Giorgione: Venedik Rönesansı’nın Gizemli Ustası

Giorgione, sanat tarihinin en az belgelenmiş ama en çok konuşulan ressamlarından biri. Hakkındaki resmi kayıtlar neredeyse yalnızca 1506–1508 yıllarına sıkışmış durumda; kesin olarak ona ait kabul edilen tablo sayısı ise bir elin parmaklarını çok geçmiyor. Buna rağmen Fırtına, Üç Filozof ve Uyuyan Venüs gibi resimleriyle Venedik Rönesansı’nın yönünü değiştirdi.

Bu yazıda önce Giorgione’nin kısa hayatını ve onu çevreleyen efsaneleri, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da bu eserleri nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Giorgione kimdir?

Castelfranco’dan Venedik’e

Giorgione’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmiyor. Giorgio Vasari’nin yazdığı biyografinin ilk baskısı 1477’yi, ikinci baskısı 1478’i işaret ediyor; bu yüzden doğumu genellikle 1477–1478 arasına, Venedik’in kuzeyindeki Castelfranco Veneto kasabasına yerleştiriliyor. 1506 tarihli belgelerde adı “maistro Zorzi da Castelfranco” diye geçiyor. Zorzi, Venedik lehçesinde Giorgio demek; Giorgione ise İtalyanca “iri Giorgio” anlamına gelen bir lakap.

Gençliğinde ne yaptığına dair belge yok. Sanat tarihçisi Augusto Gentili’nin Dizionario Biografico degli Italiani için yazdığı maddeye göre Giorgione ilk işlerini Castelfranco ve çevresinde yaptı ve Venedik’e ancak 1503–1504 civarında geldi. Geleneksel olarak Giovanni Bellini’nin atölyesinde yetiştiği söylenir; ama Gentili bunun belgelenmediğini, Giorgione’nin Venedik’te önce ressam Vincenzo Catena ile ortak çalıştığını vurgular.

Belgelerdeki Giorgione: 1506–1508

Giorgione’nin hayatına dair güvenilir ne varsa birkaç yıla sığıyor. Viyana’daki Laura portresinin arkasındaki yazı tabloyu 1 Haziran 1506’ya tarihliyor ve onu “maestro Vincenzo Catena’nın meslektaşı” diye tanıtıyor. 1507–1508’de Onlar Konseyi, Doçlar Sarayı’ndaki kabul salonu için ondan büyük bir tuval sipariş etti; bu eser sarayı 1574 ve 1577’de harap eden yangınlardan birinde yok olmuş olmalı.

1508’de Büyük Kanal kıyısındaki Alman tüccarlarının hanı Fondaco dei Tedeschi’nin su tarafındaki cephesini fresklerle süsledi. Ücret konusunda anlaşmazlık çıktı: Giovanni Bellini’nin seçtiği, Vittore Carpaccio’nun da içinde olduğu bir ressamlar kurulu işin değerini 150 duka altını olarak belirledi, ama yetkililer ödemeyi 130’a düşürdü.

Ani ölüm: 1510 vebası

Giorgione’nin ölümünü bir koleksiyoncu mektubundan öğreniyoruz. Mantova markizi Isabella d’Este, 25 Ekim 1510’da Venedik’teki adamına yazarak ressamın mirasında kalan “çok güzel ve eşsiz bir gece resmi”ni almak istedi. 7 Kasım’daki cevap kısa ve acıydı: Giorgione birkaç gün önce vebadan ölmüştü ve istenen resim mirasında yoktu. Ressam yalnızca otuzlu yaşlarındaydı.

Giorgione efsanesi ve “Giorgione sorunu”

Giorgione’nin resimlerine dair en değerli kaynak, Venedikli soylu Marcantonio Michiel’in 1521–1543 arasında Venedik koleksiyonlarında gördüğü resimleri not aldığı defter. Fırtına ve Üç Filozof’un Giorgione’ye ait olduğunu bu defterden biliyoruz. Vasari’nin biyografisi ise şenlikler, ud çalan bir ressam, aşk ve ölüm temalı romantik bir çerçeveyle anlatılır; Gentili bu anlatının sonraki yüzyıllarda bir efsane yarattığını yazar.

