Lucas Cranach: Reformun Ressamı ve Kuzey Rönesansı’nın Hızlı Fırçası

Bir ressam aynı yıllarda hem bir dini devrimin yüzünü çizip hem de Avrupa’nın en baştan çıkarıcı çıplak tanrıçalarını boyayabilir mi? Lucas Cranach yaptı. Wittenberg’de Martin Luther’in düğününde tanık oldu, onun portrelerini yüzlerce kopya halinde Avrupa’ya yaydı; aynı atölyeden ise şeffaf tüller arkasında gülümseyen Venüsler, kılıçlı Judith’ler ve zarif Havva’lar çıktı.

Mezar taşında ona “en hızlı ressam” deniyordu. Bu hız, kanatlı yılan imzasıyla bilinen dev bir atölyenin ürünüydü. Bu yazıda Lucas Cranach’ın hayatını, sanat anlayışını, en önemli 10 eserini ve eserlerini nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Lucas Cranach kimdir?

Kronach’tan Viyana’ya

Lucas Cranach 1472’de Almanya’nın Frankonya bölgesindeki Kronach kasabasında, bir ressamın oğlu olarak doğdu; tam doğum günü bilinmiyor. Cranach Dijital Arşivi’ne göre ilk eğitimini babasının yanında aldı ve adını doğduğu kasabadan aldı. Sanatçı olarak ilk kez 1502–1503 civarında Viyana’da ortaya çıktı.

Viyana yılları, Cranach’ın en vahşi ve en duygusal resimlerinin yılıdır. Bu dönemde yaptığı çarmıha germe sahnelerinde, dev ağaçlarla ve yosunlu kayalarla dolu manzaralarda, sonradan “Tuna Okulu” denen manzara anlayışının ilk örneklerini görürüz. Viyana’daki hümanist çevreyle de dostluk kurdu; üniversite rektörü Johannes Cuspinian ve eşinin çift portresi bu yılların ürünüdür.

Wittenberg saray ressamı

1505’te Saksonya Seçici Prensi Bilge Friedrich onu Wittenberg’e saray ressamı olarak çağırdı. Cranach bundan sonra ölümüne kadar üç Saksonya prensine hizmet etti. 1508’de prens ona bir arma verdi: ağzında yakut yüzük tutan kanatlı bir yılan. Bu yılan, atölyeden çıkan resimlerin üzerinde bir kalite mührü gibi kullanıldı.

Cranach yalnızca ressam değildi. Cranach Dijital Arşivi’ne göre 1520’de eczane açma ayrıcalığı aldı, 1523–1526 arasında bir ortağıyla matbaa işletti ve 1537’den sonra birkaç kez Wittenberg belediye başkanı oldu. Kentin en zengin adamlarından biriydi.

Luther’in dostu

Wittenberg Üniversitesi’nde ders veren Martin Luther, 1517’de kilisenin endüljans satışına karşı tezlerini yayımladığında Cranach da aynı kentte yaşıyordu. İki adam yakın dost oldu. Cranach, 1525’te Luther’in eski rahibe Katharina von Bora ile evlenmesinde tanıklık etti ve daha sonra Luther’in oğlunun vaftiz babası oldu.

Cranach’ın atölyesi, Reform’un görsel dilini yarattı: Luther’in portreleri, Luther’in Almancaya çevirdiği İncil için hazırlanan ağaç baskı resimler ve yeni Protestan inancını anlatan sunak resimleri burada üretildi. Ama Cranach aynı zamanda Katolik müşterilere de resim yapmayı sürdürdü; iş adamı yanı çoğu zaman inanç ayrılıklarının önüne geçti.

Büyük atölye ve oğulları

1520’lerin ortasından itibaren atölye hızla büyüdü. Cranach Dijital Arşivi’ne göre bu atölyeden bugüne 1.500’den fazla resim ulaştı. Aynı konuyu, örneğin Venüs’ü, Lucretia’yı ya da Luther’i, küçük farklarla defalarca üretebilen bir düzen kurulmuştu. Oğlu Hans 1537’de İtalya’da bir çalışma gezisindeyken Bologna’da öldü; diğer oğlu Genç Lucas Cranach (1515–1586) ise atölyeyi devraldı.

