannica, Yüksek Rönesans’ın üç ustasının her birinin dönemin bir yüzünü temsil ettiğini söyler. Leonardo da Vinci her bilgi alanına merak duyan, tam anlamıyla bir “Rönesans insanı”ydı. Anatomi, uçuş ve bitkiler üzerine araştırmaları ona resim yapmaya pek az zaman bıraktı, ünü az sayıdaki bitmiş eserine dayanır. Michelangelo kendini her şeyden önce heykeltıraş sayıyordu ama en bilinen eseri bir tavan freskidir. İnsan bedenini duygunun en büyük taşıyıcısı olarak kullandı. Raffaello ise klasik ruhu uyumlu, güzel ve dingin biçimde ifade eden resimler yaptı ve Leonardo’nun piramidal kompozisyonlarından etkilendi.

Bu üçlünün arkasında geniş bir kadro var: Giotto’dan Masaccio’ya, Botticelli’den Tiziano’ya. Hepsini tek tek tanımak isterseniz İtalyan ressamlar yazısı, Giotto’dan başlayan bu uzun yolu ressam ressam anlatıyor.

Rönesans’ın en önemli eserleri

1. Venüs’ün Doğuşu (Botticelli, yaklaşık 1485). Tuval üzerine tempera, 172,5 × 278,5 cm. Antik tanrıça, Hristiyan konularıyla aynı ciddiyetle büyük bir tabloya taşınmış. Bugün Floransa’daki Uffizi Galerisi’nde. Botticelli’nin aynı müzedeki Bahar tablosu ise Uffizi’ye göre yaklaşık 1480’den.

2. Son Akşam Yemeği (Leonardo da Vinci, 1495–1498). Milano’daki Santa Maria delle Grazie’nin yemekhanesinde, duvarda. Britannica, eserin ciddi biçimde bozulduğunu ve restorasyonunun 1999’da tamamlandığını yazar.

3. Mona Lisa (Leonardo da Vinci, 1503’ten itibaren). Kavak ağacı panel üzerine yağlı boya, Louvre Müzesi, Paris. Tarihi kaynağa göre değişiyor: Louvre’un koleksiyon kaydı 1503–1519 verir, Britannica metninde ise 1503–1505 geçer. Leonardo’nun portre üzerinde uzun yıllar çalıştığı düşünülür. Sfumatonun en ünlü örneği.

4. Davut heykeli (Michelangelo, 1501–1504). Beyaz mermer, Accademia kaydına göre 517 cm yüksekliğinde. Galleria dell’Accademia’ya göre 8 Eylül 1504’te Floransalıların gücünün ve bağımsızlığının simgesi olarak Palazzo Vecchio’nun girişinde halka gösterildi. Bugün Floransa’daki Accademia’da. Michelangelo’nun bundan birkaç yıl önce bitirdiği Pietà (Britannica’ya göre 1499) ise Vatikan’daki Aziz Petrus Bazilikası’nda.

5. Sistine Şapeli tavanı (Michelangelo, 1508–1512). Vatikan Müzeleri’ne göre sözleşme 8 Mayıs 1508’de II. Julius ile imzalandı, tavan 31 Ekim 1512’de bitti. Tavanın orta bölümünde Yaratılış kitabından sahneler var. Bunların en ünlülerinden biri Adem’in Yaratılışı.

6. Atina Okulu (Raffaello, 1508–1511). Raffaello, Sistine’nin hemen yakınında, aynı yıllarda Stanza della Segnatura’yı boyuyordu. Vatikan Müzeleri’ne göre ortada Platon Timaios’u, Aristoteles Etik’i tutar. Herakleitos’un Michelangelo’nun portresi olduğu, sağ kenardaki siyah bereli figürün de Raffaello’nun kendisi olduğu belirtilir. Bugün Vatikan Müzeleri’nin Raffaello Odaları’nda.

7. Urbino Venüsü (Tiziano, 1538). Venedik renkçiliğinin doruklarından biri. Tuval üzerine yağlı boya, Uffizi Galerisi, Floransa.

8. Arnolfini Portresi (Jan van Eyck, 1434). Kuzey Rönesansı’nın simgesi. Meşe panel üzerine yağlı boya, 82,2 × 60 cm. Duvardaki “Johannes de Eyck fuit hic. 1434” (Jan van Eyck buradaydı) yazısıyla ünlü. National Gallery, Londra.

Rönesans’tan sonra ne oldu?

Britannica’ya göre Rönesans, bütünlüklü bir tarihsel dönem olarak 1527’de Roma’nın yağmalanmasıyla sona erdi. Hristiyan inancı ile klasik hümanizm arasındaki gerilim, 16. yüzyılın ikinci yarısında Maniyerizm’e yol açtı. National Gallery, Maniyerizm’i İtalya’da doğup Avrupa’ya yayılan, kentli ve saraylı inceliğe sahip, bilinçli olarak üsluplaştırılmış bir sanat olarak tanımlar: Michelangelo’dan gelen idealize bedenler, doğal olmayan renkler ve karmaşık, zekice kompozisyonlar. Bronzino bu üslubun örnekleri arasında anılır. Parmigianino’nun 1534’te ısmarlanan ve 1540’taki ölümünde bitmeden kalan Uzun Boyunlu Meryem’i, Uffizi’nin deyişiyle uzatılmış uzuvları ve zarif duruşlarıyla antiklasik Maniyerist üslubun tipik örneği.

Venedik ise bu krizden pek etkilenmedi. Britannica, Tiziano ve Correggio’nun hem Venüs’ü hem Meryem’i çelişki duymadan resmetmeyi sürdürdüğünü yazar. 17. yüzyılda sahneye Barok çıktı. National Gallery’nin tanımıyla Barok, izleyiciyi etkilemek için yapılmış, çapraz kompozisyonlar ve yanılsama etkileri kullanan, gösterişli ve dramatik bir sanattır. Örnek olarak Flaman ressam Rubens ile Romalı heykeltıraş Bernini’yi verir. Rönesans’ın öncesini merak ederseniz, Ortaçağ’dan Rönesans’a uzanan yolu Gotik sanat yazısında bulabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kısaca Rönesans