Nightwatching (2007) ve Rembrandt Filmleri: Gece Nöbeti’nin Ardındaki Hikaye

Rembrandt’ın hayatı sinemaya birkaç kez taşındı, ama bunların neredeyse hepsi aynı tablonun etrafında dönüyor: Gece Nöbeti. 1642’de tamamlanan bu dev grup portresi, ressamın hayatındaki en zor yıla denk geliyor; aynı yıl eşi Saskia öldü. Filmler bu çakışmadan çok farklı hikayeler çıkarıyor.

Bu yazıda önce Greenaway’in Nightwatching filmine, sonra Korda’nın 1936 yapımı Rembrandt’ına ve Greenaway’in belgeseline bakacağım. En çok da şu soruya cevap arayacağım: filmlerde anlatılanların ne kadarı gerçek?

Nightwatching künyesi

Nightwatching ne anlatıyor?

Film, Amsterdam’da tanınmış bir ressam olan Rembrandt’ın, kentin tüfekli milis bölüğünden büyük bir grup portresi siparişi almasıyla açılıyor. Bu sipariş, bugün Gece Nöbeti dediğimiz tablonun başlangıcı. Rembrandt’ın evinde ise Saskia ile kurduğu hayat sürüyor.

Çalışmaya başladıkça Rembrandt, bölüğün subayları arasında dönen bir entrikayı fark ediyor. Film onu tuvalin içine bu entrikayı ele veren ipuçları yerleştiren biri olarak gösteriyor. Bir yandan da evin içine bakıyoruz: Saskia ile derin bir sevgi, ardından Titus’un dadısı Geertje ve en sonunda genç hizmetçi Hendrickje.

Greenaway klasik bir biyografi çekmiyor. Sahneler bir tiyatro dekoru gibi kurulmuş, ışık Rembrandt’ın resimlerindeki gibi karanlığın içinden birkaç yüzü çekip çıkarıyor. The Guardian’da Peter Bradshaw, Greenaway’in oyuncu yönetiminin genelde zayıf yanı olduğunu ama burada Freeman ve Birthistle’dan çok güçlü performanslar aldığını yazdı. Bence de filmi ayakta tutan şey hikayeden çok bu iki oyuncu ve görüntüler.

Filmdeki olaylar ne kadar gerçek?

Gece Nöbeti’nin bir komplo tablosu olduğu tezi bir yorumdur, tarihsel bir gerçek değildir. Greenaway, tablonun içinde bölük kaptanı Frans Banninck Cocq’un selefinin ölümüne karıştığını ima eden işaretler olduğunu savunuyor. Bu fikri hem filmde hem de belgeselinde işliyor, ama bunu destekleyen bir belge yok. Filmin sonunda Rembrandt’ın bu tablo yüzünden gözden düştüğü, ünlü ve zengin bir ressamken yoksulluğa sürüklendiği anlatılır. Bu da tarihçilerin kabul etmediği bir efsane.

Bilinenler şunlar: Rijksmuseum’a göre Rembrandt siparişi 1640 Aralık’ından önce aldı ve tabloyu 1642’de bitirdi. Tablo, milis bölüğünün yeni karargahı Kloveniersdoelen’in ziyafet salonu için yapıldı ve orada yaklaşık 70 yıl asılı kaldı. Sipariş verenler tablodan bu kadar rahatsız olsaydı onu bu kadar uzun süre karargahlarının en görünür yerinde tutmazlardı; belgeseli eleştiren yazarların da en çok altını çizdiği nokta bu.

Saskia gerçekten 1642’de öldü. Saskia van Uylenburgh 14 Haziran 1642’de, oğulları Titus’un doğumundan yaklaşık dokuz ay sonra hayatını kaybetti. Filmin bu acıyı Gece Nöbeti’nin yapılışıyla iç içe anlatması tarihle örtüşüyor.

Geertje ve Hendrickje de gerçek kişiler. Saskia’nın ölümünden sonra Rembrandt, Titus’a bakması için Geertje Dircx’i eve aldı. 1649’da aralarında kavga çıktı, büyük olasılıkla Rembrandt’ın genç hizmetçi Hendrickje Stoffels ile yakınlaşması yüzünden. Geertje evlilik sözü verildiğini öne sürerek ressamı mahkemeye verdi; ertesi yıl Gouda’da bir kapatılma evine gönderildi. Bu kapatılmada Rembrandt’ın da payı olduğu anlatılır; ne kadar süre kaldığı konusunda kaynaklar farklı şeyler söylüyor.

