Nightwatching (2007) ve Rembrandt Filmleri: Gece Nöbeti’nin Ardındaki Hikaye

Rembrandt’ın hayatını hangi filmler anlatıyor?
En çok konuşulanı Peter Greenaway’in Nightwatching (2007) filmi: Martin Freeman’ın oynadığı Rembrandt’ı, Gece Nöbeti’ni yaptığı 1642 yılı çevresinde anlatıyor. Daha eski bir klasik olan Alexander Korda’nın Rembrandt (1936) filminde ressamı Charles Laughton canlandırıyor. Greenaway ayrıca 2008’de Gece Nöbeti üzerine Rembrandt’s J’Accuse adlı bir belgesel çekti.
Rembrandt’ın hayatı sinemaya birkaç kez taşındı ve bu filmlerin neredeyse hepsi aynı tablonun etrafında dönüyor: Gece Nöbeti. 1642’de biten bu dev grup portresi, ressamın hayatındaki en zor yıla denk geliyor; aynı yıl eşi Saskia öldü. Filmler bu acı rastlantıdan çok farklı hikayeler çıkarıyor.
Bu yazıda önce Greenaway’in Nightwatching filmine, sonra Korda’nın 1936 yapımı Rembrandt’ına ve Greenaway’in belgeseline bakacağım. En çok da şu soruyu soracağım: filmlerde anlatılanların ne kadarı gerçek?
Nightwatching künyesi
| Yönetmen | Peter Greenaway |
| Senaryo | Peter Greenaway |
| Yıl | 2007 (ilk gösterim: Venedik Film Festivali) |
| Başrol | Martin Freeman (Rembrandt) |
| Diğer oyuncular | Eva Birthistle (Saskia), Jodhi May (Geertje), Emily Holmes (Hendrickje), Toby Jones (Gerard Dou) |
| Konu | Rembrandt’ın Gece Nöbeti’ni yaptığı dönem, özel hayatı ve tablonun içine bir cinayet suçlaması gizlediği kurgusu |
Nightwatching ne anlatıyor?
Film, Amsterdam’da tanınmış bir ressam olan Rembrandt’ın kentin tüfekli milis bölüğünden, yani silahlı sivil birliğinden büyük bir grup portresi siparişi almasıyla açılıyor. Bugün Gece Nöbeti dediğimiz tablo işte bu siparişle başlıyor. Evde ise Rembrandt’ın Saskia ile kurduğu hayat sürüyor.
Rembrandt çalışmaya başladıkça bölüğün subayları arasında dönen bir entrikayı fark ediyor. Film onu, bu entrikayı ele veren ipuçlarını tuvale gizleyen biri olarak gösteriyor. Bir yandan da evin içine bakıyoruz: önce Saskia ile derin bir sevgi, ardından Titus’un dadısı Geertje, en sonunda genç hizmetçi Hendrickje.
Greenaway klasik bir biyografi çekmiyor. Sahneler tiyatro dekoru gibi kurulmuş, ışık tıpkı Rembrandt’ın resimlerindeki gibi karanlığın içinden birkaç yüzü çekip çıkarıyor. The Guardian’da Peter Bradshaw, oyuncu yönetiminin Greenaway’in genelde zayıf yanı olduğunu ama burada Freeman ve Birthistle’dan çok güçlü performanslar aldığını yazdı. Bence de filmi ayakta tutan şey hikayeden çok bu iki oyuncu ve görüntüler.
Filmdeki olaylar ne kadar gerçek?
Gece Nöbeti’nin bir komplo tablosu olduğu tezi bir yorumdur, tarihsel bir gerçek değildir. Greenaway’e göre tablonun içinde, bölük kaptanı Frans Banninck Cocq’un selefinin, yani kendinden önceki kaptanın ölümüne karıştığını ima eden işaretler var. Bu fikri hem filmde hem belgeselde işliyor ama destekleyen bir belge yok. Filmin sonunda Rembrandt’ın bu tablo yüzünden gözden düştüğü, ünlü ve zengin bir ressamken yoksulluğa sürüklendiği anlatılıyor. Bu da tarihçilerin kabul etmediği bir efsane.
Bilinenler şunlar: Rijksmuseum’a göre Rembrandt siparişi 1640 Aralık’ından önce aldı, tabloyu 1642’de bitirdi. Tablo, milis bölüğünün yeni karargahı Kloveniersdoelen’in ziyafet salonu için yapıldı ve orada yaklaşık 70 yıl asılı kaldı. Bir düşünün: sipariş verenler tablodan bu kadar rahatsız olsaydı onu bunca yıl karargahlarının en görünür yerinde tutmazlardı. Belgeseli eleştiren yazarların da en çok altını çizdiği nokta bu.

