Bartolomé Esteban Murillo: Sevilla’nın Şefkatli Barok Ustası

Bartolomé Esteban Murillo, İspanyol resminin “Altın Çağ”ında Sevilla’da doğup büyüyen, hayatının büyük kısmını bu şehirde çalışarak geçiren bir ressam. Murillo’nun adını duyunca çoğumuzun aklına mavi pelerinli, gökyüzüne yükselen Meryem figürleri gelir. Oysa aynı ressam, üzüm yiyen sokak çocuklarını, pencereden gülümseyen genç kızları ve bir köpekle oynayan küçük İsa’yı da aynı sevecenlikle boyadı.

Veba ve ekonomik krizin sarstığı bir şehirde, insanlara umut ve şefkat veren resimler yaptı. Bu yazıda önce Murillo’nun hayatını, sonra sanat anlayışını ve en önemli 10 eserini, son olarak da bu eserleri nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Murillo kimdir?

Murillo’nun yetim geçen çocukluğu

Murillo Sevilla’da doğdu ve 1 Ocak 1618’de vaftiz edildi; bu yüzden kaynaklarda doğum yılı bazen 1617, bazen 1618 olarak geçer. Babası Gaspar Esteban cerrah, kan alıcı ve berberdi; Bartolomé ailenin on dört çocuğunun en küçüğüydü. Babasının soyadını değil, anneannesinin soyadı olan Murillo’yu kullandı ve eserlerini hep bu adla imzaladı.

Dokuz yaşındayken hem annesini hem babasını kaybetti. Onu ablası ve yine cerrah ve berber olan eniştesi büyüttü. Çocukluğu ve çıraklığı hakkında çok az şey biliniyor. İspanyol ressamların biyografisini yazan Palomino’ya göre resmi Sevilla’da, Juan del Castillo’nun atölyesinde öğrendi.

İlk büyük sipariş ve şöhret

1645’te Beatriz Cabrera y Villalobos ile evlendi. İlk büyük siparişi de bu yıllara denk gelir: 1645–1646’da Sevilla’daki San Francisco Manastırı’nın avlusu için bir resim dizisi yaptı. Bu iş o kadar beğenildi ki kiliselerden siparişler yağmaya başladı.

Sevilla’yı 1649’da büyük bir veba salgını vurdu ve şehir uzun yıllar kendini toparlayamadı. Ama Murillo için bu zor yıllar, aynı zamanda yükselişin yıllarıydı: 1650’lerin krizinden sonra şehrin en itibarlı ressamı haline geldi. 1656’da Sevilla Katedrali için büyük bir sunak resmi yaptı ve katedral ileriki yıllarda ona yeni siparişler vermeye devam etti.

Madrid yolculuğu ve Sevilla Akademisi

1658’de Madrid’e gitti ve kraliyet koleksiyonlarını iyice tanıdı. Burada Rubens, Van Dyck ve İtalyan ustaların eserlerini görmesi, fırçasını giderek daha serbest kullanmasına yol açtı. 1660’ta Herrera el Mozo ve başka Sevillalı sanatçılarla birlikte genç ressamlara eğitim vermek için bir resim akademisi kurdu ve bir süre onun eş yöneticiliğini yaptı.

Kayıplar ve en verimli yıllar

Eşi Beatriz 1663’te öldü. İki yıl sonra Murillo, ölüleri gömen ve yoksullara bakan Santa Caridad Kardeşliği’ne katıldı. 1663’ten beri kardeşliğin başında olan Miguel Mañara, kardeşliği yeniden düzenlemiş, bir hastane ve San Jorge Kilisesi’ni yaptırıyordu. Murillo bu kilise için merhamet konulu büyük tablolar boyadı.

Bu yıllar kariyerinin en verimli dönemiydi. Katedralin kanoniklerinden Justino de Neve, onun hem hamisi hem de yakın dostu oldu; Santa María la Blanca Kilisesi’nin süslemesi gibi önemli işleri ona bu dostluk getirdi. Murillo, Kapusen tarikatının Sevilla’daki kilisesi için de büyük bir resim dizisi yaptı.

Murillo’nun son yılları

1670’ten sonra az figürlü, geniş mekanlı, sakin ve içe dönük resimler yaptı. Murillo 1682’de Sevilla’da öldü. Cadiz’deki Kapusen kilisesi için büyük bir sunak resmi üzerinde çalışırken iskeleden düştüğü ve bu kazanın ardından hayatını kaybettiği anlatılır. Vasiyetinin uygulayıcısı olarak dostu Justino de Neve’yi seçmişti.

