Giuseppe Arcimboldo: Meyvelerden, Kitaplardan ve Balıklardan Yüzler Yapan Ressam

Uzaktan bakınca bir insan yüzü görürsünüz: bir burun, bir yanak, kıvırcık saçlar. Biraz yaklaşınca burnun bir armut, yanağın bir şeftali, saçların üzüm salkımları olduğu ortaya çıkar. Giuseppe Arcimboldo’nun resimleri, Rönesans’ın sonunda bir imparatorluk sarayında doğmuş, bugün hala herkesi gülümseten görsel bilmecelerdir.

Ama bu resimler yalnızca bir şaka değildi. Her meyve, her balık ve her çiçek dikkatle gözlemlenmiş, bilimsel bir doğrulukla resmedilmişti; her biri de Habsburg imparatorlarının dünya üzerindeki egemenliğini kutluyordu. Bu yazıda Giuseppe Arcimboldo’nun hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Giuseppe Arcimboldo kimdir?

Milano Katedrali’nin gölgesinde

Giuseppe Arcimboldo Milano’da doğdu; doğum yılı kaynaklara göre 1526 ya da 1527 olarak verilir. Babası Biagio Arcimboldo da ressamdı ve Milano Katedrali için çalışıyordu. Genç Giuseppe ilk işlerini babasının yanında, katedralin vitray pencereleri için tasarımlar yaparak verdi. Como Katedrali için bir halı tasarımı da bu yıllara aittir.

Bu dönemde Milano’da hala Leonardo da Vinci’nin etkisi güçlüydü. Leonardo’nun abartılı yüz çizimleri ve doğayı en ince ayrıntısına kadar inceleyen defterleri, Arcimboldo’nun sonraki çalışmaları için önemli bir ilham kaynağı sayılır.

Viyana’da saray ressamı

1562’de Arcimboldo, Kutsal Roma İmparatoru I. Ferdinand’ın sarayına Viyana’ya çağrıldı ve saray portre ressamı oldu. Ferdinand’ın 1564’teki ölümünden sonra oğlu II. Maximilian’a, ardından torunu II. Rudolf’a hizmet etti. Toplam yirmi beş yılı aşkın süre Habsburg sarayında kaldı.

Arcimboldo yalnızca resim yapmadı. Saray şenliklerini, turnuvaları ve düğünleri düzenledi; kostümler, arabalar ve sahne dekorları tasarladı. İmparatorların merak kabinesi denen, doğa harikalarını ve tuhaf nesneleri toplayan koleksiyonları için de nadir bitki ve hayvanları resmetti. Kunsthistorisches Museum’a göre Dört Mevsim ve Dört Element dizilerini, yıllar süren çalışmanın ardından 1569 yılbaşında İmparator II. Maximilian’a sundu.

Prag ve II. Rudolf

1576’da tahta çıkan II. Rudolf, sarayını Prag’a taşıdı ve burayı Avrupa’nın sanat, zanaat ve bilim merkezlerinden biri haline getirdi. Arcimboldo da Prag’a gitti. Rudolf’un ünlü koleksiyonları için çalıştı, sanat eserleri ve nadir nesneler satın almak için gezilere çıktı.

Milano’ya dönüş ve son yıllar

1587’de Arcimboldo, imparatordan izin alarak memleketi Milano’ya döndü, ama Rudolf için resim yapmayı sürdürdü. En ünlü eseri Vertumnus’u Milano’da yaptı ve yaklaşık 1590–1591’de Prag’a gönderdi. Giuseppe Arcimboldo 11 Temmuz 1593’te Milano’da öldü.

Ölümünden sonra yüzyıllarca neredeyse unutuldu. Eserleri, 20. yüzyılda Sürrealistler rüyalara ve görsel oyunlara ilgi duyunca yeniden keşfedildi. Salvador Dali gibi sanatçılar onu kendi öncülleri arasında saydı.