Belgelerin azlığı, zamanla ona sayısız tablonun yakıştırılmasına yol açtı. Bugün sanat tarihçileri hangi eserin Giorgione’nin, hangisinin Tiziano’nun ya da Sebastiano del Piombo’nun olduğunu hala tartışıyor. Bu yüzden aşağıdaki listede bazı eserlerin tarihleri ve atıfları kaynaklara göre değişiyor; farkları ayrıca belirttim.

Giorgione’nin sanat anlayışı

Konusu saklı resimler: “poesia”

Giorgione’nin büyük kilise sunakları ya da kalabalık tarih sahneleri neredeyse yok. Onun alanı, Venedik’in zengin ve kültürlü koleksiyoncuları için yapılmış küçük ve orta boy resimlerdi. Bu resimlerde hikaye anlatılmaz; figürler sessizce durur, konu ancak ipuçlarıyla sezilir. Hermitage Müzesi, Judith’i tanıtırken bu türe “poesia” (resimle yazılmış şiir) dendiğini ve onu Giorgione’nin yarattığını belirtir.

Manzara bir ruh hali olarak

Londra’daki National Gallery, Giorgione’nin mirasını üç şeyle özetliyor: derin, doygun renkler; şiirsel ve çoğu zaman gizemli konular; ve atmosfer yaratmak için manzarayı yeni bir şekilde kullanması. Fırtına’da şimşeğin aydınlattığı şehir ya da Uyuyan Venüs’te bedenin kıvrımlarını tekrarlayan tepeler, manzaranın artık bir fon değil, resmin duygusu olduğunu gösterir.

Çizgiden çok renk ve ton

Giorgione figürleri keskin çizgilerle değil, birbirine eriyen renk ve ışık geçişleriyle kurdu. Gentili, onun renk kaynaştırma ve atmosfer konusundaki ustalığını kabul ederken anatomi ve desende zayıf kaldığını, bu yüzden kalabalık “hikaye” resimlerine uzak durduğunu yazar. Bu renkçi yaklaşım, kısa süre sonra Tiziano’nun elinde Venedik resminin ana dili olacaktı.

Giorgione’nin en önemli 10 eseri

1. Castelfranco Sunağı (yaklaşık 1501–1504)

Nerede: Castelfranco Veneto Katedrali, Costanzo Şapeli

Giorgione’nin doğduğu kasabadaki tek büyük sunak resmi. Kavak ağacından panel üzerine yağlıboya. Komutan Tuzio Costanzo, oğlunun ölümünden sonra aile şapeli için yaptırdı. Çok yüksek bir tahtta Meryem ve uyuyan Çocuk İsa; aşağıda Aziz Francesco ile zırhlı bir aziz duruyor. Belediyenin sayfası tarihi 1503–1504 olarak veriyor; Gentili ise 1501–1502’yi öneriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Tahtın altındaki porfir lahite: üzerinde Costanzo ailesinin, altı insan kaburgası ve ayağa kalkmış bir aslandan oluşan arması var. Arkadaki manzarada küçük asker figürleri ve yıkık bir kule göze çarpıyor. Zırhlı azizin kim olduğu tartışmalı: Aziz Nicasius, Aziz Giorgio ya da Aziz Liberale olabilir. Eser 10 Aralık 1972’de çalındı, bulundu ve 2002–2003’te kapsamlı biçimde restore edildi.

2. Judith (yaklaşık 1504)

Nerede: Hermitage Müzesi, St. Petersburg (Eski Hermitage, 217. salon)

Eski Ahit’teki kahraman Judith, düşman komutanı Holofernes’in kesik başına ayağını basmış, elinde büyük bir kılıçla duruyor. Hermitage, bu eseri Giorgione’nin tartışmasız kabul edilen az sayıdaki eserinden biri olarak tanıtıyor. Müze tarihini 1504 veriyor; Gentili ise eserin bir dolap kapağı olduğunu ve 1502–1503’te yapıldığını düşünüyor. Eser 1772’de Paris’teki Crozat koleksiyonundan Hermitage’a geldi.

