Correggio: Kubbeleri Gökyüzüne Açan Rönesans Ustası

Correggio, küçük bir kasabadan neredeyse hiç ayrılmadan sanat tarihinin en cesur fikirlerinden birini gerçekleştiren ressam. Parma’daki iki kubbede tavanı ortadan kaldırıp izleyiciyi bulutların ve meleklerin içine çekti; Jüpiter’in aşklarını anlatan tablolarında ise teni ve ışığı neredeyse dokunulabilir hale getirdi. Ölümünden yüz yıl sonra Barok ressamlar onun izinden yürüyecekti.

Bu yazıda önce Correggio’nun sessiz geçen hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Correggio kimdir?

Correggio kasabasında doğan Antonio Allegri

Correggio’nun asıl adı Antonio Allegri. Lakabını, Emilia bölgesinde Parma ile Modena arasındaki doğduğu kasabadan alıyor; babası Pellegrino, annesi Bernardina Piazzoli’ydi. Doğum yılı tartışmalı: Vasari’nin “kırk yaşlarında öldü” bilgisine ve 1514’teki bir sözleşmede hala babasının onayına ihtiyaç duymasına dayanarak 1494 civarı kabul edilir; National Gallery de bu tarihi kullanır. Ancak kasabanın tüzüklerini inceleyen bazı araştırmacılar, doğumun 1489’dan önce olması gerektiğini savunur.

Resmin ilk adımlarını memleketinde, ressam olan amcası Lorenzo’nun çevresinde attığı düşünülür. Geleneğe göre Modenalı Francesco Bianchi Ferrari’nin öğrencisiydi. Mantegna’nın, Lorenzo Costa’nın, Leonardo da Vinci’nin ve Venedik resminin etkisi eserlerinde açıkça görülür. 1511’de, Correggio’da veba salgını varken Mantova’da bulunduğu belgelidir. Belgelenmiş ilk büyük eseri, 1514’te sipariş edilen ve bugün Dresden’de bulunan Aziz Francesco’lu Meryem sunağıdır.

Parma yılları

Hayatını değiştiren davet 1518–1519 civarında geldi: Parma’daki Benediktin rahibe manastırı San Paolo’nun başrahibesi Giovanna Piacenza, ondan bir odayı freskle süslemesini istedi. Ardından Benediktinlerin San Giovanni Evangelista Kilisesi’nin kubbesi (1520–1521) ve Parma Katedrali’nin kubbesi (sözleşme 1522, bitiş 1530) geldi. 1520’de on altı yaşındaki Girolama Merlini ile evlendi; 1521’de oğlu, sonradan ressam olacak Pomponio doğdu. Aile 1523 civarında Parma’ya taşındı. Eşi 1529’da öldü.

Roma’ya gitti mi?

Correggio’nun hayatındaki en büyük soru işareti bu. Parma fresklerindeki ani büyüklük ve anıtsallık, birçok araştırmacıyı onun 1518 civarında Roma’ya gidip Michelangelo ve Raffaello’yu yerinde gördüğüne ikna etti. Ancak bu yolculuk hiçbir belgeyle kanıtlanmış değil; Vasari ise açıkça Roma’yı görmediğini yazar. National Gallery de Roma ziyaretini “olası ama doğrulanmamış” olarak aktarır.

Son yıllar ve erken ölüm

1530 civarında Mantova dükü Federico II Gonzaga için Jüpiter’in aşklarını anlatan tablolar üzerinde çalışmaya başladı. Hayatını sessizce Correggio ile Parma arasında geçirdi; belgelerde daha çok vaftiz babası, tanık ya da küçük arazilerin alıcısı olarak görünür. 5 Mart 1534’te Correggio’da öldü ve ertesi gün San Francesco Kilisesi’ne gömüldü. Dük, ölümünden sonra ressama verdiği 50 dukalık avansın ya da hazırlık kartonlarının iadesini istedi. Correggio’nun yüzünü gösteren güvenilir bir portre bilinmiyor; Vasari de onu boşuna aramıştı.

Correggio’nun sanat anlayışı

Tavanı ortadan kaldıran kubbeler

Correggio, Mantegna’nın Mantova’daki Gelin Odası’nda başlattığı göz yanıltıcı tavan fikrini çok daha ileri taşıdı. San Giovanni Evangelista’nın kubbesinde, Dizionario Biografico degli Italiani’nin vurguladığı gibi, İtalyan sanatında ilk kez bütün mimari ve süsleme bölmeleri kaldırıldı: kubbe, figürlerin süzüldüğü açık bir gökyüzüne dönüştü. Aşağıdan bakan izleyici, figürleri alttan, kısaltılmış biçimde görür. Bu sahnelerin örneği iki yüzyıl boyunca Avrupa’nın tavan resmini besledi.