Esaret ve son yıllar

1547’de Mühlberg Savaşı’nda Protestan Saksonya prensi Johann Friedrich, Kutsal Roma İmparatoru V. Karl’a yenildi ve tutsak edildi. Yaşlı Cranach, 1550’de efendisinin yanına Augsburg’a gitti ve onunla birlikte Innsbruck’ta da kaldı. Prens 1552’de serbest kalınca Cranach da onunla Weimar’a yerleşti. Lucas Cranach 16 Ekim 1553’te, yaklaşık 81 yaşında Weimar’da öldü. Mezar taşında ona Latince “pictor celerrimus”, yani “en hızlı ressam” deniyordu.

Lucas Cranach’ın sanat anlayışı

İnce belli, zarif çıplaklar

Cranach’ın en çok tanınan imgesi, ince belli, küçük göğüslü, uzun bacaklı çıplak kadınlardır. Venüs, Havva, Lucretia ya da üç tanrıça, koyu bir zeminin önünde, çoğu zaman yalnızca şeffaf bir tül, bir kolye ya da tüylü bir şapkayla durur. Bu figürler İtalyan Rönesansı’nın ideal ölçülerinden çok uzaktır; Gotik heykellerin uzun ve kıvrak çizgisini taşırlar. Saksonya sarayının zevkine hitap eden bu resimler, hem ahlak dersi verir hem de açıkça baştan çıkarır.

Reform’un resimli dili

Luther’in fikirleri basılı sayfalarla yayıldı, Cranach’ın atölyesi de bu sayfalara yüzler ve resimler verdi. Bir Luther portresinin defalarca kopyalanması, onu Avrupa’nın her yerinde tanınan bir yüz haline getirdi. Cranach ayrıca “Yasa ve Lütuf” gibi yeni Protestan öğretisini anlatan resim türleri geliştirdi. Wittenberg ve Weimar kiliselerindeki sunak resimleri, bu dilin en büyük örnekleridir.

Saray portresinin ustası

Cranach, Alman sanatında tam boy, gerçek boyutlu portrenin öncülerindendir. Prensleri, düşesleri ve çocukları, desenli giysileri, zincirleri ve av köpekleriyle resmetti. Yüzler sade ve gerçekçidir; giysiler ise neredeyse bir halı deseni gibi düz ve süslü yüzeyler oluşturur. Bu portreler, kendisinden yaşça küçük Hans Holbein’in daha derin psikolojik portrelerinden farklı olarak, her şeyden önce bir statü ve güç gösterisidir.

Dürer’in çağdaşı, ama başka bir yol

Cranach ile Albrecht Dürer aynı kuşaktandır ve ikisi de Kuzey Rönesansı’nın en büyük isimleri arasında sayılır. Dürer İtalya’ya gidip insan bedeninin ideal oranlarını araştırırken, Cranach daha süslü, daha masalsı ve daha hızlı bir yol seçti. Onun sanatı bir bilim değil, bir saray ve bir inanç hizmetiydi. Kuzey Rönesansı’nın genel çerçevesi için Rönesans nedir? yazıma göz atabilirsiniz.

Lucas Cranach’ın en önemli 10 eseri

1. Mısır’a Kaçış Sırasında Dinlenme – Ruhe auf der Flucht nach Ägypten (1504)

Nerede: Gemäldegalerie, Berlin

Ahşap üzerine yağlıboya. Meryem, Yusuf ve bebek İsa, Mısır’a kaçarken bir ormanın kenarında mola veriyor. Kırmızı elbiseli Meryem kucağındaki bebekle bir çimenliğe oturmuş; arkasında şapkasını çıkarmış Yusuf duruyor. Çevrelerinde kanatlı küçük melekler müzik yapıyor, oynuyor ve kutsal aileye hizmet ediyor. Arkada ise Alp eteklerini andıran bir manzara açılıyor.

Resim, Cranach’ın baş harfleri ve 1504 tarihiyle imzalanmıştır; Wittenberg’e gitmeden önceki Viyana döneminin en ünlü eseridir.

Bu eserde neye bakmalı? Ağaçlara. Sakallı likenlerle kaplı çam ve huş ağaçları, neredeyse figürler kadar önemli. Bu canlı, nemli orman havası, Cranach’ın Tuna Okulu manzara geleneğinin öncülerinden sayılmasının nedenidir.

2. Venüs ve Amor – Venus und Amor (1509)

Nerede: Devlet Ermitaj Müzesi, St. Petersburg

Ahşaptan tuvale aktarılmış yağlıboya, yaklaşık 2,1 metre yüksekliğinde. Koyu bir zeminin önünde, neredeyse gerçek boyutlu çıplak Venüs ayakta duruyor; yanında oğlu Amor yayını tutuyor. Bu resim, Kuzey Avrupa resminde antik aşk tanrıçasının gerçek boyutta ve çıplak gösterildiği ilk örneklerden biri sayılır.

