Parmigianino: Maniyerizmin Zarif ve Huzursuz Ustası
Parmigianino kimdir?
Parmigianino (Francesco Mazzola, 1503–1540), Parma’da doğan ve Maniyerizmin öncüleri arasında sayılan İtalyan ressam. Dışbükey bir aynadaki yansımasını boyadığı otoportresi ve Uzun Boyunlu Meryem tablosuyla, uzatılmış zarif figürlerden oluşan kendine özgü bir dünya yarattı. 37 yaşında, Parma yakınlarındaki Casalmaggiore’de öldü.
Parmigianino, Rönesans’ın kusursuz dengesini bilerek bozan ilk ressamlardan biri. Figürlerini uzattı, boyunları inceltti, mekanı daralttı ve ortaya hem soğuk hem büyüleyici bir zarafet çıktı. Henüz yirmi bir yaşındayken, papaya bir bükey ayna gibi kavisli bir panel üzerine yaptığı otoportresini sunarak Roma’yı şaşırttı.
Kısa ömrüne Roma’nın yağmalanmasını, Bologna’da bir imparatorla karşılaşmayı ve Parma’da hapis kararıyla biten bir sözleşme kavgasını sığdırdı. Bu yazıda önce Parmigianino’nun hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.
Parmigianino kimdir?
Ressamlar ailesinde büyüyen çocuk
Asıl adı Francesco Mazzola. 11 Ocak 1503’te Parma’da, ressam Filippo Mazzola’nın oğlu olarak doğdu. Vasari’ye göre babası 1505’te vebadan ölünce, onu yine ressam olan amcaları Michele ve Pier Ilario büyüttü. Lodovico Dolce 1557’de ondan “Francesco Parmigiano” diye söz eder; “Parmalı” anlamındaki bu ad, 16. yüzyıl sonunda küçültme ekiyle Parmigianino’ya dönüştü.
Yeteneği çok erken ortaya çıktı. Vasari, ilk eserinin on altı yaşındayken, yani 1519’da yaptığı İsa’nın Vaftizi sunağı olduğunu yazar; bu eser bugün Berlin’de. 1521’de Parma’daki savaş yüzünden amcaları onu Viadana’ya gönderdi. Vasari ilk baskısında onu Correggio’nun öğrencisi olarak anar, ama ikinci baskıda bu bilgiyi çıkarır; Dizionario Biografico degli Italiani de öğrencilik ihtimalini dışlar. Correggio’nun etkisi yine de Roma’ya gitmeden önceki eserlerinde açıkça görülür.
Roma ve 1527 yağması
1524 yazında amcası Pier Ilario ile Roma’ya gitti. Vasari’ye göre papa VII. Clemens’e üç resim hediye ederek kendini tanıttı; bunlardan biri ünlü dışbükey ayna otoportresiydi. Roma’da Raffaello ve Michelangelo’nun eserlerini inceledi, onlardan çizimler yaptı. Zarif resmi ve davranışları yüzünden çağdaşları onu “Raffaello’nun yeniden doğuşu” diye alkışladı.
1527’de imparatorluk askerleri Roma’yı yağmaladı. Parmigianino o sırada büyük bir sunak resmi üzerinde çalışıyordu; anlatıya göre atölyesine giren askerler eseri görünce şaşkına döndü ve ona dokunmadı. Yine de yaşananların yarattığı korkuyla amcasıyla birlikte Roma’dan ayrılıp Bologna’ya yerleşti.
Bologna yılları
Bologna’da San Petronio Bazilikası için Aziz Rocco’yu, bir tıp profesörü için Aziz Pavlus’un Dönüşü’nü ve bir rahibe manastırı için büyük bir sunak resmini yaptı. Papa VII. Clemens ve imparator V. Karl 1529–1530’da taç giyme töreni için Bologna’ya geldiğinde Roma’dan tanıdığı yazar Pietro Aretino ile yeniden karşılaştı. Vasari’ye göre bu dönemde imparatorun büyük bir alegorik portresini de yaptı.