Yumuşak ışık ve “grazia”

Correggio’nun resimlerinde figürler keskin çizgilerle ayrılmaz; ışık ve gölge yumuşakça birbirine geçer, ten sanki ışık yayar. National Gallery, Sepetli Meryem’i anlatırken onun gri-pembe ve gri-mavi tonlarındaki dumanlı tekniğini, Leonardo’nun Milano resimlerine ve Venedik renkçilerine bağlar. Vasari onu “her güçlüğün büyük çözücüsü” diye övmüş, kısaltmalarına ve rengine hayran kalmıştı; ama desen konusunda kusurlu bulmuştu.

Barok’un habercisi

Correggio’nun gerçek bir okulu olmadı; oğlu Pomponio babası öldüğünde on üç yaşındaydı. Etkisi önce Parmigianino üzerinden yayıldı, sonra 16. yüzyıl sonunda Bologna’da Carracci’lerle yeniden canlandı ve oradan Barok resmin ana akımına karıştı. Gece sahnesindeki doğaüstü ışık ya da cennete açılan kubbeler, sonraki kuşakların sürekli başvurduğu örnekler oldu.

Correggio’nun en önemli 10 eseri

1. San Paolo Odası (yaklaşık 1518–1519)

Nerede: Eski San Paolo Manastırı, Parma

Başrahibe Giovanna Piacenza’nın özel odası için yapılan tavan freski. Tavan, yeşil yapraklar ve meyve çelenkleriyle örülmüş bir çardağa dönüşüyor; oval açıklıklardan oyun oynayan çocuklar bakıyor. Odada av tanrıçası Diana da yer alıyor; çocuklar onun maiyetini oluşturuyor. 1524’te manastırda kapalı yaşam kuralları sıkılaşınca oda ziyaretçilere kapatıldı ve 18. yüzyıla kadar unutuldu.

Bu eserde neye bakmalı? Çocuklara ve aşağıdaki tek renkli yarım ay sahnelerine. Çocukların dolgun bedenleri Raffaello’nun Sistine Madonnası’ndaki meleklerle karşılaştırılır; o tablo o yıllarda Piacenza’daydı. Diana’nın seçimi de anlamlı: başrahibenin armasında bir hilal vardı ve Diana iffetin koruyucusuydu.

2. Noli me tangere (yaklaşık 1518–1525)

Nerede: Prado Müzesi, Madrid

Dirilişten sonra bahçede Mecdelli Meryem’e görünen İsa, ona “Bana dokunma” diyor. Tarihi tartışmalı: Dizionario Biografico degli Italiani eseri San Paolo Odası’na yakın bir döneme yerleştirirken başka kaynaklar 1525 civarını verir.

Bu eserde neye bakmalı? İki figür arasındaki gerilime. Meryem öne doğru uzanıyor, İsa bir yandan geri çekilirken bir yandan da göğü işaret ediyor. Arkadaki sabah ışığıyla aydınlanan manzara, Correggio’nun yumuşak atmosferinin iyi bir örneği.

3. San Giovanni Evangelista kubbesi (1520–1521)

Nerede: San Giovanni Evangelista Kilisesi, Parma

Kubbe için ilk ödeme 6 Temmuz 1520’de yapıldı, son ödeme 28 Temmuz 1521’de; toplam 130 duka altını. Bulutların üzerinde oturan havariler çemberinin ortasından İsa, Patmos adasındaki yaşlı Aziz Yuhanna’yı karşılamak için gökten iniyor. Kilisenin apsis yarım kubbesini de Correggio boyamıştı; ama apsis 1587’de kilise genişletilirken yıkıldı. Merkezdeki Meryem ve İsa figürleri kurtarılıp bugün Parma’daki galeriye, üç melek başı ise Londra’daki National Gallery’ye ulaştı.

Bu eserde neye bakmalı? Mimari çerçevenin yokluğuna. Kubbede hiçbir bölme, kemer ya da süsleme yok; yalnızca gökyüzü ve figürler. Havarilerin çıplak gösterilmesi de dönemin cesur bir yeniliğiydi ve Michelangelo’nun Sistine tavanındaki çıplak gençleri hatırlatıyor. Yaşlı Aziz Yuhanna ise kubbenin kenarında, adanın ucundan yaklaşan cennete bakıyor.

