Jacob Jordaens: Flaman Barokunun Neşeli ve Gürültülü Ustası

Jacob Jordaens, Flaman Barokunun en gürültülü, en neşeli ve belki de en “dünyevi” ressamı. Rubens’in ve Van Dyck’in gölgesinde başladı; ama ikisi de öldükten sonra Flandre’nin önde gelen figür ressamı ve Anvers’in en zengin ressamı oldu. Resimlerinde azizler kadar köylüler, tanrılar kadar ev kadınları, sarhoş dedeler ve sofra altında kemik bekleyen köpekler de var.

Bu yazıda önce Jordaens’ın hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini anlatıyorum. Her eser için kısa bir “neye bakmalı?” notu da ekledim; bir müzede karşınıza çıktığında ne arayacağınızı bilin diye.

Jacob Jordaens kimdir?

Anvers’te bir çıraklık

Jacob Jordaens 1593’te Anvers’te doğdu ve hayatının neredeyse tamamını bu şehirde geçirdi. 1607’de, on dört yaşındayken, şehrin tanınmış figür ressamlarından Adam van Noort’un atölyesine çırak olarak girdi. Van Noort, gençliğinde Rubens’e de hocalık etmiş bir ustaydı.

1615’te Anvers’teki Aziz Luka Loncası’na usta olarak kaydoldu; ama yağlı boya ressamı olarak değil, “waterschilder” yani tutkal ve suluboya ile çalışan ressam olarak. Ertesi yıl, 1616’da, hocasının en büyük kızı Catharina van Noort ile evlendi. Prado Müzesi’nin bilgisine göre bilinen ilk imzalı ve tarihli eseri de aynı yıla ait. İlk çocukları Elizabeth 26 Haziran 1617’de doğdu.

Rubens’in yanında, kendi atölyesinde

1608’de İtalya’dan dönen Peter Paul Rubens, genç Jordaens’ı derinden etkiledi. Jordaens zaman zaman Rubens’e yardımcı oldu; örneğin 1636–1637’de İspanyol tacı için yapılan büyük siparişlerde, kralın av köşkü Torre de la Parada’nın süslemesinde Rubens’in ekibindeydi. Ama 1620’lere gelindiğinde kendi kalabalık atölyesini kurmuştu bile. Mitoloji, dini konular, portreler, gravürler ve duvar halısı tasarımları üretti.

Rubens’ten sonra Jordaens dönemi

Rubens 1640’ta ölünce ve kısa süre sonra Anthony van Dyck da hayatını kaybedince Jordaens Flandre’nin önde gelen figür ressamı oldu ve ünü uluslararası bir boyut kazandı. İngiltere Kralı I. Charles’tan (1639–1640), İsveç Kraliçesi Christina’dan, Orange Hanedanı’ndan ve Amsterdam belediye başkanlarından, yeni belediye binası için siparişler aldı. Orange Hanedanı için yaptığı Frederik Hendrik’in Zaferi, bugün hala Lahey’deki Huis ten Bosch Sarayı’nın Oranjezaal’ında, yapıldığı yerde duruyor.

Prado’nun verdiği bilgiye göre 1659’a gelindiğinde Jordaens, Anvers’in en zengin dört yüz kişisi arasındaydı ve açık ara en varlıklı ressamıydı.

Gizli bir Protestan

Katolik İspanyol yönetimindeki Anvers’te Jordaens’ın ailesi, tıpkı Van Noort ailesi gibi, uzun yıllar gizlice Protestandı. Ressamın 1650’lerin ortasında açıkça Kalvinist topluluğa katıldığı biliniyor. İlginç olan, bundan sonra da Katolik kiliselerden sipariş almaya devam etmesi. Eşi Catharina 1659’da öldü ve sınırın öte yanında, Hollanda Cumhuriyeti topraklarındaki Putte’nin Protestan mezarlığına gömüldü.

Jordaens 18 Ekim 1678’de Anvers’te öldü. Prado’ya göre büyük olasılıkla o sırada şehri kasıp kavuran veba salgını yüzünden.

Jacob Jordaens’ın sanat anlayışı

Rubens’ten daha toprağa yakın

Jordaens, Barok resmin hareketini ve bolluğunu Rubens’ten öğrendi ama başka bir yöne götürdü. Figürleri Rubens’inkilerden daha tıknaz, daha “sokaktan”; boyası kalın, ışık ve gölge karşıtlıkları sert, renkleri canlı. Rubens tanrıları saray zarafetiyle resmederken Jordaens onları bir köy evinin mutfağına oturtabiliyordu.