Giuseppe Arcimboldo’nun sanat anlayışı

Birleşik yüzler

Arcimboldo’nun buluşu, sanat tarihçilerinin “birleşik baş” dediği türdür: bir insan başı, tamamen başka nesnelerden kurulur. Yaz mevsimi o mevsimin meyve ve sebzelerinden, Su elementi denizin canlılarından, bir kütüphaneci kitaplardan oluşur. Göz, aynı anda hem bir yüzü hem de tek tek nesneleri görür; resmin büyüsü bu iki bakış arasındaki gidip gelmede saklıdır.

Şakanın ardındaki bilim

Bu resimlerdeki her meyve, çiçek, balık ve kuş, gerçekten var olan bir türün dikkatli bir portresidir. Arcimboldo, Habsburg sarayındaki doğa bilimcilerinin çevresinde çalışıyordu ve Avrupa’ya yeni gelmiş bitkileri, örneğin Amerika’dan gelen mısırı da resimlerine yerleştirdi. Yani bu eğlenceli yüzler, aynı zamanda dönemin doğa bilgisinin bir ansiklopedisi gibidir.

İmparatorluğa övgü

Kunsthistorisches Museum’a göre Dört Mevsim ve Dört Element dizileri, Habsburgları evrende düzenin ve yasanın merkezi otoritesi olarak yüceltir. Mevsimler ve elementler birbirleriyle eşleşir: İlkbahar havayla, Yaz ateşle, Sonbahar toprakla, Kış suyla. Ateş’teki Altın Post nişanı ve çift başlı kartal, Kış’taki gizli “M” harfi gibi semboller de doğrudan imparatora göndermedir.

Maniyerizmin oyunbaz yüzü

Arcimboldo, Rönesans’ın dengeli ve uyumlu dünyasının ardından gelen Maniyerizm döneminin sanatçısıdır. Bu dönem, ustalığı göstermeyi, şaşırtmayı ve zekice buluşları seven bir saray sanatıydı. Bronzino’nun soğuk zarafeti ya da Parmigianino’nun uzatılmış figürleri gibi, Arcimboldo’nun görsel bilmeceleri de doğayı taklit etmenin ötesine geçip onunla oynamayı seçti.

Giuseppe Arcimboldo’nun en önemli 10 eseri

1. Yaz – Sommer (1563)

Nerede: Kunsthistorisches Museum (Sanat Tarihi Müzesi), Viyana

Ahşap üzerine yağlıboya. Profilden görülen bir baş, tamamen yaz meyveleri ve sebzelerinden kurulmuş: yanak bir şeftali, burun bir salatalık, ağız bezelye kabuğu, saçlar ise kirazlar, üzümler, armutlar ve buğday başaklarıyla dolu. Kulak bir mısır koçanı, giysi ise örgülü samandan; omuzda bir enginar duruyor.

Dört Mevsim dizisinin ilk versiyonundan günümüze ulaşan iki resimden biri. Kunsthistorisches Museum’a göre Arcimboldo bu resmi saman yakasına ve koluna örülmüş harflerle imzalayıp tarihlendirdi: “Giuseppe Arcimboldo f. 1563”.

Bu eserde neye bakmalı? Yakadaki imzaya ve mısıra. Amerika’dan Avrupa’ya yeni gelen mısır, o dönemde egzotik bir bitkiydi. Arcimboldo onu bir kulak olarak kullanarak hem şakasını yapıyor hem de imparatorluğun dünyanın her köşesine uzanan bilgisini sergiliyor.

2. Kış – Winter (1563)

Nerede: Kunsthistorisches Museum (Sanat Tarihi Müzesi), Viyana

Ahşap üzerine yağlıboya. Yaşlı bir adamın profili, kökleri ve kabukları çatlamış bir ağaç gövdesinden oluşuyor. Burun kırık bir dal, ağız iki mantar, saçlar ise kuru dallar ve yeşil sarmaşık. Omuzlara hasırdan bir pelerin atılmış; göğsünde bir dala asılı bir limon ve bir portakal sarkıyor.