Saskia gerçekten 1642’de öldü. Saskia van Uylenburgh 14 Haziran 1642’de, oğulları Titus’un doğumundan yaklaşık dokuz ay sonra hayatını kaybetti. Film bu acıyı Gece Nöbeti’nin yapılışıyla iç içe anlatırken tarihe sadık kalıyor.

Geertje ve Hendrickje de gerçek kişiler. Saskia ölünce Rembrandt, Titus’a bakması için Geertje Dircx’i eve aldı. 1649’da aralarında kavga çıktı; büyük olasılıkla sebep, Rembrandt’ın genç hizmetçi Hendrickje Stoffels ile yakınlaşmasıydı. Geertje evlilik sözü verildiğini öne sürüp ressamı mahkemeye verdi. Ertesi yıl Gouda’da bir kapatılma evine gönderildi. Bu işte Rembrandt’ın da payı olduğu anlatılır; ne kadar süre kaldığı konusunda kaynaklar farklı şeyler söylüyor.
Rembrandt’ın iflası Gece Nöbeti’nden yıllar sonra geldi. Ressam 1656’da borçlarını ödeyemeyeceğini kabul edip mal varlığını alacaklılarına bıraktı; Amsterdam’daki büyük evi 1658’de satıldı. Arkasında bakımı ağır bir ev, büyüyen borçlar ve karışık bir özel hayat vardı. Yani “bir tablo yüzünden mahvolan ressam” fikri filmde güzel duruyor ama gerçekte işler bu kadar basit değildi. Rembrandt’ın hayatının tamamını Rembrandt yazımda anlattım.
Korda’nın Rembrandt filmi (1936)
Alexander Korda’nın hem yönetip hem yapımcılığını üstlendiği bu siyah beyaz İngiliz filminde Rembrandt’ı Charles Laughton oynuyor. Geertje’yi Gertrude Lawrence, Hendrickje’yi ise Laughton’ın gerçek hayattaki eşi Elsa Lanchester canlandırıyor. Film Saskia’nın ölümüyle başlıyor; ressamın son yıllarına, iflasına ve Hendrickje ile hayatına uzanıyor.
Anlatıldığına göre Laughton, Rembrandt’ın otoportrelerine benzemek için Hollanda’da resimleri incelemiş ve bıyık bırakmış. Filmde ekranda görünen tek Rembrandt tablosu Gece Nöbeti ve film onun kötü karşılandığını gösteriyor. Yani o da, tıpkı Nightwatching gibi, tablonun reddedildiği efsanesine yaslanıyor. Film gişede başarılı olmadı, ama Laughton’ın oyunculuğu bugün de övülüyor.
Rembrandt’s J’Accuse (2008) belgeseli
Greenaway, Nightwatching’den bir yıl sonra aynı tezi bu kez belgeselle savundu. Ekranda kendisi görünüyor ve tabloyu bir mahkeme dosyası gibi, soru soru inceliyor: tüfekten çıkan kurşun nereye gidiyor, kaptanın elinin gölgesi ne anlatıyor? Dramatik sahnelerde Nightwatching’in oyuncuları aynı rollerine geri dönüyor.
Eleştirmenler belgeseli görsel olarak etkileyici buldu, bir resmi dikkatle okumayı öğrettiği için övdü; ama cinayet tezini kanıtlanmış saymadı. Ben de belgeseli bir tarih dersi gibi değil, bir sanatçının başka bir sanatçıya dair tutkulu bir okuması gibi izlemenizi öneririm.
Filmlerde görülen eserler ve bugün nerede?
| Eser | Yıl | Nerede? |
| Gece Nöbeti (Kaptan Frans Banninck Cocq’un Bölüğü) | 1642 | Rijksmuseum, Amsterdam |
| Gece Nöbeti’nin kopyası (Gerrit Lundens’e atfedilir) | yaklaşık 1642-1655 | National Gallery, Londra’ya ait; Rijksmuseum’da ödünç olarak sergileniyor |
| Flora (Saskia) | 1634 | Ermitaj Müzesi, St. Petersburg |
| Havari Pavlus Olarak Otoportre | 1661 | Rijksmuseum, Amsterdam |
Bugün gördüğünüz Gece Nöbeti, Rembrandt’ın yaptığı tablonun tamamı değil. Tablo 1715’te Kloveniersdoelen’den Amsterdam Belediye Sarayı’na taşınırken iki kapının arasına sığsın diye dört kenarından kesildi. En büyük parça sol taraftan gitti ve hiç bulunamadı. Kesilmeden önceki halini, Lundens’e atfedilen 17. yüzyıl kopyasından biliyoruz. “Gece Nöbeti” adı da sonradan geldi: Rijksmuseum’a göre bu ad ilk kez 1797 tarihli bir belgede geçiyor.