Rembrandt’ın iflası Gece Nöbeti’nden yıllar sonra geldi. Ressam 1656’da borçlarını ödeyemeyeceğini kabul edip mal varlığını alacaklılarına bıraktı; Amsterdam’daki büyük evi 1658’de satıldı. Bunun arkasında bakımı ağır bir ev, büyüyen borçlar ve karışık bir özel hayat vardı. Yani filmdeki “bir tablo yüzünden mahvolan ressam” fikri dramatik ama gerçekte işler bu kadar basit değildi. Rembrandt’ın hayatının tamamını Rembrandt yazımda anlattım.

Korda’nın Rembrandt filmi (1936)

Alexander Korda’nın yönetip yapımcılığını üstlendiği bu siyah beyaz İngiliz filminde Rembrandt’ı Charles Laughton oynuyor. Gertrude Lawrence, Geertje’yi; Laughton’ın gerçek hayattaki eşi Elsa Lanchester ise Hendrickje’yi canlandırıyor. Film Saskia’nın ölümüyle başlıyor ve ressamın son yıllarına, iflasına ve Hendrickje ile hayatına uzanıyor.

Laughton’ın Rembrandt’ın otoportrelerine benzemek için Hollanda’da resimleri incelediği ve bıyık bıraktığı anlatılır. Filmde ekranda görünen tek Rembrandt tablosu Gece Nöbeti ve film onun kötü karşılandığını gösteriyor. Bu da Nightwatching’deki gibi, tablonun reddedildiğine dair yaygın efsaneye dayanıyor. Film gişede başarılı olmadı, ama Laughton’ın oyunculuğu bugün de övülüyor.

Rembrandt’s J’Accuse (2008) belgeseli

Greenaway, Nightwatching’den bir yıl sonra aynı tezi bu kez belgesel biçiminde savundu. Ekranda kendisi görünüyor ve tabloyu bir mahkeme dosyası gibi, soru soru inceliyor: tüfekten çıkan kurşun nereye gidiyor, kaptanın elinin gölgesi ne anlatıyor? Dramatik sahnelerde Nightwatching’in oyuncuları aynı rollerine geri dönüyor.

Eleştirmenler belgeseli görsel olarak etkileyici ve bir resmi dikkatle okumayı öğreten bir çalışma olarak övdü, ama cinayet tezini kanıtlanmış bir şey olarak kabul etmedi. Ben de belgeseli bir tarih dersi gibi değil, bir sanatçının başka bir sanatçıya dair tutkulu bir okuması gibi izlemeyi öneririm.

Filmlerde görülen eserler ve bugün nerede?

Gece Nöbeti’ni bugün gördüğümüz hali, Rembrandt’ın yaptığı tablonun tamamı değil. Tablo 1715’te Kloveniersdoelen’den Amsterdam Belediye Sarayı’na taşınırken iki kapının arasına sığsın diye dört kenarından kesildi; en büyük parça sol taraftan gitti ve hiç bulunamadı. Kesilmeden önceki hali, Lundens’e atfedilen 17. yüzyıl kopyasından biliniyor. “Gece Nöbeti” adı da sonradan geldi: Rijksmuseum’a göre bu ad ilk kez 1797 tarihli bir belgede geçiyor.

Rembrandt’ın Nightwatching’den yaklaşık yirmi yıl sonraki halini görmek isterseniz Havari Pavlus Olarak Otoportre iyi bir karşılaştırma. Bu tablo da Rijksmuseum’da; müzede neleri kaçırmamanız gerektiğini Rijksmuseum’da görülmesi gereken eserler yazımda topladım. Rembrandt’ın ilk büyük grup portresi olan Dr. Tulp’un Anatomi Dersi de Gece Nöbeti’nden önce izlenecek güzel bir durak.

Fragman

Rembrandt filmleri hakkında sık sorulan sorular

Rembrandt’ın çağdaşlarını Hollandalı ve Flaman ressamlar yazımda, ressamların hayatını anlatan diğer filmleri de Sanat Filmleri sayfasında bulabilirsiniz.