Kunsthistorisches Museum’a göre pelerinin saman örgüsünde gizli bir “M” harfi ve bir çakmaktaşı bulunur; bunlar diziyi sipariş eden İmparator II. Maximilian’a göndermedir. Kış, yılın başı sayıldığı için mevsimlerin en önemlisi kabul ediliyordu.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzün ifadesine. Bu yaşlı ağaç adam ne kadar tuhaf olsa da yorgun, hüzünlü bir yüz ifadesi taşıyor. Limon ve portakal ise kışın ortasında bile meyve veren bir imparatorluğun bereketini anlatıyor.

3. Su – Wasser (1566)

Nerede: Kunsthistorisches Museum (Sanat Tarihi Müzesi), Viyana

Ahşap üzerine yağlıboya. Dört Element dizisinin bu resminde baş, onlarca farklı deniz canlısından kurulmuş: balıklar, bir köpekbalığı ağzı, ahtapot, yengeç, ıstakoz, deniz yıldızı, kaplumbağa, mercan ve kabuklular. Boynunda inci bir kolye, kulağında da bir inci küpe var.

Kunsthistorisches Museum’a göre başın tepesindeki mercan dalları bir taç oluşturur ve Habsburg egemenliğine göndermedir. Su, Kış ile eşleştirilen elementti; iki resim yan yana sergilenmek için tasarlanmıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışlara. Resimdeki balıkların gözleri, tek bir yüz değil, sanki onlarca canlının size baktığı tuhaf bir his yaratıyor. Her canlının türü tanınabilecek kadar doğru resmedilmiş.

4. Ateş – Feuer (1566)

Nerede: Kunsthistorisches Museum (Sanat Tarihi Müzesi), Viyana

Ahşap üzerine yağlıboya. Saçlar yanan alevlerden, yanak çakmaktaşı ve çakmaklardan, burun ve kulak çakmak demirlerinden, boyun bir mum ve gaz lambasından oluşuyor. Göğüste top namluları ve tüfekler var; boyundan ise Habsburgların Altın Post nişanı sarkıyor.

Ateş, Yaz ile eşleştirilen elementti. Kunsthistorisches Museum’a göre Altın Post nişanı ve çift başlı kartal, resmi doğrudan imparatorluk gücüne bağlar. Silahlar da ateşin savaşla ilişkisini hatırlatır.

Bu eserde neye bakmalı? Nesnelerin seçimine. Burada doğa değil, insan yapımı aletler var: çakmak, mum, top. Arcimboldo ateşi hem doğal bir güç hem de insanın ve imparatorluğun elindeki bir silah olarak gösteriyor.

5. Hukukçu – Il giurista (1566)

Nerede: Nationalmuseum, Stockholm

Tuval üzerine yağlıboya. Kürk yakalı bir cübbe giymiş, siyah başlıklı bir bilgin. Ama yüzü yolunmuş bir tavuk ve kurutulmuş balıklardan yapılmış; cübbenin altındaki gövde ise kitaplar ve mühürlü belgelerden oluşuyor.

Bu resim, mevsimlerin ve elementlerin aksine gerçek bir kişiyle dalga geçen bir karikatür portredir. Nationalmuseum, modelin “muhtemelen” hümanist hukukçu Ulrich Zasius olduğunu belirtiyor; kim olduğu konusunda farklı görüşler var.

Bu eserde neye bakmalı? Karakteri anlatan nesnelere. Kitaplar ve belgeler bilgeliği, tavuk ve kurumuş balık ise biraz da açgözlülüğü ve kuruluğu çağrıştırıyor. Arcimboldo burada bir insanı mesleğinin nesneleriyle hicvediyor.

6. Kütüphaneci – Il bibliotecario (yaklaşık 1566)

Nerede: Skokloster Şatosu (Skoklosters slott), İsveç

Tuval üzerine yağlıboya. Gri bir perdenin önünde, neredeyse tamamen kitaplardan kurulmuş bir figür. Gövde üst üste yığılmış ciltlerden, kollar kitaplardan, saçlar açık duran bir kitaptan oluşuyor; sakal bir toz alma fırçası, gözler ise anahtar halkaları gibi görünüyor.