Rembrandt’ın Nightwatching’den yaklaşık yirmi yıl sonraki halini görmek isterseniz Havari Pavlus Olarak Otoportre’ye bakın, iyi bir karşılaştırma olur. Bu tablo da Rijksmuseum’da; müzede neleri kaçırmamanız gerektiğini Rijksmuseum’da görülmesi gereken eserler yazımda topladım. Rembrandt’ın ilk büyük grup portresi olan Dr. Tulp’un Anatomi Dersi de Gece Nöbeti’nden önce uğrayacağınız güzel bir durak.

Fragman
Rembrandt filmleri hakkında sık sorulan sorular
Nightwatching gerçek bir hikaye mi?
Kısmen. Rembrandt, Saskia, Geertje, Hendrickje ve Gece Nöbeti’nin siparişi gerçek. Ama tablonun içine bir cinayet suçlaması gizlendiği ve Rembrandt’ın bu yüzden mahvolduğu fikri Peter Greenaway’in yorumu; tarihsel belgeler bunu desteklemiyor.
Nightwatching filminde Rembrandt’ı kim oynuyor?
Martin Freeman. Saskia’yı Eva Birthistle, Geertje’yi Jodhi May, Hendrickje’yi Emily Holmes canlandırıyor.
Gece Nöbeti sipariş verenler tarafından reddedildi mi?
Hayır, bu yaygın bir efsane. Tablo milis bölüğünün karargahı Kloveniersdoelen’in salonuna asıldı ve 1715’e kadar orada kaldı. Rembrandt’ın 1656’daki iflasının sebepleri de başkaydı.
Gece Nöbeti bugün nerede?
Amsterdam’daki Rijksmuseum’da, müzenin Onur Galerisi’nde sergileniyor.
Hangi Rembrandt filmini önce izlemeli?
Ressamın son yıllarını klasik bir anlatımla görmek istiyorsanız Korda’nın Rembrandt (1936) filmi; Gece Nöbeti’ne odaklanan, görsel olarak cesur bir film istiyorsanız Nightwatching. Belgeseli Nightwatching’den sonra açarsanız daha keyifli olur.
Rembrandt’ın çağdaşlarını Hollandalı ve Flaman ressamlar yazımda, ressamların hayatını anlatan diğer filmleri de Sanat Filmleri sayfasında bulabilirsiniz.
Bu Ay Nereye?
İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.






