Mihri Müşfik: İnas Sanayi-i Nefise’nin Kurucusu ve Pastelin Ustası

“Fakat İnas Sanayi-i Nefise Mektebi nerede? Hep yapılanlar erkekler için.” — Mihri Müşfik, Maarif Nazırı Şükrü Bey’e (Malik Aksel’in aktarımıyla)

Mihri Müşfik adı çoğu zaman bir “ilk” ile birlikte anılır: ilk kadın ressamlarımızdan biri, kızlar için güzel sanatlar okulunun kurucusu, Türkiye’de alınan ilk ölüm maskının sahibi. Ama bu “ilk”lerin gölgesinde çoğu zaman resimleri kaybolur. Oysa Mihri Hanım pastelin incelikli bir ustasıydı; portrelerindeki yüzler kağıdın üzerinde ışık gibi belirir.

Öncü kadın ressamların hikayesini ve İnas Sanayi-i Nefise Mektebi’ni ilk Türk kadın ressam yazımda ayrıntılı anlatmıştım. Bu yazıda ise Mihri Müşfik’in kendisine odaklanıyorum: hayatının duraklarını, sanat anlayışını, bugün müzelerde görebileceğiniz en önemli 10 eserini ve hakkındaki belirsizlikleri.

Mihri Müşfik kimdir?

Rasim Paşa’nın kızı, Zonaro’nun öğrencisi

Mihri Hanım İstanbul’da, Kadıköy’de doğdu. Doğum yılı kaynaklarda farklıdır: SALT ve Kim Mihri araştırma sitesi 1885, Ankara Resim ve Heykel Müzesi ile İstanbul Modern 1886 der. Babası, Mekteb-i Tıbbiye’nin ünlü hocalarından Dr. Mehmet Rasim Paşa’ydı. Kızlarını Batılı tarzda yetiştirmek isteyen Rasim Paşa, Mihri’ye edebiyat, müzik ve resim dersleri aldırdı; Mihri bir süre sonra resme yoğunlaştı.

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin biyografisine göre çocukken yaptığı resimler, Şehzade Selim’in eşi Eflakyar Hanım aracılığıyla II. Abdülhamid’e gösterildi. Böylece 9–10 yaşlarında saray ressamı Fausto Zonaro’dan ders almaya başladı. Ama ülkenin tek güzel sanatlar okulu Sanayi-i Nefise Mektebi kız öğrenci almıyordu. Hayatı boyunca Mihri Rasim, Mihri Hanım ve Mihri Müşfik gibi farklı adlarla anıldı.

Roma, Paris ve bir sınav salonunda tebrik

1903’te tek başına İstanbul’dan ayrılıp önce Roma’ya, ardından Paris’e gitti. Roma’da kısmen akademi eğitimi aldı, Paris’te Köprülü ailesinden Galip Bey’den dersler alarak resimle geçimini sağlamaya başladı. Kiraladığı evin bir odasını verdiği Müşfik Selami Bey’le tanıştı ve onunla evlendi; bugün en çok bilinen adı buradan gelir.

Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin aktardığı bir anekdot, onun Paris’teki çevresini güzel anlatır: 1911’de Paris Güzel Sanatlar Okulu’nun bir desen sınavında dördüncü olan Hikmet Onat, Mihri Hanım’ın koşarak gelip kendisini tebrik ettiğini, aynı yıl bir heykel desen sınavında ise Mihri Hanım’ın birinci olduğunu anlatmıştır. Paris’teki Osmanlı elçiliğinde tanıştığı Maliye Nazırı Cavit Bey de onun öğretmen olarak memlekette çalışmasını önerdi.

İnas Sanayi-i Nefise Mektebi

İstanbul’a dönen Mihri Hanım 1913’te Darülmuallimat’ta (Kız Öğretmen Okulu) resim öğretmeni oldu. Malik Aksel’in aktarımına göre Maarif Nazırı Şükrü Bey’e, Meşrutiyet’in getirdiği hürriyet ve eşitlikten yalnızca erkeklerin yararlandığını söyleyip kızlar için bir güzel sanatlar okulu istedi. Israrı sonuç verdi: 1914’te İnas Sanayi-i Nefise Mektebi açıldı ve Mihri Müşfik okulun ilk kadın müdürü oldu.