Bu resim bazen Habsburg sarayının tarihçisi ve kütüphanecisi Wolfgang Lazius’un karikatürü olarak yorumlanır, ancak bu kesin değildir. Arcimboldo’nun en “modern” görünen resmidir: organik bir doğa yerine geometrik bloklar kullanır.

Bu eserde neye bakmalı? Biçimlerin sertliğine. Kitapların köşeli yapısı, bu figürü üç yüz yıl sonra gelecek Kübizm’in figürlerine şaşırtıcı biçimde benzetiyor. Arcimboldo’nun 20. yüzyılda yeniden keşfedilmesinin bir nedeni de bu.

7. İlkbahar – Le Printemps (1573)

Nerede: Musée du Louvre, Paris

Tuval üzerine yağlıboya. Genç bir yüz, tamamen bahar çiçeklerinden kurulmuş. Yanaklar ve dudaklar gül ve şakayık yapraklarından, saçlar renkli çiçeklerden, fırfırlı yaka beyaz papatyalardan, giysi ise yeşil yaprak ve sebzelerden oluşuyor; omzunda bir süsen açmış.

Arcimboldo Dört Mevsim’in birkaç versiyonunu yaptı. Louvre’daki 1573 tarihli dizi, dört mevsimin bir arada günümüze ulaşan tek tam takımıdır. İlk 1563 dizisinin İlkbahar’ı ise bugün Madrid’deki San Fernando Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi’nde.

Bu eserde neye bakmalı? Çiçeklerin çeşitliliğine. Uzmanlar bu resimde onlarca farklı çiçek türünü tek tek tanımlayabilmiştir. Yüzün gülümseyen ifadesi, ağır ve yaşlı Kış’ın tam karşıtı: genç, taze ve neşeli.

8. Sonbahar – L’Automne (1573)

Nerede: Musée du Louvre, Paris

Tuval üzerine yağlıboya. Sonbaharın bereketinden kurulmuş, neşeli bir adam başı: burun bir armut, yanak bir elma, çene bir nar, kulak bir mantar, sakal darı başaklarından. Saçlar üzüm salkımları ve asma yapraklarıyla dolu, tepede bir kabak duruyor. Gövde ise söğüt dalından çemberle sarılmış tahta bir şarap fıçısı.

Bu resim de Louvre’daki 1573 dizisinin bir parçası. Kunsthistorisches Museum’a göre ilk 1563 dizisinin Sonbahar’ı bugün kayıp sayılıyor; bu yüzden Louvre’daki versiyon, Arcimboldo’nun Sonbahar’ını görebileceğimiz en önemli örnektir.

Bu eserde neye bakmalı? Fıçıya. Sonbahar, üzüm hasadı ve şarap mevsimidir; Arcimboldo bu yüzden adamın gövdesini bir şarap fıçısı yapmış. Toprakla eşleştirilen bu mevsimin ağır, olgun meyveleri, İlkbahar’ın narin çiçekleriyle güzel bir karşıtlık oluşturuyor.

9. Sebze Bahçıvanı – L’ortolano (yaklaşık 1590)

Nerede: Museo Civico Ala Ponzone, Cremona (İtalya)

Ahşap üzerine yağlıboya. Bir bakışta, koyu renkli bir kasenin içine yığılmış soğanlar, şalgamlar, havuçlar, mantarlar ve yapraklardan oluşan sıradan bir sebze natürmortu görürsünüz. Ama resmi ters çevirdiğinizde kase bir şapkaya, soğanlar yanaklara, mantarlar dudaklara dönüşür ve karşınıza neşeli bir bahçıvan çıkar.

Bu “ters çevrilebilir” resimler, Arcimboldo’nun Milano’ya döndükten sonraki son yıllarına aittir. Aynı fikirle yapılmış bir Aşçı resmi de bugün Stockholm’deki Nationalmuseum’dadır.