Atasözleri ve şölenler

KMSKA’nın vurguladığı gibi Jordaens, Pieter Bruegel geleneğini sürdürerek atasözlerini resmetmeyi severdi. En sevdiği iki konu, Ezop masalından alınan Satir ve Köylü ile Krallar Bayramı şölenini gösteren Kral İçiyor’du; ikisini de defalarca, farklı versiyonlarla resmetti. Bu sahneler hem güldürür hem ders verir: sofradaki taşkınlık, çoğu zaman üstüne yazılmış bir atasözüyle yorumlanır.

Coşkudan sakinliğe

Londra’daki National Gallery’ye göre 1620–1635 arasındaki eserleri daha gerçekçi ve coşkulu; son dönem eserleri ise daha ölçülü, renkleri daha soğuk. Kalvinizme geçtiği yıllarla birlikte üslubu da daha sade ve klasik bir çizgiye kaydı.

Jacob Jordaens’ın en önemli 10 eseri

1. Kutsal Aile ve Çobanlar (1616)

Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York

Meryem bebek İsa’yı emziriyor; sakallı Yusuf elindeki mumla sahneyi aydınlatıyor, çobanlar karanlığın içinden eğilip bakıyor. Met’in kaydına göre 1616 tarihli; yani Jordaens’ın usta olup evlendiği yıllardan.

Bu eserde neye bakmalı? Mum alevine. Bütün ışık o küçük alevden ve bebeğin bedeninden geliyor; yüzler bu ışığa göre parlıyor ya da gölgede kalıyor. Genç Jordaens’ın gece sahnelerine ve güçlü ışık-gölge oyunlarına ne kadar ilgi duyduğunu gösteren erken bir örnek.

2. Meleagros ve Atalante (1620–1623)

Nerede: Prado Müzesi, Madrid

Ovidius’un Dönüşümler’inden bir sahne: Kalydon domuzu avından sonra Meleagros ganimeti Atalante’ye veriyor; buna içerlenen dayıları ganimeti ondan alıyor. Sağda gerilim, solda ise silahları ve köpekleriyle gözü olaya yönelten avcılar var.

Bu eserde neye bakmalı? Tablonun iki yarısına ayrı ayrı. Prado’ya göre kompozisyon iki aşamada boyandı: önce, 1620 civarında, Rubens etkisindeki iri ve anıtsal figürlerle sağdaki grup; soldaki avcılar ise başka bir zamanda eklendi. Uzanan kollar ve mızraklar bakışınızı sağdaki tartışmaya taşıyor.

3. Ressamın Ailesi (1621–1622)

Nerede: Prado Müzesi, Madrid

Jordaens kendini eşi Catharina van Noort ve ilk çocukları Elizabeth ile birlikte resmetmiş. Arkada, kıyafetinden ve duruşundan bir hizmetçi olduğu düşünülen genç bir kadın elinde üzüm sepetiyle duruyor.

Bu eserde neye bakmalı? Ressamın duruşuna. Bir eli sandalyenin arkalığında, ayağı sandalyenin alt çubuğunda, öbür elinde bir lavta. Prado’nun deyişiyle “aristokrat eğilimli bir burjuva” havası. Loncanın genç ustası, kendini başarılı ve kültürlü bir aile babası olarak sunuyor. Küçük Elizabeth’in elindeki çiçek sepetine ve ayakların dibindeki köpeğe de bakın.

4. Satir ve Köylü (yaklaşık 1620–1621)

Nerede: Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzeleri (Eski Ustalar Müzesi), Brüksel

Ezop masalına göre bir satir, köylünün evine konuk olur. Köylü önce ellerini ısıtmak için üfler, sonra çorbasını soğutmak için. Aynı ağızdan hem sıcak hem soğuk üfleyen bu adama güvenmeyen satir evi terk eder. Jordaens bu konuyu defalarca resmetti; Brüksel’deki bu versiyon erken dönemine ait.

Bu eserde neye bakmalı? Satirin havaya kalkmış parmağına ve kaşığına üfleyen köylüye. Bütün masal o iki hareket arasında anlatılıyor. Sepetin üstündeki horoza, bebeği kucağındaki kadına, arkadaki yaşlı kadına ve masanın altındaki köpeğe bakın: mitolojik bir yaratık, sıradan bir Flaman köy evinin ortasında.

