Osmanlı’da Resim Yasak mıydı? Minyatürden Sanayi-i Nefise’ye

Osmanlı’da resim yasak mıydı sorusu, Türk resim tarihi konuşulurken en sık duyulan sorulardan biri. Cevabı sanıldığından çok daha renkli: Fatih Sultan Mehmed Venedik’ten bir ressam isteyip portresini yaptırdı, saray nakkaşları padişahların yüzlerini albümlere işledi, 18. yüzyılda Levni İstanbul’daki şenlikleri sayfa sayfa resmetti, 19. yüzyılda ise ilk tuval ressamlarımız askeri okullardan çıktı.

Bu yazıda konuya din hukuku açısından değil, sanat tarihi açısından bakıyoruz: Osmanlı’da resim nerede yaşadı, kimler yaptı, hangi eserler bugüne kaldı ve tuval resmine geçiş nasıl oldu?

Osmanlı’da resim yasak mıydı? Çekince ile yasak arasındaki fark

İslam düşüncesinde canlı varlıkların tasvirine karşı eskiden beri bir çekince vardı. Bu çekince bazı hadislere dayanıyordu ve klasik dönem alimlerinin çoğu insan ve hayvan resmini uygun görmüyordu; bitki ve cansız nesnelerin tasvirine ise belli koşullarla izin veriliyordu. Bir kısım alim yasağın yalnızca heykel için geçerli olduğunu savunuyordu. Yani tek ve kesin bir kural değil, farklı yorumların bulunduğu bir tartışma söz konusuydu.

Sanat tarihi açısından bu çekincenin en görünür sonucu, figürün dini mekanlardan uzak tutulması oldu. Camilerde insan resmi yoktur; onun yerini hat, tezhip, çini ve geometrik süslemeler aldı. Ebru, hat ve tezhip gibi sanatların İslam dünyasında bu kadar gelişmesi de kısmen buna bağlanır. Ancak bu, resmin hiç yapılmadığı anlamına gelmiyor. Figürlü resim Osmanlı’da çok belirli bir yerde yaşadı: kitabın sayfaları arasında.

Resim kitabın içinde yaşadı: nakkaşhane ve minyatür

Osmanlı sarayında resim, nakkaşhane adı verilen saray atölyesinde üretiliyordu. Burada çalışan nakkaşlar el yazması kitapları resimliyor, sayfaları süslüyor, albümler hazırlıyordu. Bu resimler duvara asılmak için değil, okunmak ve sayfası çevrilerek bakılmak için yapılırdı. Bugün Osmanlı minyatür sanatı dediğimiz geleneğin büyük kısmı bu atölyelerden çıktı.

Bilinen en erken Osmanlı resimli el yazmaları 15. yüzyılın üçüncü çeyreğinde Edirne’de hazırlandı. 16. yüzyılda Matrakçı Nasuh şehirleri ve konak yerlerini insan figürü kullanmadan, kuşbakışı bir harita gibi resmetti. Aynı yüzyılda Arifi’nin Süleymanname’si beş nakkaşın minyatürleriyle süslendi; bu nüsha bugün Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde. II. Selim ve III. Murad dönemlerinde Nakkaş Osman sade zeminleri ve belgeci anlatımıyla klasik Osmanlı minyatür üslubunu oluşturdu; Hünername ve Surname-i Hümayun gibi büyük tarih kitaplarını resimledi.

Bu kitapların hemen hepsi sarayın içinde kaldı ve sıradan halk onları hiç görmedi. Osmanlı minyatürlerinin büyük bölümünün bugün Topkapı Sarayı’nın kütüphanesinde korunması da bu yüzden: resim saklı bir hazineydi, sokağa ve camiye çıkmadı ama yok olmadı da.