Üstteki Latince yazı izleyiciyi uyarır: Amor’un uyandırdığı şehveti bütün gücünle kov, yoksa kör Venüs yüreğini ele geçirir. Cranach’ın çıplakları hep böyle iki yüzlüdür: hem ahlak dersi verir, hem de göz zevkine hitap eder.

Bu eserde neye bakmalı? Venüs’ün bedenine. Bu ilk Venüs henüz İtalyan etkisinde, daha dolgun ve heykelsi. Sonraki yıllarda Cranach’ın Venüsleri giderek incelecek, uzayacak ve onun imzası olan zarif biçime kavuşacak.

3. Dindar Heinrich ve Mecklenburglu Katharina – Herzog Heinrich der Fromme und Herzogin Katharina von Mecklenburg (1514)

Nerede: Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden

Tuvale aktarılmış iki yağlıboya pano. Saksonya Dükü Heinrich, kırmızı ve altın desenli şatafatlı bir giysiyle, elinde kılıcının kabzasıyla ayakta duruyor; ayaklarının dibinde bir av köpeği var. Eşi Katharina ise ağır, desenli bir elbise ve tüylü bir başlıkla, küçük bir köpeğin yanında duruyor. İkisi de koyu zeminin önünde, baştan ayağa gösterilmiş.

Bu çift portre, Alman resminde tam boy ve neredeyse gerçek boyutlu portrelerin günümüze ulaşan en erken örnekleri arasında sayılır. Heinrich, sonradan Saksonya’nın bu kolunda Reform’u başlatan dük olacaktı.

Bu eserde neye bakmalı? Giysilerin desenine. Cranach kumaşı neredeyse düz, süslü bir yüzey gibi işliyor; derinlikten çok parıltı ve zenginlik önemli. Köpekler ise sahneye beklenmedik bir canlılık katıyor.

4. Martin Luther Portresi – Bildnis Martin Luther (1528)

Nerede: Kunstsammlungen der Veste Coburg, Coburg

Ahşap üzerine yağlıboya. Martin Luther, sade siyah bir cübbe ve siyah bir bereyle, düz mavi bir zeminin önünde yarım boy duruyor. Dolgun yüzü, kararlı bakışı ve kıpırtısız duruşu, ona bir din adamından çok bir öğretmen ve otorite havası veriyor.

Cranach, Luther’i 1520’de zayıf bir keşiş olarak, 1521’de saklandığı Wartburg Kalesi’nde sakallı “Şövalye Jörg” kılığında ve 1520’lerin sonundan itibaren bu bildiğimiz olgun haliyle resmetti. Bu son tip, atölyede o kadar çok kopyalandı ki Luther’in bugün aklımızdaki yüzü büyük ölçüde Cranach’ın yaratısıdır.

Bu eserde neye bakmalı? Sadeliğe. Ne bir süs, ne bir sembol: yalnızca siyah giysi, mavi zemin ve bir yüz. Bu yalınlık, Katolik azizlerin altın yaldızlı resimlerine karşı Protestan bir duruşun da ifadesi. Cranach’ın atölyesi Luther ve eşi Katharina von Bora’nın çift portrelerini de bu tipte defalarca üretti.

5. Adem ve Havva – Adam und Eva (1526)

Nerede: The Courtauld Gallery (Courtauld Galerisi), Londra

Ahşap üzerine yağlıboya, 117 x 81 cm. Kırmızı elmalarla dolu bir ağacın altında Havva, Adem’e bir elma uzatıyor; ağacın dalında yılan kıvrılmış. Adem bir eliyle elmayı alırken öbür eliyle şaşkın şaşkın başını kaşıyor. Çevrelerinde Cennet’in hayvanları dolaşıyor: geyikler, bir aslan, koyunlar, bir yaban domuzu ve kuşlar.

Bu, Cranach’ın en sevilen resimlerinden biri ve Londra’daki Courtauld Galerisi’nin koleksiyonundaki en ünlü eserlerden. Cranach ve atölyesi Adem ile Havva konusunu pek çok kez, farklı versiyonlarla resmetti.

Bu eserde neye bakmalı? Adem’in el hareketine. Başını kaşıyan Adem, ilk günahın büyük dramını neredeyse komik bir kararsızlığa dönüştürüyor. Hayvanlara da dikkatle bakın: hepsi barış içinde, ama bu barış birazdan, elma ısırıldığında, sona erecek.