5. Toprağın Bereketi Alegorisi (yaklaşık 1623–1625)

Nerede: Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzeleri, Brüksel

180 x 241 santimlik büyük bir tuval. Solda meyve ve sebzelerden oluşan dev bir yığın, çevresinde satirler, çıplak kadınlar ve çocuklar; üzüm salkımları elden ele geçiyor. Brüksel müzesinin 2012’deki “Jordaens ve Antik Çağ” sergisi, bereket ve bolluk boynuzu temasını ressamın Antik Çağ’dan aldığı başlıca konulardan biri olarak öne çıkarmıştı.

Bu eserde neye bakmalı? Arkası dönük çıplak kadına ve sol alttaki meyve yığınına. Jordaens figürleri bir frizdeki gibi resmin önüne diziyor; tenlerin sıcaklığı ile meyvelerin parlaklığı yarışıyor. Natürmort ile figür resmini aynı tuvalde ne kadar rahat birleştirdiğini gösteren bir eser.

6. Dört İncil Yazarı (1625–1630)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris (Richelieu Kanadı, 2. kat, Salon 848)

Dört İncil yazarı bir masanın başında toplanmış, açık bir kitabın üzerine eğiliyor. Louvre’a göre öndeki beyaz giysili genç Aziz Yuhanna, sağda İncil’ini yazan figür ise Aziz Matta. Diğer ikisinin onları tanıtacak bir simgesi yok. Eser 1784’te Kral XVI. Louis için satın alındı.

Bu eserde neye bakmalı? Yüzlere. Louvre’un notuna göre Jordaens, Aziz Matta için daha önce Abraham Grapheus’tan yaptığı bir baş çalışmasını yeniden kullandı. Azizler idealize edilmiş değil, buruşuk yüzlü, kalın elli gerçek insanlar; Jordaens’ın gerçekçiliği dini resimde de kendini gösteriyor.

7. Yaşlılar Nasıl Söylerse Gençler Öyle Çalar (1638)

Nerede: KMSKA (Anvers Kraliyet Güzel Sanatlar Müzesi), Anvers

Üç kuşak bir aile sofrada müzik yapıyor: büyükanne ve büyükbaba notalardan şarkı söylüyor, bir genç gayda çalıyor, çocuklar da düdük ve blok flütle eşlik ediyor. Resim, gençlerin büyüklerin örneğini izlediğini anlatan Flaman atasözünü konu alıyor. KMSKA’ya göre Jordaens, Jacob Cats’ın 1632 tarihli amblem kitabından esinlendi.

Bu eserde neye bakmalı? Önce üstteki yazıya: atasözü Felemenkçe olarak resmin tepesinde yazılı. Sonra gözlüğünü düzelten büyükanneye ve masaya burnunu uzatan köpeğe. Yaşlı adamın Jordaens’ın hocası Adam van Noort, ortadaki kadının ise eşi Catharina olduğu söylenir; ama KMSKA bu yakıştırmaların tarihsel gerçekten çok romantik bir hayal olabileceğini hatırlatıyor. Tuvalin sağ yanı sonradan yaklaşık 20 santim genişletilmiş.

8. Kral İçiyor (1638–1640)

Nerede: Louvre Müzesi, Paris (Richelieu Kanadı, 2. kat, Salon 848)

Louvre’daki tam adı “Kral İçiyor ya da Krallar Bayramı’nda Aile Yemeği”. Epifani (Krallar Bayramı) akşamı kalabalık bir aile sofrası: başında taç olan yaşlı “kral” kadehini kaldırıyor, çevresindekiler bağırıyor, içki dolduruyor, şarkı söylüyor. Louvre’a göre bu, Jordaens’ın en sevdiği konulardan biri ve yarım düzineden fazla versiyonu var. Eser 1787’de Kral XVI. Louis için Amsterdam’dan satın alındı.

Bu eserde neye bakmalı? Ağızlara ve ellere. Sağda ağzı kocaman açık bağıran genç, yukarıdan sürahiyle içki döken çocuk, tabağı başının üstüne kaldıran figür: herkes aynı anda hareket ediyor. Sandalyenin arkalığı ve sofranın altındaki köpek bizi de bu sofraya oturtuyor. Brüksel’deki versiyonda üstte “Bedava sofrada konuk olmak iyidir” anlamına gelen bir yazı bulunur; Jordaens eğlenceyi hem kutluyor hem hafifçe iğneliyor.