4. Venüs, Merkür ve Cupid: Aşk Okulu (yaklaşık 1525)

Nerede: National Gallery, Londra (müzenin sayfasına göre şu sıralar Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister’e ödünç verilmiş durumda)

Güneşli bir ormanda Merkür oğlu Cupid’e okumayı öğretiyor; Venüs, Cupid’in yayını tutarken bize bakıp gülümsüyor. Tuval üzerine yağlıboya, 155,6 x 91,4 cm. Eser 1627’de Mantova’daki Gonzaga koleksiyonunda kayıtlı; 1628’de İngiltere kralı I. Charles için satın alındı ve 1834’te National Gallery’ye geldi. National Gallery tarihi yaklaşık 1525 olarak veriyor; Dizionario Biografico ise 1522–1523’ü öneriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Venüs’ün kanatlarına. Venüs genellikle kanatsız resmedilir; burada kanatlı olması alışılmadık bir ayrıntı. Kolların ve ağaç gövdelerinin oluşturduğu çapraz çizgiler de kompozisyonu dengeliyor; müze, karanlığın önündeki güneşli tenin yarattığı uyumu öne çıkarıyor.

5. Aziz Hieronymus’lu Meryem (1523–1528)

Nerede: Galleria Nazionale, Parma

Briseide Colla adlı dul bir kadın 1523’te Parma’daki Sant’Antonio Kilisesi için sipariş etti; eser 1528’de yerine kondu. Ortada Meryem ve Çocuk İsa; solda kitabını uzatan yaşlı Aziz Hieronymus, sağda Çocuk İsa’nın ayağına yanağını yaslayan Mecdelli Meryem.

Bu eserde neye bakmalı? Mecdelli Meryem ile Çocuk İsa arasındaki yakınlığa. Bu, Correggio’nun ünlü “grazia”sının, yani zarafetinin en saf hali sayılır. Dizionario Biografico, Raffaello’nun üstünlüğünü savunan 18. yüzyıl yazarı Francesco Algarotti’nin bile bu tablonun önünde “yalnız sen hoşuma gidiyorsun” diye mırıldandığını aktarır.

6. Parma Katedrali kubbesi: Meryem’in Göğe Yükselişi (1526–1530)

Nerede: Parma Katedrali (Duomo)

Sözleşme 3 Kasım 1522’de bin duka altına imzalandı. İşin ilk çeyreği 29 Kasım 1526’da bitmişti; Correggio 17 Kasım 1530’da ikinci çeyreğin ödemesini aldığında kubbe tamamlanmıştı. Sözleşmede yer alan mihrap bölümünü ise hiç boyamadı. Kubbenin alt kenarında havariler Meryem’in boş mezarının çevresinde; yukarıda azizler, patrikler ve melekler göğe yükselen Meryem’i karşılamaya gelen İsa’ya doğru dönüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Sarmal harekete. Figürler sabit duran bir cennet hiyerarşisi gibi değil, gökyüzünün dönüşüne kapılmış gibi görünüyor ve göz, bulutların arasından sonsuz bir derinliğe çekiliyor. Bu cesaret çağında herkesi ikna etmedi; Dizionario Biografico, eserin ressamın döneminden bugüne övgülerin yanında eleştiriler de aldığını belirtir. Ama iki yüzyıl boyunca Avrupa’daki anıtsal tavan resminin en önemli örneklerinden biri oldu.

7. Gece: Çobanların Tapınması (1522–1530)

Nerede: Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden

Alberto Pratoneri 14 Ekim 1522’de Reggio Emilia’daki San Prospero Kilisesi’ndeki şapeli için bir Doğuş sahnesi sipariş etti; eser 1530’da tamamlandı. 1746’da Este ailesinin koleksiyonundan Saksonya kralı III. August’a satılarak Dresden’e gitti.

Bu eserde neye bakmalı? Işığın kaynağına. Sahne gece geçiyor ve bütün aydınlık, apokrif İncillerdeki anlatıya uygun olarak, Çocuk İsa’nın bedeninden yayılıyor. Doğal olmayan ışığın bu kadar erken ve şiirsel kullanımı nedeniyle tablo yüzyıllardır kısaca “Gece” (La Notte) diye anılıyor ve sayısız ressama örnek oldu.