Murillo’nun sanat anlayışı

Karanlıktan yumuşak ışığa

Gençlik eserlerinde Velazquez’in ilk dönem işlerinin ve Zurbaran’ın etkisi görülür: keskin ışık-gölge karşıtlığı, sade arka planlar, gerçekçi yüzler. Caravaggio’nun yaygınlaştırdığı bu sert ışık anlayışı, Murillo’nun ilk sokak çocuğu resimlerinde de karşımıza çıkar.

Zamanla renkleri ısındı, konturları yumuşadı. Olgunluk döneminde figürler adeta sisli, sıcak bir havanın içinde durur. Dulwich Resim Galerisi bu üslubu “yumuşak odak” diye tanımlar. Bu buğulu ışık, Murillo’yu Barok dönemin en kolay tanınan ressamlarından biri yapar.

Kutsal olanı evin içine getirmek

Murillo’nun dinsel resimleri, uzak ve korkutucu değil, sıcak ve yakındır. Kutsal Aile bir marangoz atölyesinde oturur, melekler çocuk gibi oynar, Meryem genç ve şefkatli bir annedir. Karşı Reform döneminin Sevilla’sında bu resimler, sıradan insanlara inançlarını kendi gündelik hayatlarının içinde görme imkanı verdi.

Sokak çocukları ve gündelik hayat

Murillo, dinsel olmayan konularda da çalıştı: meyve yiyen yoksul çocuklar, pencereden bakan kadınlar, çiçek satan genç kızlar. Alte Pinakothek’e göre sokak çocuklarını gösteren resimlerinin çoğu bugün İspanya dışında. Murillo daha hayattayken yurt dışında en çok beğenilen İspanyol ressamlardan biriydi; 18. yüzyılda ve 19. yüzyılın başında ise Avrupa’nın en sevilen ressamları arasında sayıldı.

Murillo’nun en önemli 10 eseri

1. Üzüm ve Kavun Yiyen Çocuklar (yaklaşık 1645)

Nerede: Alte Pinakothek, Münih

Korunaklı bir köşede oturmuş iki yoksul çocuk, olgun meyveleri iştahla yiyor. Biri bir salkım üzümü havaya kaldırmış, ağzına götürüyor; diğeri elinde bir dilim kavunla onu izliyor. Murillo’nun dinsel olmayan ilk çocuk resimlerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Işık ve gölgenin sert karşıtlığına. Müzeye göre burada Velazquez’in mutfak sahnelerinin etkisi hala hissediliyor. Bir de çıplak, kirli ayaklara bakın: Murillo yoksulluğu saklamıyor ama çocukları acınacak değil, keyifli ve canlı gösteriyor. Münih’teki müzede Murillo’nun beş çocuk resmi bir arada bulunuyor.

2. Kuşlu Kutsal Aile (yaklaşık 1650)

Nerede: Prado Müzesi, Madrid

Sıradan bir ev sahnesi: Meryem iplik sarıyor, küçük İsa babası Yusuf’a yaslanmış, bir kuş ve bir köpekle oynuyor. İspanyolca adı “Sagrada Familia del pajarito”, yani “kuşçuklu Kutsal Aile”.

Bu eserde neye bakmalı? Yusuf’un ne kadar öne çıktığına. Prado, azizin bu neredeyse başrol konumunun Karşı Reform döneminde Yusuf’a artan bağlılıkla ilgili olduğunu belirtiyor. Yusuf’un marangoz tezgahı ve Meryem’in dikiş sepeti, çalışmayı ve aile hayatını yüceltiyor. Güçlü ışık-gölge ise İtalyan ressam Barocci’nin etkisini gösteriyor.

3. Padovalı Aziz Antonius’un Görüsü (1656)

Nerede: Sevilla Katedrali, San Antonio Şapeli (Vaftiz Şapeli), Sevilla

Katedral kurulu bu dev tabloyu 1656’da, vaftiz şapelinin sunağı için sipariş etti. Aşağıda, loş bir odada diz çökmüş Aziz Antonius kollarını açmış; yukarıda altın bir ışık patlamasının içinden, meleklerle çevrili Çocuk İsa ona doğru iniyor. Murillo’nun çağdaşları arasındaki ününü en çok artıran eserlerden biri olduğu düşünülüyor.

Bu eserde neye bakmalı? İki dünyanın ayrımına. Alt kısım gerçek bir oda gibi karanlık, üst kısım ise göğün yırtılıp açıldığı bir ışık seli. Masadaki beyaz zambaklar azizin saflığını, açık kitap vaizliğini anlatıyor. Tablonun kendi hikayesi de ilginç: 1874’te bir hırsız azizin figürünü bıçakla kesip çaldı. Kesik parça birkaç ay sonra New York’ta bulundu ve yerine geri getirildi.

