Kakımlı Kadın: Leonardo’nun Nazilerden Kurtulan Portresi

Kakımlı Kadın, Leonardo da Vinci’nin 1489–1491 yılları arasında Milano’da yaptığı bir portre. Tabloda genç Cecilia Gallerani, kucağında beyaz bir kakımla başını sağa çevirmiş, sanki biri ona seslenmiş gibi bakıyor. Leonardo’nun bugüne ulaşan yalnızca dört kadın portresinden biri ve Mona Lisa’dan yaklaşık on beş yıl önce yapıldı. Polonya’nın en değerli tablosu sayılan eser, II. Dünya Savaşı’nda Nazilerin eline geçti ve savaştan sonra Krakow’a geri döndü.

Bu tabloyu yazarken beni en çok şaşırtan şey, kakımın kadından daha canlı görünmesi oldu. Hayvanın kasları, pençesi ve dikkatli bakışı neredeyse Cecilia’nın yüzü kadar özenle işlenmiş. Bir süre sonra tablonun aslında iki portre olduğunu, birinin kadına, öbürünün kucağındaki hayvana ait olduğunu düşünmeye başladım.

Bu yazıda Kakımlı Kadın’daki genç kadının kim olduğunu, kakımın ne anlama geldiğini, tabloda nelere bakmak gerektiğini, savaş yıllarındaki yolculuğunu ve tabloyu bugün Krakow’da nerede görebileceğinizi anlatıyorum.

Kakımlı Kadın hakkında kısa bilgi

Kakımlı Kadın ne anlatıyor?

Tablo bir hikaye anlatmıyor; bir insanı, düşünen ve tepki veren bir insanı gösteriyor. Leonardo, modelinin yalnızca dış görünüşünü değil, aklından geçenleri de yakalamaya çalıştı. Bellincioni’nin “dinliyor gibi” demesi bu yüzden. Cecilia’nın hafif gülümsemesi ve yana dönen bakışı, yıllar sonra Mona Lisa’da daha da ileri götürülecek bir fikrin ilk büyük örneği.

Tablodaki genç kadın kim?

Leonardo 1480’lerin başında Floransa’dan Milano’ya geçti ve Milano dükalığını yöneten Ludovico Sforza’nın sarayında çalışmaya başladı. Ludovico, “Il Moro” lakabıyla tanınırdı. Tablodaki genç kadın, Ludovico’nun sevgilisi Cecilia Gallerani. Portre yapıldığında Cecilia on altı, on yedi yaşlarındaydı. Okumuş, şiirle ve müzikle ilgilenen bir genç kadındı.

Cecilia 1491’de Ludovico’dan bir oğul doğurdu. Aynı yıl Ludovico, siyasi bir evlilikle Beatrice d’Este ile evlendi. Cecilia bir süre sonra bir kontla evlendirildi ve sarayın dışında, kendi evinde şairleri ve düşünürleri ağırladığı bir çevre kurdu.

Tablonun nasıl karşılandığına dair iki güzel belge var. Saray şairi Bernardo Bellincioni bu portre için bir sonet yazdı ve Leonardo’nun Cecilia’yı öyle canlı resmettiğini söyledi ki, tablo konuşmadan dinliyor gibi görünüyordu. Yıllar sonra, 1498’de, Mantova markizi Isabella d’Este portreyi görmek için Cecilia’dan ödünç istedi. Cecilia tabloyu gönderirken, resmi yapıldığında çok genç olduğunu, artık ona pek benzemediğini yazdı.

Kakım neden orada?

Kakım, kışın tüyleri bembeyaz olan, gelincik ailesinden küçük bir hayvan. Tablodaki hayvanın en az üç anlamı olduğu düşünülüyor.

İlki bir kelime oyunu. Kakımın Yunanca adı “galê”, Cecilia’nın soyadı Gallerani’yi hatırlatıyor. İkincisi Ludovico’nun kendisi: Napoli kralı 1488’de ona Kakım Nişanı’nı vermişti ve Ludovico bazen “beyaz kakım” diye anılıyordu. Yani Cecilia’nın kucağında okşadığı hayvan, sevgilisinin simgesi de olabilir. Üçüncüsü saflık. Orta Çağ’dan kalma bir inanışa göre kakım, beyaz kürkünü kirletmektense ölmeyi seçerdi. Bu tabii bir efsane, ama dönemin insanları için kakım temizliğin ve onurun simgesiydi.

Kakımlı Kadın’da neye bakmalı?

Tablo küçük, ama Leonardo’nun portre sanatını nasıl değiştirdiğini çok açık gösteriyor.