6. Paris’in Yargısı – The Judgment of Paris (yaklaşık 1528)

Nerede: The Metropolitan Museum of Art, New York

Ahşap üzerine yağlıboya. Antik efsanede Truva prensi Paris, üç tanrıçadan, Juno, Minerva ve Venüs’ten en güzelini seçmek zorundadır; seçimi sonunda Truva Savaşı’na yol açacaktır. Cranach sahneyi kendi dünyasına taşıyor: Paris, parlak bir Alman şövalye zırhıyla bir ağacın dibine oturmuş. Yanındaki yaşlı, miğferli Merkür ona tanrıçaları gösteriyor.

Üç tanrıça, aynı bedenin üç ayrı açıdan görünüşü gibi yan yana duruyor. Gökte ise küçük Amor, okunu Venüs’ü seçecek olan Paris’e doğrultmuş. Cranach bu konuyu da defalarca resmetti.

Bu eserde neye bakmalı? Ortama. Antik bir mit, Saksonya’nın ormanları, kayalıkları ve bir şato manzarası önünde, bir şövalye masalı gibi anlatılıyor. Bu, Cranach’ın mitolojiyi saray eğlencesine dönüştürme yeteneğinin en güzel örneklerinden.

7. Amor Venüs’e Yakınıyor – Cupid complaining to Venus (1526–1527)

Nerede: The National Gallery, Londra

Yağlıboya, 81,3 x 54,6 cm. National Gallery’ye göre sahne antik şair Theokritos’un bir şiirinden alınmış: küçük Amor bir ağaç kovuğundan bal çalarken arılar tarafından sokulmuş ve annesi Venüs’e yakınıyor. Venüs ise pek anlayış göstermiyor; Amor’un oklarıyla insanlara verdiği acının çok daha büyük olduğunu biliyor.

Venüs yalnızca altın bir kolye ve Saksonya sarayının modasındaki kırmızı, tüylü bir şapka takıyor. Elinde tuttuğu elma dalı, izleyiciye Havva’yı hatırlatıyor. Gökteki Latince yazı, kısa zevklerin sonunda acı getirdiğini söylüyor.

Bu eserde neye bakmalı? Venüs’ün bakışına. Ahlak dersi veren yazıya rağmen tanrıça doğrudan bize, cilveli bir ifadeyle bakıyor. Müzeye göre resim bir dönem Adolf Hitler’in koleksiyonundaydı; savaştan sonra el değiştirdi ve 1963’te National Gallery’ye girdi. Cranach’ın kanatlı yılan imzası, Venüs’ün kalkık ayağının yanındaki kayanın üzerinde.

8. Holofernes’in Başıyla Judith – Judith mit dem Haupt des Holofernes (yaklaşık 1530)

Nerede: Kunsthistorisches Museum (Sanat Tarihi Müzesi), Viyana

Ahşap üzerine yağlıboya. Eski Ahit’teki hikayede dul Judith, şehrini kuşatan Asur komutanı Holofernes’in çadırına girer, onu sarhoş edip başını keser. Cranach’ın Judith’i ise bir kahramandan çok Saksonya sarayının şık bir hanımefendisi gibi: geniş kırmızı şapkası, kat kat altın zincirleri ve yarık kollu kırmızı elbisesiyle, bir elinde dev kılıcı, öbür eli kesik başın üzerinde, sakin bir yüzle bize bakıyor.

Cranach ve atölyesi Judith’i de pek çok kez resmetti. Bu tür kadın kahramanlar, saray koleksiyonlarında hem erdem hem de tehlikeli güzellik örneği olarak çok seviliyordu.

Bu eserde neye bakmalı? Kılıç ile yüz arasındaki karşıtlığa. Az önce bir adamın başını kesmiş genç kadın, sanki bir portre için poz veriyor. Bu soğukkanlı zarafet, Cranach’ın kadın figürlerinin en tuhaf ve en unutulmaz yanı.

9. Melankoli – Die Melancholie (1532)

Nerede: Musée Unterlinden, Colmar (Fransa)

Ahşap üzerine yağlıboya. Kırmızı elbiseli, kanatlı bir kadın bir köşede oturmuş, dalgın bir ifadeyle bir değneği yontuyor. Önünde çıplak küçük çocuklar bir topu bir çemberden geçirmeye çalışıyor; yerde bir köpek uyuyor, masada meyveler duruyor. Sol üstte, pencereden görünen kara bir bulutun içinde, hayvanlara binmiş tuhaf atlılar uçuyor.