Öğrencilerine Avrupa’da gördüğü eğitime eşdeğer bir program uyguladı. Canlı model çalışmalarını başlattı; hamamlardan kadın modeller getirdi, erkek model olarak yalnızca çok yaşlı Zaro Ağa’ya izin çıkınca Arkeoloji Müzesi’nden heykel kopyaları getirtti ve sansür baskısına karşı heykellere peştamal bağladı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre öğrencilerin açık havada peyzaj çalışmasının tarihi de Mihri Hanım’la başlar. Güzin Duran, Nazlı Ecevit, Belkıs Mustafa, Fahrelnissa Zeid ve Aliye Berger gibi isimler onun öğrencileri ya da açtığı yolun yolcuları arasında anılır. Yeğeni Hale Asaf da ilk desen derslerini 1919’da Roma’da ondan aldı.

Tevfik Fikret’in ölüm maskı

Edebiyata düşkünlüğü onu şair Tevfik Fikret’le yakın bir dostluğa götürdü. Fikret 1915’te ölünce odasına ilk giren Mihri Hanım oldu ve Batı’daki geleneğe uyarak yüzünün kalıbını aldı. Ankara Resim ve Heykel Müzesi bunu Türkiye’de alınan ilk ölüm maskı olarak anar. Kim Mihri sitesinin derlediği bilgilere göre 1918’de İstanbul’daki evinde kişisel bir sergi açtı; Şişli’deki evinde açtığı bir sergide saray haremine ait dekolte kadın resimlerini sergileyebildiği de anlatılır.

Roma’dan New York’a

SALT’ın 2019’daki sergi metnine göre Mihri Hanım 1922’de yeniden Avrupa’ya gitti, 1923’te Roma’ya yerleşti, Londra, Madrid ve Viyana’da da bulundu. 1927’de kalıcı olarak New York’a taşındı. New York Times, Kasım 1928’de kentte açtığı kişisel sergiyi haber yaptı. Amerika’da Thomas Edison, Franklin D. Roosevelt ve şair Edwin Markham gibi isimlerin portrelerini yaptı, ders vererek geçindi, Kadın Seçmenler Birliği (League of Women Voters) gibi kadın hakları örgütlerine katıldı ve kadınların özgürleşmesi ile Türkiye Cumhuriyeti üzerine konuşmalar yaptı.

Belirsiz bir son

Son yılları yoksulluk içinde geçti. Ankara Resim ve Heykel Müzesi’ne göre New York, Washington ve Chicago’da resim dersleri verdi, zengin ailelere özel derslerle hayatını sürdürmeye çalıştı ve 1954’te Amerika’da öldü. Kimsesizler mezarlığına gömüldüğü anlatılır. Ölüm yeri ve günü ise kesin değildir: Kaynakların çoğu ölüm yerini New York olarak verse de bunu belgeleyen bir kayıt yayımlanmış değil; araştırmacıların derlediği Kim Mihri sitesi de yalnızca “ABD” demekle yetinir.

Hayatının büyük bölümü yurt dışında geçtiği için eserlerinin çoğu kayboldu ve adı Türkiye’de uzun süre yeterince anılmadı. 7 Mart – 9 Haziran 2019’da SALT Galata’da Özlem Gülin Dağoğlu ve Gizem Tongo’nun araştırmasıyla açılan “Mihri: Modern Zamanların Göçebe Ressamı” sergisi onu yeniden gündeme taşıdı.

Mihri Müşfik’in sanat anlayışı

Pastelin ve portrenin ustası

Mihri Müşfik’in eserleri çoğunlukla portre ve figür resimleridir. İstanbul Modern’in koleksiyon metnine göre aile üyelerini ve yakın çevresini konu almayı severdi; kompozisyonu tek bir kadın figürü üzerine kurması, teknik ustalığı ve boyayı uygulamadaki inceliği, döneminde öncü sayılacak özelliklerdi. Müze, pastel boyaların ince uygulaması sayesinde gerçek bir kadını neredeyse bir rüya gibi resmettiğini yazar. Yurt dışında aldığı akademik eğitim, desene ve canlı modelden çalışmaya büyük önem vermesine yol açtı.