Neye bakmalı? Dönen baş

O dönemde portreler çoğu kez profilden, kıpırdamadan duran figürlerle yapılırdı. Cecilia’nın gövdesi bir yöne, başı başka bir yöne dönük. Bu küçük hareket, tabloya bir an duygusu veriyor: Sanki sağ taraftan biri odaya girmiş ve Cecilia ona bakıyor. Kakım da aynı yöne bakıyor.

Neye bakmalı? El

Cecilia’nın uzun parmaklı eli kakımın sırtında duruyor. Parmak eklemleri, tırnaklar ve tendonlar dikkatle işlenmiş. Elin biraz büyük ve uzun durduğu sık söylenir; Leonardo’nun anatomiye olan merakı burada çok belirgin.

Neye bakmalı? Kakımın bedeni

Hayvanın omuz kasları, öne uzanmış pençesi, kulakları ve gözündeki parlaklık bir doğa bilimcinin dikkatiyle resmedilmiş. Kakım, Cecilia’nın hareketini tekrar ediyor: İkisi de aynı anda, aynı yöne dönüyor.

Neye bakmalı? Siyah arka plan ve köşedeki yazı

Bugün gördüğümüz koyu arka plan Leonardo’ya ait değil. Araştırmalara göre özgün fon daha açık, gri-mavi bir tondaydı ve sonradan siyaha boyandı. Sol üst köşedeki “LA BELE FERONIERE LEONARD D’AWINCI” yazısı da sonradan eklendi. Yazıyı ekleyen kişi, tabloyu Louvre’daki başka bir Leonardo portresiyle karıştırmış.

Neye bakmalı? Kolye ve kumaşlar

Cecilia’nın boynuna iki kez dolanan koyu boncuklu kolye, göğsündeki işlemeli kare yaka ve omzundaki mavi pelerin sade ama zengin bir kıyafet oluşturuyor. Kolyenin ince çizgisi, yüzden ele inen bakışı yönlendiriyor.

Krakow’a uzanan yol ve savaş yılları

Tablo 1800’e doğru Polonyalı prens Adam Jerzy Czartoryski tarafından İtalya’da satın alındı ve annesi Izabela Czartoryska’ya armağan edildi. Izabela, Puławy’de Polonya’nın ilk müzelerinden birini kurmuştu. Tablo daha sonra ailenin sürgün yıllarında Paris’e götürüldü ve 1880’lerde Krakow’a geldi.

1939’da Almanya Polonya’yı işgal ettiğinde aile koleksiyonu saklamaya çalıştı, ama Kakımlı Kadın Almanların eline geçti. Tablo önce Berlin’e götürüldü, sonra işgal altındaki Polonya’nın Nazi genel valisi Hans Frank’in Krakow’daki Wawel Şatosu’na getirildi. Savaşın sonunda Frank tabloyu yanında Bavyera’daki evine götürdü. 1945’te Müttefik askerleri tabloyu orada buldu.

Kakımlı Kadın 1946’da Krakow’a geri döndü. Bu dönüşün bir fotoğrafı da var: tren vagonlarının önünde, Amerikan askerlerinin yanında tabloyu gösteren bir subay. Fotoğrafta tabloyu tutan kişinin, iadeyi yürüten Polonyalı sanat tarihçisi Karol Estreicher olduğu belirtilir.

2016’nın sonunda Polonya devleti Czartoryski koleksiyonunun tamamını, Kakımlı Kadın da içinde olmak üzere, ailenin vakfından 100 milyon avroya satın aldı.

Kakımlı Kadın nerede görülür?

Tablo Krakow’daki Czartoryski Müzesi’nde. Müze, Krakow Ulusal Müzesi’nin bir şubesi ve uzun bir yenileme döneminin ardından 2019’un sonunda yeniden açıldı. Kakımlı Kadın, kendisine ayrılmış bir salonda sergileniyor. Leonardo’nun Milano yıllarını merak ediyorsanız, aynı dönemde Ludovico Sforza için yaptığı Son Akşam Yemeği yazıma da bakmanızı öneririm.

Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Krakow Ulusal Müzesi (Czartoryski Müzesi).

Eserin ressamı Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci 1452’de Floransa yakınlarındaki Vinci’de doğdu. Ressam, mühendis, anatomi araştırmacısı ve mucitti. Bitirdiği tablo sayısı azdır, ama Mona Lisa ve Son Akşam Yemeği gibi her biri resim tarihini değiştirdi. Hayatını ve öteki eserlerini Leonardo da Vinci yazımda anlattım.

Kakımlı Kadın hakkında sık sorulan sorular

Özet