4. Pencerede İki Kadın (yaklaşık 1655–1660)

Nerede: National Gallery of Art, Washington

Gerçek boyutlu iki figür, bir pencereden sokağa bakıyor. Genç kadın pervaza dayanmış, keyifle gülümsüyor; yaşlı kadın yarı açık kepengin arkasından bakarken yüzünün bir kısmını şalıyla saklıyor. Müze, aradaki yaş farkının varlıklı İspanyol evlerinde sık görülen bir genç kız ve onun refakatçisini düşündürdüğünü belirtiyor.

Bu eserde neye bakmalı? Pencere çerçevesine. Murillo, Hollanda resmindeki göz yanılması geleneğinden yararlanarak pencereyi o kadar gerçek boyamış ki iki kadın sanki tablonun içinden bize, yani sokaktan geçenlere bakıyor. Neye güldüklerini hiç öğrenemiyoruz; resmin çekiciliği de bu sırda.

5. Los Venerables Immaculata’sı (1660–1665)

Nerede: Prado Müzesi, Madrid

Beyaz elbiseli, mavi pelerinli Meryem, ellerini göğsünde birleştirmiş, ayın üzerinde durarak meleklerle birlikte göğe yükseliyor. Tabloyu Justino de Neve, Sevilla’daki Hospital de los Venerables Sacerdotes için sipariş etti. Murillo’nun “Kusursuz Gebelik” (Immaculata) temalı tablolarının en ünlülerinden biri.

Bu eserde neye bakmalı? Yukarı doğru hareketin gücüne. Prado’ya göre bu tablo, Murillo’nun diğer Immaculata’larından zafer dolu tavrı ve güçlü yükseliş hissiyle ayrılıyor; geleneksel semboller de neredeyse tamamen yok. Eserin yolculuğu da ilginç: 1813’te Mareşal Soult’un koleksiyonuna geçti, 1852’de Louvre tarafından satın alındı ve ancak 1941’de bir değişimle İspanya’ya, Prado’ya döndü.

6. Patrici Rüyasını Papa’ya Anlatıyor (1664–1665)

Nerede: Prado Müzesi, Madrid

Roma’daki Santa Maria Maggiore Bazilikası’nın kuruluş hikayesini anlatan iki kemerli tablodan biri. Hikayeye göre zengin bir Romalı patrici ve karısı servetlerini Meryem’e adamak ister. Bir ağustos gecesi Meryem rüyalarında görünür ve kilisenin karla örtülü bir yere yapılmasını ister. Bu tabloda patrici rüyasını Papa Liberius’a anlatıyor. Eşi olan “Patrici’nin Rüyası” da Prado’da.

Bu eserde neye bakmalı? Papa’nın yüzüne. Prado’ya göre Murillo, Papa Liberius’a kendi döneminin papası VII. Aleksandros’un yüz hatlarını vermiş. Tablolar 1665’te Sevilla’daki Santa María la Blanca Kilisesi’nin küçük kubbesinin altına asılmak üzere yapıldı. Prado’nun dikkat çektiği hoş bir ayrıntı daha var: Hikayedeki “Karlar Meryemi” unvanının Latincesi nives, siparişin arkasındaki Justino de Neve’nin soyadı ise İtalyancada “kar” demek olan neve kelimesiyle aynı.

7. Don Justino de Neve’nin Portresi (1665)

Nerede: National Gallery, Londra

Murillo’nun en önemli hamisi ve dostu, siyah din adamı giysileri içinde, elinde küçük bir kitapla oturuyor. Masada gümüş bir zil, süslü bir saat ve kitaplar; ayaklarının dibinde kurdeleli, çıngıraklı küçük bir köpek var. Tablodaki yazıt, portrenin 1665’te, Justino 40 yaşındayken bir hediye olarak yapıldığını kaydediyor.

Bu eserde neye bakmalı? Saatin gösterdiği zamana ve köpeğe. National Gallery’ye göre saat öğleden sonra duasının vaktini gösteriyor; Justino sanki duasına kısa bir ara vermiş gibi hafifçe öne eğiliyor. Resmi bir portre ile bir dostun sıcak bakışı burada buluşuyor.

8. Çiçekçi Kız (1665–1670)

Nerede: Dulwich Resim Galerisi (Dulwich Picture Gallery), Londra

Şalının içinde çiçekler taşıyan genç bir kız, bize dönüp bakıyor. Dulwich’e göre Murillo’nun tek bir kadın figürünü gösteren en ünlü resmi; bu tür konular onun eserlerinde oldukça az. Müze, kızın Baharı temsil ettiğini ve bir mevsimler dizisinin parçası olabileceğini, modelin ise ressamın kızı olabileceğini belirtiyor.