Konu, Albrecht Dürer’in 1514 tarihli ünlü Melencolia I gravürüne bir cevap gibidir. Dönemin inancına göre melankoli, insanı tembelliğe ve şeytanın kışkırtmalarına açık hale getiren bir ruh haliydi; bulutun içindeki cadı alayı da bu tehlikeyi simgeler. Cranach aynı konuyu 1532’de bir kez daha, bugün Kopenhag’daki Danimarka Ulusal Galerisi’nde bulunan bir resimde işledi.

Bu eserde neye bakmalı? Kadının elindeki işe. Dürer’in melankolisi derin bir düşünceye gömülmüşken, Cranach’ınki boş bir uğraşla zaman öldürüyor. Gökyüzündeki karanlık alay ise sahneye masalsı bir korku katıyor.

10. Gençlik Çeşmesi – Der Jungbrunnen (1546)

Nerede: Gemäldegalerie, Berlin

Ahşap üzerine yağlıboya, yaklaşık 1,2 x 1,8 metre. Soldaki kayalık ve çorak manzaradan yaşlı kadınlar getiriliyor: kimi atlı arabalarla, kimi el arabasıyla, kimi kocasının sırtında. Hepsi ortadaki büyük havuza giriyor ve sağ taraftan genç kızlar olarak çıkıyor. Sağdaki yeşil manzarada ise onları giyinmek için kırmızı bir çadır, ardından bir ziyafet masası, müzik ve dans bekliyor.

Cranach bu resmi 70 yaşını geçmişken yaptı. Gençliğe kavuşma hayali, efsanelerde ve masallarda sık geçen bir konudur; Cranach onu kalabalık, eğlenceli ve biraz da alaycı bir sahneye dönüştürdü. Uzmanlar resmin yapımında atölyenin, özellikle de oğlu Genç Lucas’ın payı olabileceğini düşünür.

Bu eserde neye bakmalı? İki yarıya. Sol taraf kayalık ve kuru, sağ taraf yemyeşil: manzara da kadınlarla birlikte gençleşiyor. İlginç bir ayrıntı: havuza yalnızca kadınlar giriyor; erkekler ise gençleşmiş kadınlarla eğlenmek için sağ tarafta bekliyor.

Lucas Cranach’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

İlk adres Berlin’deki Gemäldegalerie. Gençlik Çeşmesi ve Mısır’a Kaçış Sırasında Dinlenme dahil Cranach’ın pek çok eseri burada sergileniyor. Saatleri ve güncel durumu Berlin Devlet Müzeleri’nin resmi sitesinden kontrol edin.

Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister, Saksonya prenslerinin eski koleksiyonu olduğu için Cranach açısından çok zengindir; Dindar Heinrich ve Katharina portreleri buradadır. Viyana’daki Kunsthistorisches Museum da Judith dahil önemli bir Cranach koleksiyonuna sahiptir. Londra’da National Gallery’de Amor Venüs’e Yakınıyor, Courtauld Galerisi’nde ise Adem ve Havva var.

Cranach’ı kendi kentlerinde görmek isterseniz Wittenberg’deki kent kilisesinde 1547 tarihli Reform Sunağı, Weimar’daki kent kilisesinde ise ölümünden sonra oğlu tarafından tamamlanan büyük sunak resmi bulunuyor. New York’taki Metropolitan Müzesi, Floransa’daki Uffizi Galerisi (Adem ve Havva panoları dahil) ve St. Petersburg’daki Ermitaj Müzesi de önemli adresler. Eserler ödünç verilebildiği için gitmeden önce müzelerin sitelerine bakın.

Lucas Cranach hakkında merak edilenler

Kısaca Lucas Cranach

Lucas Cranach’ın dünyasında bir din devrimi ile bir saray eğlencesi yan yana yaşar. Aynı atölyeden hem Luther’in ciddi yüzü hem de tüylü şapkalı Venüs’ün cilveli bakışı çıktı. Bu çelişki, onu Rönesans’ın en ilginç ve en modern ressamlarından biri yapıyor: Cranach, bir imgenin gücünü ve onu çoğaltmanın önemini herkesten önce anlamıştı.

Cranach’ın çağdaşı Albrecht Dürer’e, Tudor sarayının ressamı Hans Holbein’e ve yine çıplaklarıyla ünlü Tiziano’ya da göz atabilirsiniz. Tüm ustaları bir arada görmek için en ünlü ressamlar listeme bakın.