Fatih Sultan Mehmed ve Gentile Bellini

Osmanlı’da resmin yasak olmadığını gösteren en çarpıcı örnek, İstanbul’u fetheden padişahın kendisi. Fatih Sultan Mehmed 1479’da Venedik yönetiminden bir portre ressamı istedi. Venedik, kısa süre önce doçların portrelerini yapmış olan Gentile Bellini’yi gönderdi. Gentile, Giovanni Bellini’nin ağabeyiydi. 1479’dan 1481’e kadar, yaklaşık bir buçuk yıl İstanbul’da kaldı. Bu ziyaret hem sanatsal hem diplomatik bir görevdi; iki taraf da siyasi ve ticari ilişkileri düzeltmek istiyordu.

Bu ziyaretten bugüne kalan en ünlü eser, 1480 tarihli Fatih portresi. Londra’daki National Gallery koleksiyonunda bulunan tablo 69,9 × 52,1 cm boyutunda; aslen ahşap üzerine yağlıboya olarak yapılmış, sonradan tuvale aktarılmış. Padişah klasik motiflerle süslü bir taş kemerin içinde, hafifçe bize dönük oturuyor. Kemerin üzerindeki üç altın taç, büyük olasılıkla Yunanistan, Trabzon ve Asya’yı temsil ediyor. Müzeye göre tablo ağır hasar görmüş ve 19. yüzyılda yer yer yeniden boyanmış. Fatih, Gentile’ye “Altın Şövalye” ve “Saray Dostu” unvanlarını verdi. Portre 2024–2027 arasında uzun süreli ödünç olarak Londra’daki Victoria and Albert Müzesi’nde sergileniyor.

Fatih’in sarayına gelen tek İtalyan sanatçı Gentile değildi; Costanzo da Ferrara da padişah için bronz madalyalar yaptı. Bu eserler saray nakkaşlarını da etkiledi. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki bir albümde yer alan, bağdaş kurup gül koklayan Fatih portresi uzun süre saray nakkaşı Sinan Bey’e atfedildi; son araştırmalar ise eseri giderek daha çok Şiblizade Ahmed’e (Bursalı Ahmed) bağlıyor. Batı’dan gelen portre anlayışıyla Osmanlı minyatürünün buluştuğu ilk örneklerden biri sayılıyor.

Fatih’in ölümünden sonra hikaye değişti. National Gallery’nin aktardığına göre oğlu II. Bayezid, Gentile’nin eserleriyle daha az ilgiliydi ve portreyi babasının ölümünden sonra çarşıda sattırmış görünüyor. Bunun dini kaygılarla yapıldığı da anlatılır, ancak bu yorum kesin bir belgeye dayanmıyor. Tablo yüzyıllar sonra Venedik’te ortaya çıktı; 1865’te İngiliz diplomat Austen Henry Layard tarafından satın alındı ve 1916’da vasiyetle müzeye geçti.

Padişah portreleri ve silsilenameler

Fatih’ten sonra da padişah portresi yapılmaya devam etti, ama farklı bir biçimde. III. Murad döneminde şehnameci Seyyid Lokman’ın yazdığı ve Nakkaş Osman’ın resimlediği Kıyafetü’l-insaniyye fi şemaili’l-Osmaniyye, Osman Gazi’den III. Murad’a kadar padişahların dış görünüşlerini, beden özelliklerini ve hayatlarını anlatır; kitapta on iki padişahın minyatür portresi yer alır. Padişahların yüzleri artık bir kitapta sırayla, bir soy zinciri gibi sunuluyordu. 17. yüzyılda Musavvir Hüseyin’in Edirne’de hazırladığı iki silsilename, yani padişahları sırayla gösteren soy kitabı, sonraki kuşaklara örnek oldu.