Parma’ya dönüş ve Steccata kavgası
1531’de Parma’ya döndü ve 10 Mayıs’ta Santa Maria della Steccata Kilisesi’nin apsisini ve önündeki kemeri freskle süslemek için on sekiz ay süreli, 400 altın scudo’luk bir sözleşme imzaladı. İş bir türlü bitmedi: süreler defalarca uzatıldı, tarafların karşılıklı şikayetleri belgelere yansıdı. 1539’a gelindiğinde yalnızca kemerin süslemesi bitmişti. Kasım 1539’da hakkında tutuklama kararı çıktı ve Aralık’ta işten tamamen uzaklaştırıldı.
Vasari bu çöküşü ressamın simyaya duyduğu takıntıya bağlar; ona göre Parmigianino resmi bırakmış, yoksullaşmış ve neredeyse aklını yitirmişti. Dizionario Biografico ise belgelerin bu anlatıyı kısmen çürüttüğünü, gecikmelerde kilise yönetiminin malzeme ve iskele sorunlarının da payı olduğunu yazar. Parmigianino’nun simyayla ilgilendiği ise bazı çevrelerinden anlaşılıyor.
Parmigianino’nun son günleri: Casalmaggiore
Son aylarını Parma’nın kuzeyindeki Casalmaggiore’de geçirdi. Parma’daki son otoportresi, Vasari’nin “uzun ve dağınık sakallı, saçlı, neredeyse yabani bir adam” tarifiyle örtüşür. 21 Ağustos 1540’ta hasta yatağında vasiyetini yazdırdı ve 24 Ağustos 1540’ta, 37 yaşında öldü. Ölüm nedeni kesin değil; Dizionario Biografico cıva zehirlenmesi ihtimalini anar. Vasari’ye göre Casalmaggiore yakınlarındaki Servi Kilisesi’ne, çıplak ve göğsünde servi ağacından bir haçla gömülmek istedi.
Parmigianino’nun sanat anlayışı
Parmigianino ve Maniyerizm: uzatılmış zarafet
National Gallery, Parmigianino’yu Maniyerizmin kurucularından ve en önemli temsilcilerinden biri olarak tanıtır. Raffaello ve Michelangelo’dan öğrendiklerini kendine özgü bir üsluba dönüştürdü: uzun boyunlar, ince parmaklar, alışılmadık oranlar ve sıkışık mekanlar. Bu yapaylık bir hata değil, bilinçli bir seçimdi; amacı doğayı taklit etmek değil, onu aşan bir güzellik yaratmaktı.
Gravürle yayılan bir üslup
Parmigianino aynı zamanda çok üretken bir desen ustası ve gravürcüydü. Dizionario Biografico, asit gravür (etching) tekniğinin anlatım olanaklarını ilk geliştirenlerden biri olduğunu ve en az 15 baskının kesin olarak ona ait kabul edildiğini yazar. National Gallery’ye göre üslubu, geniş çapta dolaşan bu baskılar sayesinde İtalya’nın ve Avrupa’nın her yanına yayıldı. Floransa’da Bronzino, İspanya’da El Greco gibi sonraki Maniyeristlerin uzatılmış figürlerinde onun izini görmek mümkün.
Ressam ve centilmen
Parmigianino, kendini bir zanaatkardan çok bir saray centilmeni olarak sundu. Otoportrelerinde fırça ya da palet yok; zarif giysiler, melek yüzlü bir genç ve bir virtüözlük gösterisi var. Steccata’nın kemerinde ise National Gallery’nin deyişiyle resmi mimari ve heykel öğeleriyle bütünleştirmesiyle, bu fikri yüz yıl sonra büyük ölçekte uygulayacak olan Bernini’yi önceden haber veren bir tasarım ortaya koydu.
Parmigianino’nun en önemli 10 eseri
1. Fontanellato freskleri: Diana ve Aktaion (yaklaşık 1523–1524)
Nerede: Rocca Sanvitale (kale), Fontanellato, Parma yakınları
Kont Galeazzo Sanvitale’nin kalesindeki küçük bir oda için yapılan fresk dizisi. Avcı Aktaion’un, yıkanırken gördüğü tanrıça Diana tarafından geyiğe dönüştürülüp kendi köpeklerine parçalatılması, tavanın altındaki yarım ay biçimli alanlarda anlatılıyor. Hiçbir belge yok; tarih üslup ve kontun portresiyle bağlantısından yola çıkılarak 1523–1524’e yerleştiriliyor.