İzlenimci lekeler, sakin bir düzen

Ankara Resim ve Heykel Müzesi ise koleksiyonundaki natürmort üzerinden onun döneminin resim anlayışı içinde izlenimci lekeler kullandığını vurgular. Portrelerinde yüzler ve eller özenle işlenirken giysiler ve arka plan serbest, hızlı pastel vuruşlarıyla bırakılır; bu tamamlanmamış görünüm resimlere hafif ve canlı bir hava verir. İzlenimciliğin bu lekeli diline yabancıysanız empresyonizm nedir? yazım iyi bir başlangıç olur.

Mihri Müşfik’in en önemli 10 eseri

Mihri Müşfik’in eserlerinin çoğu bugün kayıp. Aşağıdaki seçkiyi, müze kayıtlarında ve Kim Mihri araştırma arşivinde künyesi bulunan, bugün nerede olduğu bilinen ve görseli doğrulanabilen eserlerden kurdum. Tarihi bilinmeyen eserlerde tarih vermedim.

1. Leyla Turgut’un Bebeklik Portresi (yaklaşık 1911–1912)

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Kağıt üzerine pastel, 63 x 49 cm. Beyaz örtüler içinde, beşiğinde yatan bir bebek; yalnızca yüzü ve küçük elleri ayrıntılı işlenmiş, geri kalan her şey hızlı beyaz çizgilerle bırakılmış. Köşedeki sarı bir oyuncak, soluk yüzeye küçük bir renk noktası ekler.

2. Letta Asım Baloya Giderken (yaklaşık 1911–1912)

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Yağlıboya, 178,5 x 96,5 cm. Uçuk pembe bir balo elbisesi giymiş, saçlarında küçük bir taç olan genç bir kadın ayakta, tam boy resmedilmiş; omzundan çapraz inen kurdele ve göğsündeki çiçekler elbisenin sadeliğini bozar. Mihri Hanım’ın bugün bilinen en büyük boyutlu eserlerinden biridir.

3. Enise Hanım’ın Portresi

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Mukavva üzerine pastel, 65 x 50,5 cm. Ressamın kız kardeşi Enise Hanım, çıplak omzuyla izleyene yarı arkasını dönmüş, elindeki pembe çiçeği koklar. Saçlar ve yüz hatları ince işlenmiş, sırt ve elbise ise birkaç hızlı pastel vuruşuyla verilmiştir. Mihri Hanım’ın aile üyelerini konu almayı sevdiğini gösteren en zarif örneklerden biri.

4. Demir Turgut’un Portresi

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Kağıt üzerine pastel, 61 x 47 cm. Sarı saçlı, kırmızı beyaz çizgili tişörtünün üstüne beyaz bir denizci yakası giymiş küçük bir çocuk. Yüz yumuşak ve canlı, giysi ise birkaç beyaz çizgiyle bırakılmış. Turgut ailesinin müzedeki öteki portreleriyle birlikte, Mihri Hanım’ın İstanbul’daki yakın çevresini resmettiği yılların izini taşır.

5. Tevfik Fikret Portresi (1915)

Nerede: Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Kağıt üzerine pastel, 96 x 65 cm. Oval bir çerçeve içinde, bıyıklı ve hafifçe gülümseyen şair Tevfik Fikret; çevresinde beyaz ve turuncu pastel çizgiler bir hale gibi dolanır. Mihri Hanım’ın yakın dostu olan şairin öldüğü yıla tarihlenen bu portre, onun ölüm maskını alan ressamın dostuna bıraktığı resimli bir vedadır.

6. Otoportre

Nerede: İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Tuval üzerine yağlıboya, 98,5 x 61 cm. Başına koyu bir tül sarmış, omuzlarına siyah bir şal almış bir kadın, başını hafifçe kaldırıp yana bakar. Koyu giysiler ile aydınlık yüz ve boyun arasındaki karşıtlık, portreye kendinden emin ve biraz da teatral bir hava verir.

7. Otoportre (çarşaflı)

Nerede: Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi koleksiyonu, İstanbul

Pastel. Siyah bir çarşaf giymiş, yüzünü ince bir peçeyle örtmüş ressam, bir elini beline koymuş, öteki elinde şemsiyesiyle ayakta durur. İş Bankası’nın eser metni, peçenin ardından uzaklara bakan bakışı, belli belirsiz gülümsemeyi, takıları, rugan ayakkabıları, pelerinin kıvrımlarını ve elleri öne çıkarır. Sınırlı renklere rağmen resim canlı bir enerji taşır.