9. Frederik Hendrik’in Zaferi (1652)

Nerede: Oranjezaal, Huis ten Bosch Sarayı, Lahey (halka kapalı)

Orange Prensi Frederik Hendrik 14 Mart 1647’de öldüğünde, eşi Amalia van Solms’un 1645’te yaptırmaya başladığı yazlık sarayın inşaatı ilerlemişti. Amalia, kubbeli büyük salonu tamamen kocasının hayatına adamaya karar verdi ve dönemin en iyi ressamlarını çalıştırdı. Jordaens’ın dev tuvali, salonun doğu duvarındaki bu anlatının finali.

Bu eserde neye bakmalı? Dört beyaz atın çektiği altın zafer arabasında kırmızı pelerinli Frederik Hendrik’e ve üstteki yazıya. Kraliyet Koleksiyonları’nın açıklamasına göre Latince yazı, en büyük zaferin kazanılmış barış olduğunu söylüyor. Sol üstte Ün’ün yendiği bir iskelet, yani Ölüm; sağ altta şaha kalkmış atıyla prensin oğlu II. Willem; iki yanda da bronz heykel kılığında önceki stadhouder’lar Willem I ve Maurits.

10. Azize Anna, Küçük Yahya ve Ailesiyle Kutsal Aile (1620’lerin başı ve 1650’ler)

Nerede: Metropolitan Museum of Art, New York

Meryem’in kucağında ayakta duran çocuk İsa, yanında bir kuzunun sırtındaki küçük Vaftizci Yahya; arkada Meryem’in annesi Azize Anna ve başlığın da saydığı gibi Yahya’nın anne babası. Met bu eseri “1620’lerin başı ve 1650’ler” diye tarihliyor: Jordaens resmi gençliğinde yaptı, otuz yıl kadar sonra yeniden ele aldı.

Bu eserde neye bakmalı? Alttaki yazılı kartuşa. Üzerinde Latince “Radix sancta et rami” (Kök kutsalsa dallar da kutsaldır) sözü ve Romalılar 11:16’ya gönderme okunuyor. Kuşaklar boyunca uzanan bir aile ağacını gösteren resim için çok uygun bir başlık. Ressamın yıllar sonra kendi eserine dönmesi, uzun ve üretken kariyerinin de küçük bir özeti.

Jacob Jordaens’ın eserlerini nerede görebilirsiniz?

Jordaens’ı en iyi tanıyacağınız yer Belçika. Anvers’te KMSKA, Yaşlılar Nasıl Söylerse Gençler Öyle Çalar’ın evi. Brüksel’deki Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzeleri’nin koleksiyonunda ise Kral İçiyor’un iki versiyonu, Satir ve Köylü’nün iki versiyonu ve Toprağın Bereketi Alegorisi dahil çok sayıda Jordaens eseri var.

Belçika dışında Paris’te Louvre (Kral İçiyor ve Dört İncil Yazarı aynı salonda), Madrid’de Prado (Ressamın Ailesi, Meleagros ve Atalante) ve New York’ta The Met öne çıkıyor. Lahey’deki Oranjezaal ise kraliyet ailesinin yaşadığı Huis ten Bosch Sarayı’nda olduğu için ziyarete açık değil. Gitmeden önce güncel bilgileri ve hangi eserlerin sergide olduğunu müzelerin resmi sitelerinden kontrol edebilirsiniz: KMSKA, Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Müzeleri, Louvre koleksiyonu.

Jacob Jordaens hakkında merak edilenler

Jacob Jordaens Protestan mıydı?

Evet. Prado’ya göre ailesi uzun yıllar gizlice Protestandı; 1650’lerin ortasında Kalvinist topluluğa katıldı. Buna rağmen Katolik kiliseler için resim yapmayı sürdürdü. Eşi Catharina, Hollanda sınırının öte yanındaki Putte’nin Protestan mezarlığına gömüldü.

Kısaca Jacob Jordaens

Jordaens’ın resimlerinin önünde durunca insan bir sofraya davet edilmiş gibi oluyor: biri şarkı söylüyor, biri bardak dolduruyor, masanın altında köpek bekliyor. Ama bu gürültünün altında hep küçük bir ders var; bir atasözü, bir masal, bir uyarı. Rubens’in görkemiyle Bruegel’in köy hayatını birleştiren bu usta, Flaman Barokunu en insani haliyle anlatıyor.

Jordaens’ın hayatına damga vuran Peter Paul Rubens ve Anthony van Dyck, atasözü geleneğinin ustası Pieter Bruegel, aynı yüzyılın büyük ustaları Rembrandt ve Caravaggio yazılarıma, dönemin genel çerçevesi için Barok Sanat yazısına bakabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.

Diğer Hollandalı ustalar için Hollandalı Ressamlar sayfasına bakabilirsiniz.