Bu eserde neye bakmalı? Tavanın çardak biçimine. Parmigianino bu şemayı Correggio’nun Parma’daki San Paolo Odası’ndan aldı, ama Correggio’nun gökyüzüne açılan derinliğini reddederek mekanı sıkışık ve yüzeysel tuttu. Odanın anlamı tartışmalı: bazı araştırmacılar onu kontun eşi Paola Gonzaga’ya bir saygı duruşu, bazıları ise erken ölen bir çocuğun anısına yapılmış bir mekan olarak okur.
2. Galeazzo Sanvitale’nin Portresi (1524)
Nerede: Museo e Real Bosco di Capodimonte, Napoli
Fontanellato fresklerini yaptıran kontun portresi. Parmigianino’nun resmi portre alanındaki bilinen ilk çalışması. Kont oturmuş, bir elinde küçük bir madalya tutuyor.
Bu eserde neye bakmalı? Kontun duruşuna. Dizionario Biografico’nun dikkat çektiği gibi, kont bize cepheden görünmek için gövdesini bükmek zorunda kalmış; mekan da belirsiz. Geleneksel portre kurallarını korurken onları ince deneylerle bozan bir genç ressamın işi bu.
3. Dışbükey Aynada Otoportre (yaklaşık 1524)
Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana
Parmigianino’nun en ünlü eseri. Düz bir ayna yerine berberlerin kullandığı türden dışbükey bir aynaya baktı ve aynanın biçimini taklit eden kavisli bir ahşap yüzeye, bu aynada gördüğü çarpık görüntüyü boyadı. Vasari’ye göre Roma’ya geldiğinde papaya sunduğu üç resimden biriydi; papa da onu yazar Pietro Aretino’ya hediye etti.
Bu eserde neye bakmalı? Öndeki dev ele ve kıvrılan tavana. Aynaya en yakın olan el büyümüş, oda ise kenarlara doğru bükülüyor; yüz ise ortada sakin ve kusursuz. Dizionario Biografico, resmi Maniyerizmin manifestolarından biri ve resim sanatının kendisi üzerine bir metafor olarak yorumlar.
4. Aziz Hieronymus’un Vizyonu (1526–1527)
Nerede: National Gallery, Londra
Roma’da Maria Bufalini’nin 3 Ocak 1526’da sipariş ettiği dev sunak resmi (342,9 x 148,6 cm, ahşap üzerine yağlıboya). San Salvatore in Lauro Kilisesi’ndeki aile mezar şapeli için yapılıyordu, ama 1527 yağması yüzünden hiçbir zaman yerine konmadı. Vasari’nin aktardığına göre askerler atölyeye girdiğinde Parmigianino bu resim üzerinde çalışıyordu ve eserden o kadar etkilendiler ki onu rahat bıraktılar.
Bu eserde neye bakmalı? Vaftizci Yahya’nın abartılı biçimde uzatılmış işaret parmağına ve arka planda yere uzanmış, uyuyan Aziz Hieronymus’a. Resim dikey olarak sıkıştırılmış; Meryem ve Çocuk İsa fırtınalı bulutların önünde ışık içinde oturuyor, Çocuk İsa ayağını bize doğru uzatıyor. National Gallery bu bozuk oranları ve mekansal gerilimi Maniyerizmin tipik özellikleri olarak tanımlıyor.
5. Aziz Pavlus’un Dönüşü (yaklaşık 1527–1528)
Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana
Bologna’da tıp profesörü Gian Andrea Bianchi için yapıldı. Şam yolunda ilahi bir ışıkla atından düşen Saul’un, yani sonradan Aziz Pavlus olacak adamın, dönüşüm anı.
Bu eserde neye bakmalı? Ata. Neredeyse resmin tamamını kaplayan şaha kalkmış beyaz at, Pavlus’tan bile daha baskın. Dizionario Biografico, atın Roma’daki Quirinale tepesinde bulunan antik Dioskurlar heykellerinin atlarından esinlenmiş olabileceğini belirtir. Bianchi’nin simyayla ilgilendiği de bilinir; bu da resmin sipariş çevresini ilginç kılıyor.
6. Gül’lü Meryem (1529–1530)
Nerede: Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden
Papa VII. Clemens ile imparator V. Karl’ın Bologna’da bulunduğu 1529–1530 kışında, Pietro Aretino’nun papaya hediye etmek için sipariş ettiği resim. Meryem’in kucağında uzanmış Çocuk İsa, bir elinde gül, diğerinde bir küre tutuyor.