Bu eserde neye bakmalı? Sahnenin sakinliğine. Bir kafa kesme sahnesi olmasına rağmen ortada şiddet yok; Judith gözlerini indirmiş, sabah serinliğindeki manzara huzurlu. Hermitage’ın deyişiyle, düşman komutanın kesik başı bile bu şiirsel düşünceli havayı bozmuyor. Aynı konuyu çok farklı yorumlayan Caravaggio ile karşılaştırmak ilginç.

3. Laura (1506)

Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana

Arkasında defne yaprakları olan, bir göğsü açık genç bir kadın. Giorgione’nin tarihi güvenilir biçimde bilinen tek eseri bu: arkasındaki 16. yüzyıl yazısı resmin 1 Haziran 1506’da, “Castelfranco’lu usta Zorzi” tarafından, Giacomo adlı birinin isteğiyle yapıldığını kaydediyor. Küçük bir resim: 41 x 33,6 cm, ladin ağacına yapıştırılmış tuval.

Bu eserde neye bakmalı? Defne yapraklarına. İtalyanca defne “lauro” demek; bu yüzden resim “Laura” diye anılıyor ve Petrarca’nın şiirlerindeki Laura’yla ilişkilendiriliyor. Kunsthistorisches Museum bunu resimle şiir arasında bir yarış olarak yorumluyor. Resim bir dönem oval biçimde kesilmiş, sonra bugünkü dikdörtgen haline getirilmiş.

4. Yaşlı Kadın, “Col Tempo” (16. yüzyıl başı)

Nerede: Gallerie dell’Accademia, Venedik (VIII. salon)

Yüzü kırışmış, dişleri eksik yaşlı bir kadın doğrudan bize bakıyor. Elindeki kağıtta “col tempo” yazıyor: “zamanla”. Müze, bu konunun dönemin Venedik resmi için devrim niteliğinde olduğunu belirtiyor. Gentili tarihi 1506–1507 olarak öneriyor.

Bu eserde neye bakmalı? Kadının ağzına ve eline. Ağzı aralık, sanki kağıttaki sözü söylüyor. Resmin kime ait olduğu da ilginç: 1601 tarihli Vendramin envanteri onu “Zorzon’un annesi” diye kaydetmiş. Gentili, kağıttaki yazının sonradan, resim bittikten sonra eklendiğini düşünüyor.

5. Fırtına, La Tempesta (yaklaşık 1504–1508)

Nerede: Gallerie dell’Accademia, Venedik (VIII. salon)

Giorgione’nin en ünlü ve en çok tartışılan tablosu. Solda elinde değnek tutan genç bir asker, sağda çıplak bir kadın çocuğunu emziriyor; arkada, şimşeğin aydınlattığı bir şehir. Marcantonio Michiel 1530’da bu resmi Gabriele Vendramin’in evinde görmüş ve fırtınalı bir manzara, bir asker ve bir kadın olarak tanımlamıştı. İtalyan devleti eseri 1856’da Manfrin koleksiyonundan satın aldı. Tuval üzerine yağlıboya, 82 x 73 cm.

Bu eserde neye bakmalı? Gökyüzündeki şimşeğe ve iki figür arasındaki boşluğa. Konunun ne olduğu yüz yılı aşkın süredir tartışılıyor: müze Vendramin ailesini öven bir anlatıyla ilişkili yeni bir yorumu aktarıyor; başka araştırmacılar Musa’nın sudan çıkarılışını, 1509’daki savaşları ya da Lucretius’un felsefesini öneriyor. Tarih de tartışmalı: müze yaklaşık 1504 diyor, Gentili 1507–1508’i öneriyor. Gentili, Fırtına’yı Giorgione’nin “en ketum” resmi olarak niteler.

6. Üç Filozof (yaklaşık 1508–1509)

Nerede: Kunsthistorisches Museum, Viyana

Bir manzarada iki ayakta, bir oturan üç adam, güneş ışığına ve büyük bir kayaya bakıyor. Michiel 1525’te resmi Taddeo Contarini’nin evinde görmüş ve resmin Giorgione tarafından başlanıp Sebastiano del Piombo tarafından bitirildiğini yazmıştı. Tuval üzerine yağlıboya; sol kenarı ciddi biçimde kesilmiş.