18. yüzyılın ikinci yarısından sonra minyatür daha çok kıyafet albümleri ve padişah portreleriyle sürdü. Refail ve Kapıdağlı Konstantin gibi ressamlar padişah portreleri yaptı; bu son kuşakla birlikte üç boyutlu anlatım, suluboya ve yağlıboya geleneksel minyatürün yerini almaya başladı. 19. yüzyılda II. Mahmud, 1829’daki kıyafet düzenlemesinden sonra fesli ve üniformalı portrelerini yaptırmaya başladı. “Tasvir-i hümayun” denen bu küçük portreler, Londra’daki Victoria and Albert Müzesi’nin kaydına göre hem Osmanlı devlet adamlarına hem de yabancı elçilere bir lütuf işareti olarak hediye ediliyordu. Padişahın yüzü artık yalnızca sarayın albümlerinde kalmıyor, elden ele dolaşan bir nesneye dönüşüyordu.

18. yüzyıl: Levni ve renkli bir İstanbul

Osmanlı minyatürünün son büyük ustası sayılan Levni’nin asıl adı Abdülcelil Çelebi’ydi. Edirne’de doğdu, genç yaşta İstanbul’a gelip nakkaşhanede tezhip ustası olarak yetişti. II. Mustafa döneminde nakkaşbaşı oldu ve bu görevini III. Ahmed döneminde de sürdürdü. “Levni” mahlası “renk” anlamına gelen “levn” kelimesinden geliyor. 1732’de öldü.

Levni’nin en ünlü işi, III. Ahmed’in şehzadelerinin 1720’deki sünnet düğününü anlatan Surname-i Vehbi’dir. Kitaptaki 137 minyatür, şehrin her yanına yayılan şenlikleri, geçit törenlerini, esnaf alaylarını ve kıyıdaki eğlenceleri gösterir. Levni ayrıca Osman Gazi’den III. Ahmed’e uzanan bir padişah portreleri albümü ve çoğu tek figürlü, özellikle kadın figürlerinden oluşan bir albüm hazırladı. Klasik düz anlatım yerine derinliğe yöneldi, yüz ifadelerine önem verdi ve Batı etkilerini minyatüre kattı. Eserlerinin neredeyse tamamı bugün Topkapı Sarayı Müzesi’nde.

19. yüzyıl: Osmanlı’da resim askeri okullarda öğretildi

Osmanlı’da resmin yasak olmadığının belki de en ilginç kanıtı, Batı tarzı resmin önce askeri okullarda öğretilmesidir. 18. yüzyılda kurulan Mühendishane-i Bahri-i Hümayun ve Mühendishane-i Berri-i Hümayun, ardından Mekteb-i Harbiye, Batı usulünde resim yapan ilk ressamların yetiştiği okullar oldu. Askerler için harita, kroki ve arazi çizimi gerekliydi; bu dersler öğrencilere perspektif kurallarını ve doğayı gözleme dayalı çizim tekniklerini öğretti. Sanayi-i Nefise Mektebi açılana kadar ülkedeki resim eğitimi büyük ölçüde Mühendishane ve Harbiye ile sınırlıydı.

Bu okullardan çıkan ve “asker ressamlar” diye anılan kuşak, Türk resminin ilk ustalarını verdi:

• Şeker Ahmed Paşa (1841–1907): 1855’te Harbiye’ye girdi, 1861’de Paris’e gönderilen öğrenciler arasındaydı ve orada Boulanger ile Gérome’un atölyelerinde çalıştı. 1873’te İstanbul’da ilk sergisini açtı. Orman manzaraları ve natürmortlarıyla tanınır.
• Hoca Ali Rıza (1858–1930): Kuleli’den sonra Harbiye’de Osman Nuri Paşa’nın öğrencisi oldu, 1883’te mezun olup okulda resim hocalığına başladı. Yurt dışına hiç gitmeden İstanbul’u ve özellikle Üsküdar’ı binlerce resimle belgeledi.
• Halil Paşa (1857–1939): 1873’te Mühendishane’den mezun oldu, 1880–1888 arasında Paris’te Gérome’un öğrencisi oldu. Boğaziçi’nin ışığını resmeden manzaralarıyla tanınır; 1917–1918’de Sanayi-i Nefise Mektebi’nin müdürlüğünü yaptı.