8. Jüpiter ve İo (1530’ların başı)

Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana

Mantova dükü Federico II Gonzaga için yapılan “Jüpiter’in Aşkları” serisinin bir parçası. Vasari, dükün bu tabloları imparator V. Karl’a hediye etmeyi düşündüğünü yazar. Gonzaga arşivindeki bir ödeme kaydı, Correggio’nun 1530’da dükten para aldığını gösteriyor; seri muhtemelen bu tarihten sonra yapıldı.

Bu eserde neye bakmalı? Bulutun içindeki yüze. Jüpiter, İo’yu kucaklamak için bir sis bulutuna dönüşmüş; bulutun içinde belli belirsiz bir yüz ve İo’nun yanağına dokunan bir el seçiliyor. İo’nun sırtı bize dönük, başı geriye atılmış. Correggio, teni ışık ve gölgeyle yumuşatarak dokunma duygusunu resme taşıyor.

9. Ganymedes’in Kaçırılışı (1530’ların başı)

Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana

Aynı serinin, Jüpiter ve İo ile birlikte Viyana’da bulunan ikinci tablosu. Kartal kılığına girmiş Jüpiter, Truva’lı genç çoban Ganymedes’i Olimpos’a taşıyor. Uzun ve dar formatı, İo tablosuyla eş olarak tasarlandıklarını düşündürüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Aşağıdaki köpeğe. Ganymedes gökyüzüne yükselirken sadık köpeği yerde kalmış, başını kaldırıp sahibinin ardından havlıyor. Uçuş anının hafifliği, Correggio’nun kubbelerde geliştirdiği alttan bakış deneyimini tuvale taşıyor.

10. Danae (1530’ların başı)

Nerede: Galleria Borghese, Roma

Jüpiter serisinin üçüncü tablosu. Kapatıldığı kuleye altın yağmuru kılığında giren Jüpiter, Danae’ye ulaşıyor; yatağın kenarındaki Cupid örtüyü tutuyor, yerdeki iki küçük Eros ise bir taşın üzerinde oklarını biliyor. Serinin dördüncü tablosu Leda ise bugün Berlin’deki Gemäldegalerie’de.

Bu eserde neye bakmalı? Sadeliğe. Dizionario Biografico, Danae’nin figür bakımından son derece tutumlu kompozisyonunu Correggio’nun resim serüveninin doruk noktası olarak görür. Danae’nin yüzündeki ifadeye ve Cupid’in örtüyü tutan eline bakın: sahne bir efsaneden çok, sıcak bir iç mekan anı gibi.

Correggio’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

Correggio’yu anlamak için Parma’ya gitmek gerekiyor, çünkü en büyük eserleri duvarlarda ve kubbelerde. Parma Katedrali’nin kubbesi, San Giovanni Evangelista Kilisesi’nin kubbesi ve eski San Paolo Manastırı’ndaki oda aynı şehirde. Şehrin Galleria Nazionale’sinde ise Aziz Hieronymus’lu Meryem, Kase’li Meryem ve San Giovanni apsisinden kurtarılan Meryem’in Taç Giyişi parçası bulunuyor.

Parma dışında Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister (Gece dahil dört büyük sunak resmi), Viyana’daki Kunsthistorisches Museum (Jüpiter ve İo, Ganymedes), Roma’daki Galleria Borghese (Danae), Madrid’deki Prado (Noli me tangere), Floransa’daki Uffizi ve Londra’daki National Gallery önemli adresler. Gitmeden önce güncel bilgileri resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Kunsthistorisches Museum, National Gallery.

Correggio hakkında merak edilenler

Correggio’nun gerçek adı ne?

Antonio Allegri. “Correggio” lakabı, Emilia bölgesinde doğduğu kasabanın adından geliyor. Dönemin belgelerinde “Antonio da Correggio” ya da “Antonio Lieto da Correggio” biçimleri de geçer.

Kısaca Correggio

Correggio, büyük şehirlerin gürültüsünden uzakta, küçük bir kasaba ile Parma arasında sessiz bir hayat sürdü. Ama başını kubbelerine kaldırdığınızda o sessizliğin ne kadar büyük bir hayal gücü sakladığını anlıyorsunuz. Tavanı kaldırıp gökyüzünü kilisenin içine indiren bu fikir, onun ölümünden sonra yüz yıl boyunca Avrupa’yı dolaştı.

Correggio’dan etkilenen Parmigianino, onun kubbe fikrini 18. yüzyılda en uç noktaya taşıyan Tiepolo, öncülü Andrea Mantegna ve çağdaşları Raffaello ile Tiziano yazılarıma göz atabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.

Diğer İtalyan ustalar için İtalyan Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.