Bu eserde neye bakmalı? Dinsel bir konunun ne kadar duyusal işlendiğine. Dizionario Biografico bu resmi “şehvetli” diye niteler: Çocuk İsa’nın rahat duruşu ve Meryem’in ince giysisi, aynı yıllarda Bologna’daki mitolojik resimlere çok yakın bir hava taşıyor.
7. Türk Kölesi, Schiava turca (1530’ların başı)
Nerede: Galleria Nazionale, Parma
Kafasında kabarık, sarık benzeri bir başlık olan genç bir kadının yarım boy portresi. Resmin adı, başlığın Doğulu görünümünden geliyor; modelin bir köle olduğuna dair hiçbir bilgi yok. Dizionario Biografico eseri Parmigianino’nun Parma’ya dönüşünün ilk yıllarına yerleştirir; bir görüşe göre model, 1526’da Vespasiano Colonna ile evlenen Giulia Gonzaga olabilir.
Bu eserde neye bakmalı? Başlığın üstündeki küçük madalyona ve kadının yan bakışına. Başlıktaki kıvrımlar ve omuzlardaki kabarık kollar resme neredeyse soyut bir düzen veriyor. Türk izleyiciler için adı ayrıca merak uyandırıcı; ama burada “Türk” sözcüğü bir kimlikten çok bir modayı anlatıyor.
8. Yayını Yontan Cupid (1530’ların ilk yarısı)
Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana
Sırtı bize dönük Cupid, büyük bir bıçakla yayını yontuyor ve omzunun üstünden bize göz kırpar gibi bakıyor. Resim, Parmigianino’nun koruyucularından Francesco Baiardi’nin 1561 tarihli envanterinde kayıtlı.
Bu eserde neye bakmalı? Cupid’in bacaklarının arasına. Orada iki küçük Eros görülüyor; biri ağlıyor, diğeri gülüyor gibi. Dizionario Biografico, Parmigianino’nun bu cüretli duruşla antik heykele meydan okuduğunu ve sahnenin klasik kaynaklara dayanan karmaşık bir alegori olduğunu yazar.
9. Antea (yaklaşık 1535–1538)
Nerede: Museo e Real Bosco di Capodimonte, Napoli
Bize doğrudan bakan, sağ omzunda bir kürk etol taşıyan genç bir kadın. Geleneksel adı, Aretino ve Benvenuto Cellini’nin andığı Romalı ünlü bir kurtizandan geliyor. Dizionario Biografico ise giysiler ve aksesuarlar nedeniyle bunun genç bir gelinin portresi olduğunu, modelin Baiardi ailesinden Ottavia Camilla Baiardi olabileceğini belirtir. Eserin tarihi kaynaklara göre 1535 ile 1538 arasında değişiyor.
Bu eserde neye bakmalı? Oranlara. Kadının sağ kolu ve omzu yüzüne göre alışılmadık derecede iri; bu da figüre hafif tedirgin edici, neredeyse heykelsi bir varlık katıyor. Kürkün dokusu, eldivenler ve kolye zincirindeki ayrıntılar ise Parmigianino’nun son dönemindeki kusursuz işçiliği gösteriyor.
10. Uzun Boyunlu Meryem (1534–1540, yarım kaldı)
Nerede: Uffizi Galerisi, Floransa
Elena Baiardi’nin Parma’daki Santa Maria dei Servi Kilisesi’ndeki aile şapeli için sipariş ettiği sunak resmi. 23 Aralık 1534 tarihli bir anlaşmada Parmigianino, resmi ertesi Haziran’a kadar teslim etmeye söz verir; ama eser ölümünde hala atölyesindeydi ve sağ arka planı yarım kalmıştı. Şapele ancak 1542’de yerleştirildi.
Bu eserde neye bakmalı? Önce adını veren uzun boyna, sonra sağ arka plandaki sütunlara ve yanlarındaki minicik figüre. Resmin bu bölümü yarım kaldı; figür ise mesafeye göre inanılmaz derecede küçük. Dizionario Biografico, Meryem’in güzelliğinin dönemin Petrarca tarzı aşk şiirindeki kadın güzelliği kalıplarına göre tasarlandığını yazar; bu şiir anlayışının Parma’daki temsilcilerinden biri de siparişi verenin babası Andrea Baiardi’ydi.
Parmigianino’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?