Bu eserde neye bakmalı? Oturan gencin elindeki gönye ve pergele, yaşlı adamın elindeki gök tablosuna. Kunsthistorisches Museum, figürleri Pisagor ve onun hocaları Pherekydes ile Thales olarak, kayayı da Didyma’daki Apollon kahini olarak yorumluyor. Gentili ise üç adamın üç farklı dinden astrolog olduğunu ve röntgen görüntülerinin resmin ilk halinin bugünkünden belirgin biçimde farklı olduğunu gösterdiğini yazıyor. Bazı yorumcular ise onları Üç Kral olarak görüyor.

7. Uyuyan Venüs (yaklaşık 1508–1510)

Nerede: Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden

Açık havada, beyaz bir örtünün üzerinde uyuyan çıplak Venüs. Michiel 1525’te bu resmi Girolamo Marcello’nun evinde görmüş ve Tiziano’nun bitirdiğini not etmişti. Dresden müzesi, Marcello’nun resmi muhtemelen 1507’deki düğünü için sipariş ettiğini belirtiyor. Tuval üzerine yağlıboya, 108,5 x 175 cm. Müze eseri “Giorgione ve Tiziano” adıyla sergiliyor.

Bu eserde neye bakmalı? Venüs’ün ayaklarının dibindeki boşluğa. Orada bir zamanlar okuyla oynayan küçük bir Cupid vardı; durumu çok kötüleştiği için 1837’de üzeri çimen yeşiliyle boyandı. Röntgen görüntülerinde hala izleri seçiliyor. Bir de bedenin çizgisinin arkadaki tepelerin yumuşak hatlarıyla nasıl devam ettiğine bakın; müze bunu resme “Arkadya sükuneti” veren unsur olarak tanımlıyor.

8. Fondaco dei Tedeschi freskleri: “Çıplak Kadın” (1508)

Nerede: Gallerie dell’Accademia, Venedik (diğer parçalar Ca’ d’Oro’da)

Giorgione’nin belgelerle kanıtlanmış tek büyük kamusal işi, Alman tüccarlarının Büyük Kanal’a bakan hanının cephesine yaptığı freskler. Bina 1505’teki bir yangından sonra hızla yeniden yapılmıştı. Freskler kısa sürede bozuldu; bugün okunabilir halde kalan birkaç parça duvardan sökülerek müzelere taşındı. “Çıplak Kadın” olarak anılan figür, İtalyan Kültür Bakanlığı kataloğuna göre aslında bir küre tutan alegorik bir figür.

Bu eserde neye bakmalı? Soluk da olsa kalan renklere. Bakanlık kataloğu, kötü korunmuş olmasına rağmen fresk üzerinde özgün renklerin canlı izlerinin hala görüldüğünü belirtir. Gentili’ye göre bu işten sonra cephenin kara tarafı genç Tiziano’ya verildi; yani bu fresk, usta ile genç rakibinin yollarının ayrıldığı yeri de temsil ediyor.

9. Kralların Tapınması (yaklaşık 1506–1507)

Nerede: National Gallery, Londra

Uzun ve dar bir ahşap panel (29,8 x 81,3 cm). Ahırın basamaklarında oturan Meryem, Çocuk İsa ve Yusuf’a üç kral hediyelerini sunuyor; arkada sarıklı hizmetkarlar, askerler ve atlar. National Gallery, eserin muhtemelen bir sunak resminin alt kuşağı (predella) olduğunu ve uzun süre Giovanni Bellini’ye atfedildiğini belirtiyor. Gentili ise tarihi 1503–1504 olarak öneriyor ve atfın hala tartışmalı olduğunu yazıyor.