Bu ressamların çoğu ömür boyu asker olarak kaldı, paşa rütbesine kadar yükseldi ve aynı zamanda askeri okullarda resim öğretti. Askeri üniformalı ressam figürü, Osmanlı’da resmin hem devlet eliyle desteklendiğini hem de modernleşmenin bir parçası olarak görüldüğünü gösteriyor. 1870’lerden itibaren rüştiyelerin, yani ortaokulların programına da resim dersi girdi.

1883: Sanayi-i Nefise Mektebi ve Osman Hamdi Bey

Osmanlı’da resim eğitiminin askeri okullardan bağımsız bir kuruma kavuşması Osman Hamdi Bey sayesinde oldu. 1857’de hukuk okumak için Paris’e giden Osman Hamdi, orada Gérome ve Boulanger’nin atölyelerinde resim çalıştı ve 1869’da İstanbul’a döndü. 1881’de Müze-i Hümayun’un müdürü oldu ve kısa süre sonra bir güzel sanatlar okulu için çalışmaya başladı.

Kuruluşu 1882’de kararlaştırılan Sanayi-i Nefise Mektebi Mart 1883’te eğitime başladı. Okulda resim, heykel, mimarlık ve hakkaklık (oymacılık) bölümleri vardı. İlk kadroda müdür Osman Hamdi Bey’in yanında yağlıboya hocası Salvatore Valeri, karakalem hocası Warnia-Zarzecki, heykel hocası Osgan Efendi ve mimar Alexandre Vallaury bulunuyordu. Okul başlangıçta yalnızca erkek öğrenci kabul etti; 1914’te kızlar için ayrı bir şube açıldı. Kurum 1927’de akademi oldu ve bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi adıyla yaşıyor.

Osman Hamdi Bey ressam olarak da Türk resmine figürlü kompozisyonu getiren isim sayılır. Kaplumbağa Terbiyecisi (1906) ve kaybolan Mihrap tablosu, insan figürünün Osmanlı resmine ne kadar güçlü biçimde girdiğinin örnekleri. Hikayenin belki de en çarpıcı son halkası ise son Osmanlı halifesi Abdülmecid Efendi’nin (1868–1944) kendisinin de ressam olması: “Haremde Goethe” ve “Sarayda Beethoven” gibi figürlü tablolar yaptı. Dolmabahçe’deki Milli Saraylar Resim Müzesi’nde onun atölyesine ayrılmış bir bölüm bulunuyor.

Osmanlı resmini bugün nerede görebilirsiniz?

Osmanlı minyatürlerinin en zengin koleksiyonu Topkapı Sarayı Müzesi’nde, özellikle kütüphanesinde korunuyor; el yazmaları hassas olduğu için hepsi sürekli sergilenmiyor. 19. yüzyıl ve sonrası tuval resmi için en iyi adres, Dolmabahçe Sarayı’nın Veliaht Dairesi’ndeki Milli Saraylar Resim Müzesi. Müzede Şeker Ahmed Paşa, Halil Paşa, Hoca Ali Rıza ve Osman Hamdi Bey’e ayrılmış bölümler var (müzenin resmi sayfası).

Şeker Ahmed Paşa’nın “Kendi Portresi” ile “Orman”ı ve Hoca Ali Rıza’nın “İstanbul’da Bir Sokak” tablosu İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’nde. Kaplumbağa Terbiyecisi Pera Müzesi’nde, Bellini’nin Fatih portresi ise National Gallery’nin koleksiyonunda. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan ressamları toplu görmek isterseniz Türk ressamlar ve eserleri yazımıza, müze planı için Türkiye müzeleri rehberine göz atabilirsiniz.

Osmanlı’da resim hakkında sık sorulan sorular

Kısaca: Osmanlı’da resmin yolculuğu