Başlangıç noktası Parma. Şehrin Galleria Nazionale’sinde Türk Kölesi ve son otoportresi, Santa Maria della Steccata Kilisesi’nde ise yarım kalan büyük projenin kemerindeki altı kız figürü bulunuyor. San Giovanni Evangelista Kilisesi’nde gençlik dönemi freskleri, Parma’ya yakın Fontanellato’da ise Rocca Sanvitale’nin Diana ve Aktaion odası görülebilir.
Parma dışında Viyana’daki Kunsthistorisches Museum (otoportre, Cupid, Aziz Pavlus), Floransa’daki Uffizi (Uzun Boyunlu Meryem), Napoli’deki Capodimonte (Antea, Galeazzo Sanvitale), Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister (Gül’lü Meryem) ve Londra’daki National Gallery (Aziz Hieronymus’un Vizyonu) önemli adresler. Bologna’da San Petronio Bazilikası’ndaki Aziz Rocco ve Pinacoteca Nazionale’deki sunak resmi de unutulmamalı. Gitmeden önce güncel bilgileri resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Uffizi Galerisi, Kunsthistorisches Museum.
Parmigianino hakkında merak edilenler
Parmigianino neden “Parmigianino” diye anılıyor?
Asıl adı Francesco Mazzola. Lodovico Dolce 1557’de ondan “Francesco Parmigiano” yani “Parmalı Francesco” diye söz eder. Bu ad, 16. yüzyılın sonunda “küçük Parmalı” anlamına gelen Parmigianino biçimine dönüştü.
Uzun Boyunlu Meryem neden bu kadar tuhaf görünüyor?
Çünkü Parmigianino doğayı kopyalamak yerine ideal bir güzellik yaratmak istiyordu. Uzun boyun, ince eller ve uzatılmış beden, dönemin şiirinde övülen kadın güzelliğinin resme çevrilmiş haliydi. Bir de resim yarım kaldı: sağ arka plandaki sütunlar ve küçük figür bu yüzden tuhaf ve eksik görünür.
Parmigianino simyacı mıydı?
Vasari, Parmigianino’nun son yıllarında simyaya takıldığını, bu yüzden resmi bıraktığını ve perişan olduğunu yazar. Bu anlatı yüzyıllarca tekrarlandı. Dizionario Biografico ise Steccata belgelerinin gecikmelerin tek sebebinin ressam olmadığını gösterdiğini belirtir. Simyaya ilgisi çevresinden anlaşılıyor, ama hayatını mahvettiği iddiası abartılı olabilir.
Parmigianino Maniyerist mi?
Evet. National Gallery onu Maniyerizmin kurucularından ve önde gelen temsilcilerinden biri olarak tanımlar. Maniyerizm, Yüksek Rönesans’ın dengeli ve doğal güzelliğinden sonra gelen, uzatılmış figürleri, yapay zarafeti ve alışılmadık kompozisyonlarıyla tanınan üsluptur.
Kısaca Parmigianino
| Doğum | 11 Ocak 1503, Parma (İtalya) |
| Ölüm | 24 Ağustos 1540, Casalmaggiore |
| Gerçek adı | Francesco Mazzola |
| Dönem | Maniyerizm (öncülerinden) |
| Tekniği | Yağlıboya, fresk, desen ve asit gravür |
| Yaşadığı şehirler | Parma, Roma (1524–1527), Bologna (1527–1531), Casalmaggiore |
| En ünlü eserleri | Dışbükey Aynada Otoportre, Uzun Boyunlu Meryem |
| Diğer önemli eserleri | Aziz Hieronymus’un Vizyonu, Antea, Yayını Yontan Cupid, Fontanellato freskleri |
| En iyi görüleceği şehir | Parma ve çevresi |
Parmigianino’nun resimlerine bakarken insan bir şeylerin “yanlış” olduğunu hissediyor: boyun fazla uzun, el fazla büyük, mekan fazla dar. Ama bu yanlışlık, bakışı yakalayıp bırakmayan bir güzellik yaratıyor. Otuz yedi yıllık hayatında Rönesans’ın kurallarını öğrenip sonra onları zarafetle bozan bir ressamın dünyası bu.
Parmigianino’yu etkileyen Correggio, Raffaello ve Michelangelo, Maniyerizmin diğer ustaları Bronzino ve El Greco yazılarıma göz atabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.