Bu eserde neye bakmalı? Yırtmaçlı kollara. Murillo’nun olgunluk dönemindeki akıcı, kalın fırça darbeleri en çok burada görülüyor. Kızın canlı zarafeti ile çevresindeki soluk, kasvetli tonlar arasındaki karşıtlık da güzelliğin geçiciliğini düşündürüyor.

9. Müsrif Oğulun Dönüşü (1667–1670)

Nerede: National Gallery of Art, Washington

İncil’deki meselin en dokunaklı anı: Mirasını harcayıp perişan halde eve dönen oğul, babasının kollarında. Hizmetkarlar yeni giysiler ve bir yüzük getiriyor, bir çocuk da şölen için kurban edilecek buzağıyı çekiyor. Tablo, Sevilla’daki Santa Caridad Hastanesi’nin kilisesi için yapılan merhamet işleri dizisinin parçasıydı; buradaki konu “çıplağı giydirmek”.

Bu eserde neye bakmalı? Küçük ayrıntılara. Oğlun kirli ayakları, efendisini görünce sevinçle ayağa kalkan köpek ve buzağıyı çeken çocuk, kutsal bir hikayeyi gündelik hayatın içine yerleştiriyor. Bugün Santa Caridad Kilisesi’nde bu tablonun yerinde bir kopyası duruyor.

10. Göksel ve Dünyevi Üçlüler (yaklaşık 1675–1682)

Nerede: National Gallery, Londra

Ortada küçük İsa, iki yanında Meryem ve Yusuf; yukarıda Kutsal Ruh’u simgeleyen güvercin ve Tanrı. “Pedroso Murillo” olarak da bilinen tablo, İsa’nın hem insan hem tanrı olduğu inancını iki üçlü üzerinden anlatıyor: dikeyde göksel, yatayda dünyevi aile.

Bu eserde neye bakmalı? Bakışlara. Meryem sevgiyle oğluna bakarken Yusuf gözünü bize çeviriyor ve izleyiciyi sahneye davet ediyor. İsa’nın üzerinde durduğu sivri kaya bir sunağı ya da İncil’deki “köşe taşı” benzetmesini hatırlatabilir. Murillo’nun son dönemindeki serbest ve kendinden emin fırçası burada açıkça görülüyor.

Murillo’nun eserlerini nerede görebilirsiniz?

Murillo’yu anlamak için en iyi şehir, bütün hayatını geçirdiği Sevilla. Sevilla Katedrali’nde San Antonio Şapeli’ndeki büyük tablo ve Bölüm Salonu’nun tavanındaki Immaculata ile sekiz Sevillalı aziz tablosu yerinde duruyor. Santa Caridad Hastanesi’nin San Jorge Kilisesi’nde Musa’nın Kayadan Su Çıkarması, Ekmeklerin ve Balıkların Çoğalması, Macaristanlı Aziz Elizabeth ve Aziz Juan de Dios tabloları hala yapıldıkları yerde.

Şehrin güzel sanatlar müzesinde, eski manastır kilisesinin salonunda, Murillo’nun Kapusen Manastırı için yaptığı resimler Zurbaran ve Sevilla Barok’unun diğer ustalarının büyük sunak tablolarıyla birlikte sergileniyor. Gitmeden önce güncel bilgileri müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Museo de Bellas Artes de Sevilla.

Sevilla dışında en zengin koleksiyon Madrid’deki Prado Müzesi’nde. Londra’da National Gallery ile Dulwich Resim Galerisi, Münih’te Alte Pinakothek ve Washington’da National Gallery of Art da önemli Murillo eserlerine ev sahipliği yapıyor.

Murillo hakkında merak edilenler

Kısaca Murillo

Murillo’nun resimlerinde dramdan çok şefkat var. Caravaggio’nun karanlığından yola çıkan Barok resmi, onun elinde yumuşak, sıcak ve insana dokunan bir dile dönüştü. Vebanın ve yoksulluğun içinden geçen bir şehirde, çocukların gülümsemesini ve bir annenin sevgisini resmetmeyi seçmesi, belki de onu yüzyıllar boyunca bu kadar sevilen bir ressam yapan şey.

Murillo’nun genç yaşta etkilendiği Diego Velazquez, Madrid’de eserlerini gördüğü Rubens ve Anthony van Dyck, Barok ışığın öncüsü Caravaggio yazılarıma ve Barok Sanat yazıma göz atabilirsiniz. Rönesans ve Barok ressamlarını ne kadar tanıdığınızı merak ediyorsanız Rönesans ve Barok testim sizi bekliyor.