Bu eserde neye bakmalı? Resmin iki halini karşılaştırmaya. Görseldeki iki resim aslında aynı tablo: biri asıl yönüyle, diğeri baş aşağı. Arcimboldo burada izleyicinin bakışıyla oynuyor ve bir resmin anlamının bakış açısına göre nasıl değiştiğini gösteriyor.

10. Vertumnus – Vertumnus (yaklaşık 1590–1591)

Nerede: Skokloster Şatosu (Skoklosters slott), İsveç

Ahşap üzerine yağlıboya. Arcimboldo’nun en ünlü eseri, İmparator II. Rudolf’un dört mevsimin meyvelerinden, sebzelerinden ve çiçeklerinden kurulmuş portresi. Yanaklar elma ve şeftali, burun bir armut, kaşlar buğday başakları, gözler dut ve kirazlar, sakal kestane kabuğu ve fındıklar. Göğüste ise kabaklar, pırasalar ve rengarenk çiçekler var.

Skokloster Şatosu’na göre Vertumnus, Ovidius’un Dönüşümler’inde anlatılan, mevsimlerin ve değişimin Roma tanrısıdır; istediği kılığa girebilirdi. Arcimboldo imparatoru bu tanrı olarak göstererek onun saltanatında bütün mevsimlerin bir arada bereketle yaşandığı bir altın çağı kutluyor. Resim, 1648’de Prag’ı yağmalayan İsveç ordusunun ganimetleri arasında İsveç’e götürüldü.

Bu eserde neye bakmalı? Bütün mevsimlerin bir arada olmasına. Bahar çiçekleri, yaz meyveleri, sonbahar üzümleri ve kış kökleri aynı yüzde buluşuyor: Vertumnus’un dünyasında zaman durmuş gibi. Bir imparatoru sebzelerden yapmak bugün bize hakaret gibi gelebilir, ama Rudolf’un bu portreden çok hoşlandığı anlatılır.

Giuseppe Arcimboldo’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres Viyana’daki Kunsthistorisches Museum. Yaz, Kış, Su ve Ateş, yani ilk dizilerden günümüze ulaşan eserlerin çoğu burada, Habsburg koleksiyonunun bir parçası olarak sergileniyor. Saatleri ve güncel durumu Kunsthistorisches Museum’un resmi sitesinden kontrol edin.

Paris’teki Louvre, 1573 tarihli Dört Mevsim dizisinin tam takımını sergiliyor; bu dört resim 2024’te bir restorasyondan sonra yeniden sergiye döndü. Madrid’deki San Fernando Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi’nde ilk dizinin İlkbahar’ı, Münih’teki Bavyera Devlet Resim Koleksiyonları’nda da bir İlkbahar ve Yaz çifti bulunuyor.

İsveç’te iki önemli adres var: Stockholm yakınlarındaki Skokloster Şatosu Vertumnus ve Kütüphaneci’yi, Stockholm’deki Nationalmuseum ise Hukukçu’yu ve ters çevrilebilir Aşçı’yı barındırıyor. İtalya’da Cremona’daki Museo Civico Ala Ponzone’de Sebze Bahçıvanı’nı görebilirsiniz. Eserler sık sık ödünç verildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

Giuseppe Arcimboldo hakkında merak edilenler

Kısaca Giuseppe Arcimboldo

Giuseppe Arcimboldo’nun resimleri, dört yüz yılı aşkın süre sonra bile ilk görüşte gülümsetiyor. Ama bu tuhaf yüzlerin ardında, doğayı en ince ayrıntısına kadar inceleyen bir gözlemci, bir imparatorluğun gücünü anlatan bir saray sanatçısı ve izleyicinin bakışıyla oynayan bir dahi var. Bir armutta bir burun, bir kitap yığınında bir insan görmek: Arcimboldo bize her şeye iki kez bakmayı öğretiyor.

Aynı dönemin saray ressamları Bronzino ve Parmigianino’ya, Arcimboldo’yu yeniden keşfeden Salvador Dali’ye ve Sürrealizm yazıma da göz atabilirsiniz. Tüm ustaları bir arada görmek için en ünlü ressamlar listeme bakın.