Bu eserde neye bakmalı? Hediyelere. Kaspar camdan mür kutusunu Yusuf’a çoktan vermiş; en yaşlı kral Melkior altın kasesini uzatmak üzere; en genç kral Baltazar ise içinde muhtemelen günlük bulunan cam bir küre tutuyor. Küçük bir resimde bu kadar çok ayrıntı ve parlak renk, Giorgione’nin ilk Venedik yıllarının izini taşıyor.

10. Gün Batımı, Il Tramonto (1506–1510)

Nerede: National Gallery, Londra

Gün batımında kayalık bir manzara, önde iki figür, sağda mağarada bir keşiş. National Gallery öndeki figürlerin Aziz Rocco ve yardımcısı Gothardus olabileceğini, belki de 1504 civarında Venedik’teki veba salgınının dinmesini andığını belirtiyor. Resim 1933’te Venedik yakınlarındaki bir villada bulundu.

Bu eserde neye bakmalı? Gökyüzüne ve öndeki çakıl taşlarına. National Gallery’ye göre bunlar Giorgione’nin elinden çıkmış ve iyi korunmuş kısımlar; atlı Aziz Giorgio ve göldeki canavar ise 1930’lardaki restorasyonlarda büyük boşlukları kapatmak için eklenmiş. Kaynaklar burada keskin biçimde ayrılıyor: Gentili bu resmi “neredeyse tamamen sahte” diye niteliyor. Giorgione’nin neden bu kadar tartışmalı bir ressam olduğunu anlamak için iyi bir örnek.

Giorgione’nin eserlerini nerede görebilirsiniz?

Giorgione için ilk durak Venedik. Gallerie dell’Accademia’nın VIII. salonunda Fırtına, Yaşlı Kadın ve Fondaco dei Tedeschi’den kalan Çıplak Kadın freski bir arada. Fondaco’nun diğer fresk parçaları ise Büyük Kanal kıyısındaki Ca’ d’Oro’da. Venedik’e gitmişken Giorgione’nin çağdaşı Giovanni Bellini’nin ve ondan etkilenen Tiziano’nun eserlerine de bakmayı unutmayın.

Venedik’ten Castelfranco Veneto’ya da uğrayabilirsiniz: katedraldeki sunak resmi hala yaptırıldığı aile şapelinde, katedralin yanındaki Museo Casa Giorgione’de ise ressama atfedilen uzun bir fresk friz var. Viyana’daki Kunsthistorisches Museum (Laura, Üç Filozof), Dresden’deki Gemäldegalerie Alte Meister (Uyuyan Venüs), St. Petersburg’daki Hermitage (Judith) ve Londra’daki National Gallery diğer önemli adresler. Gitmeden önce güncel bilgileri resmi sitelerden kontrol edebilirsiniz: Gallerie dell’Accademia, Kunsthistorisches Museum, Museo Casa Giorgione.

Giorgione hakkında merak edilenler

Giorgione Tiziano’nun hocası mıydı?

Vasari, Giorgione’ye öğrenciler atfeder ve Tiziano’yu bunlar arasında sayar. National Gallery, Tiziano’nun Giorgione ile birkaç eserde birlikte çalıştığını belirtir; Uyuyan Venüs’ü Tiziano’nun bitirdiği de 1525 tarihli bir kayıtla biliniyor. Gentili ise Giorgione’nin kendi atölyesi ya da öğrencisi olduğuna dair belge bulunmadığını vurgular. Kesin olan, Tiziano’nun onun renk ve manzara anlayışını devraldığı.

Kısaca Giorgione

Giorgione’nin önünde durunca insan bir cevap arıyor ve bulamıyor; belki de onu bu kadar çekici yapan şey bu. Hakkında çok az şey biliyoruz, ama o az şey bile Venedik resminin manzaraya, renge ve sessizliğe bakışını değiştirmeye yetti. Ondan sonra gelen her Venedikli ressam, bir şekilde onun açtığı kapıdan geçti.

Giorgione’den sonra Venedik resmini zirveye taşıyan Tiziano, öncülü Giovanni Bellini ve aynı şehrin sonraki ustaları Tintoretto ile Paolo Veronese yazılarıma göz atabilirsiniz. Rönesans ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.

Diğer İtalyan ustalar için İtalyan Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.