8. Portre

Nerede: İstanbul Modern koleksiyonu (Semra Karamürsel bağışı), İstanbul

Tuval üzerine pastel, 116 x 89 cm. Koyu bir başlık ve siyah bir şal giymiş, boynunda inci kolye olan genç bir kadın, eldivenli elleriyle bir koltukta oturur. İstanbul Modern’e göre ressam burada bir arkadaşını resmetmiştir ve pastelin ince uygulaması gerçek bir kadını neredeyse bir rüya gibi gösterir. Kim Mihri arşivi bu eseri otoportreler arasında listeler; müze ise “Portre” adıyla tanıtır.

9. Natürmort

Nerede: Ankara Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonu, Ankara (envanter R-0274)

Sarı karton üzerine pastel. Ortada yeşil bir şişe, solunda dilimli opalin bir kasede kırmızı elmalar, sağında beyaz şarap dolu bir kadeh ile sarı ve yeşil elmalar. Müze, simetriyi bilerek bozan ama kendi içinde sarsılmaz bir düzen kuran bu kompozisyonu ve duvara düşen gölgeleri özellikle vurgular; eserin, Mihri Müşfik’in ülkemizdeki koleksiyonlarda çok az eseri bulunduğu için önemli olduğunu da belirtir.

10. Thomas Edison, Düşünür (yaklaşık 1931)

Nerede: Rollins Museum of Art, Winter Park, Florida (ABD)

Pastel, 152,4 x 101,6 cm. Mucit Thomas Edison, laboratuvarında cam tüpler ve aygıtlarla dolu bir masanın başında, elini çenesine dayamış düşünür. Kim Mihri arşivine göre tablo bugün Rollins Museum of Art’ta. Eserin 1932’de Rollins College’a hediye edildiği, araştırmacı Özlem Gülin Dağoğlu’nun izini sürmesiyle yeniden gündeme geldiği aktarılır. Mihri Hanım’ın Amerika yıllarından bugüne ulaşan en etkileyici eserlerinden biridir.

Mihri Müşfik’in eserlerini nerede görebilirsiniz?

En zengin adres İstanbul Resim ve Heykel Müzesi. Müzede Letta Asım’ın tam boy portresi, Enise Hanım’ın, Demir Turgut’un ve bebek Leyla Turgut’un pastel portreleri ve sanatçının yağlıboya otoportresi bulunuyor. İstanbul Modern’de büyük pastel “Portre”, Türkiye İş Bankası Resim Heykel Müzesi’nde çarşaflı otoportresi, Topkapı Sarayı’nda Tevfik Fikret portresi korunuyor. Kim Mihri arşivine göre Milli Saraylar Resim Müzesi’nde bir pastel otoportresi, Sakıp Sabancı Müzesi’nde de bir genç adam portresi var.

Ankara Resim ve Heykel Müzesi natürmortunu koruyor; müzenin salonlarından biri de Mihri Müşfik’in adını taşıyor. Gitmeden önce Ankara Resim ve Heykel Müzesi’nin eser sayfasına bakabilirsiniz. Amerika’ya yolunuz düşerse Florida’daki Rollins Museum of Art’ta Edison portresini sormayı unutmayın. Eserler dönüşümlü sergilendiği için her müzede o gün hangi eserin sergide olduğunu önceden kontrol etmenizi öneririm.

Mihri Müşfik hakkında merak edilenler

Kısaca Mihri Müşfik

Mihri Müşfik bir okul kurdu, bir kuşağın önünü açtı, sonra da kendi hikayesini neredeyse bütünüyle kaybetti. Bugün müzelerde kalan birkaç pastel portre, o kayıp hayatın en sağlam tanıkları. İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde Letta Asım’ın pembe balo elbisesinin ya da Enise Hanım’ın elindeki çiçeğin önünde durduğunuzda, bunları resmeden kadının o yıllarda okulu olmayan kızlar için nasıl bir kapı açtığını da hatırlamaya değer.

Türk resminin öteki ustalarını tanımak için Türk ressamlar ve eserleri sayfama, öncü kadın sanatçılar için ilk Türk kadın ressam ve dünyanın en önemli kadın ressamları yazılarıma göz atabilirsiniz.