Mihrap: Osman Hamdi Bey’in En Tartışmalı ve Kayıp Tablosu

Mihrap tablosu nerede?
Mihrap, Osman Hamdi Bey’in 1901’de yaptığı büyük bir tablo. Çinili bir mihrabın önünde, Kuran konulan rahlenin üzerinde oturan sarı giysili bir kadını ve ayaklarının dibine saçılmış kitapları gösteriyor. Tablonun bilinen son sahibi Demirbank’tı; banka 2000’de TMSF’ye devredildikten sonra izi kayboldu. Bugün hiçbir müzede değil ve nerede olduğunu kimse bilmiyor.
Mihrap, Osman Hamdi Bey’in 1901’de yaptığı, boyu iki metreyi aşan bir tablo. Çinilerle kaplı bir mihrabın önünde, Kuran konulan büyük bir rahlenin üzerinde başı açık, sarı giysili bir kadın oturuyor. Ayaklarının dibine açık ve kapalı kitaplar saçılmış. Ressamın en çok tartışılan eseri bu, ama aynı zamanda en gizemlisi: tablonun bugün nerede olduğu bilinmiyor. Son olarak Demirbank’ın koleksiyonunda kayıtlı görünen Mihrap, Türk resminin kayıp başyapıtlarından biri sayılıyor.
Bu tabloyu yazarken beni en çok şaşırtan şey, bu kadar ünlü bir resmin aslında neredeyse hiç görülmemiş olması oldu. Hepimiz onu kitaplardaki ve ekranlardaki aynı fotoğraftan tanıyoruz, ama asıl tuvalin rengini, dokusunu, gerçek boyutunu bugün kimse kontrol edemiyor. Bir resmin hem bu kadar konuşulup hem bu kadar ortadan kaybolabilmesi bana tablonun kendisi kadar ilginç geldi.
Bu yazıda Mihrap’ın ne anlattığını, gerçek adını, tabloda nelere bakmanız gerektiğini ve nasıl kaybolduğunu anlatıyorum. Sonunda da Osman Hamdi Bey’in başka eserlerini bugün nerede görebileceğinizi yazdım.
Mihrap tablosu hakkında kısa bilgi

| Sanatçı | Osman Hamdi Bey (1842–1910) |
| Özgün adı | La Genese (Tekvin / Yaratılış); bugünkü adı Mihrap |
| Tarih | 1901 |
| Teknik | Tuval üzerine yağlıboya |
| Boyut | Kaynaklarda 210 × 108 cm olarak veriliyor |
| Akım/Dönem | Oryantalizm, Osmanlı geç dönem resmi |
| Nerede? | Bilinmiyor; son olarak Demirbank koleksiyonunda kayıtlı |
Mihrap tablosu ne anlatıyor?
Osman Hamdi Bey tablonun ne anlattığını açıklayan bir yazı bırakmadı. Bu yüzden elimizdeki bütün okumalar birer yorum. Tarihçi Edhem Eldem tabloyu kadınlığın ve anneliğin, yani yaratılışın, dini dogmanın üstüne konması olarak okur. Tablonun özgün adının Yaratılış olması da bu yorumla örtüşüyor.
Bazı yorumcular tabloyu daha keskin buluyor: onlara göre kıbleye dönük sırt, yerdeki kitaplar ve rahleye oturan kadın dine açık bir meydan okuma. Bir başka okuma ise müzeci Osman Hamdi’yi öne çıkarır: camilerden sökülüp müzeye taşınan çinilerin ve mihrapların, kutsal eşya olmaktan çıkıp sanat eserine dönüşmesi. Bu yorumlardan hangisinin ressamın niyetine daha yakın olduğunu bilmiyoruz. Ama tablonun yüz yılı aşkın süredir konuşulması, ne kadar cesur bir resim olduğunu gösteriyor.
Tablonun gerçek adı: Tekvin
Bugün herkesin Mihrap diye bildiği tablonun bu adı Osman Hamdi Bey’den gelmiyor. Adı, ressamın hayatı üzerine kapsamlı bir kitap yazan sanat tarihçisi Mustafa Cezar koydu. Ressamın kendi verdiği ad Fransızca La Genese, yani Tekvin ya da Yaratılış.
Tarihçi Edhem Eldem’e göre tablo ilk kez 1901’de Berlin’de sergilendi. Mayıs 1903’te de Londra’daki Royal Academy’nin yaz sergisinde bu Fransızca adla yer aldı. Yani Osman Hamdi Bey bu resmi saklamadı; tam tersine Avrupa’nın en göz önündeki sergilerinden birine gönderdi. Yalnız Londra’daki izleyicilerin tablodaki dini göndermeleri ne kadar anladığı belli değil.
Bu ad farkı önemli, çünkü tabloyu nasıl okuduğumuzu değiştiriyor. “Mihrap” dediğinizde göz mekana ve dine gider. “Yaratılış” dediğinizde ise merkeze kadın, yani hayatı başlatan varlık geçer.
Kadın kim?
Tablodaki modelin kim olduğu kesin olarak bilinmiyor. Bazı kaynaklar ressamın eşi Naile Hanım’ın gençliğini, bazıları kızı Leyla’yı gösteriyor. Mustafa Cezar ise modelin, evde çalışan Ermeni bir hizmetçinin kızı olduğunu yazar. Bu görüşlerin hiçbiri kesin bir belgeye dayanmıyor; o yüzden hepsini “anlatılır” diye okumak gerekiyor.
Osman Hamdi Bey resimlerinde sık sık aile üyelerini ve kendisini model olarak kullanırdı. Kaplumbağa Terbiyecisi’ndeki yaşlı adamın ressamın kendisi olduğu biliniyor. Mihrap’ta da tanıdık bir yüz olsa şaşırmazdık, ama bunu kanıtlayan bir belge yok.
Mihrap’ta neye bakmalı?
Tablo büyük ve kalabalık, ama baktıkça her nesnenin özenle yerleştirildiğini fark ediyorsunuz.
Neye bakmalı? Rahlenin üzerindeki kadın
Kadın, normalde Kuran’ın açılıp okunduğu ahşap rahlenin üzerinde, bir tahtta oturur gibi oturuyor. Sırtı mihraba, yani kıble yönüne dönük. Göğsü hafifçe açık, başı örtüsüz. Kitabın durması gereken yerde bir insan, üstelik bir kadın var. Tablo üzerine bütün tartışma bu yer değiştirmeden doğuyor.

Neye bakmalı? Yere saçılmış kitaplar
Kadının ayaklarının çevresinde açık ve kapalı, ciltli ve yaprakları dağılmış kitaplar var. Türkçe kaynaklarda bunların Kuran nüshaları olduğu yazılır; bazı yorumcular aralarında başka dinlerin kutsal metinlerinin de bulunduğunu söyler. Resme bakarak bunu kesin ayırt etmek zor. Kesin olan şu: kutsal sayılan kitaplar yerde, kadın ise yukarıda.

Neye bakmalı? Çinili mihrap
Arka planda lacivert, turkuaz ve altın sarısı çinilerle kaplı bir mihrap yükseliyor; üstündeki hat yazıları seçilebiliyor. Kaynaklara göre bu mihrap, Karaman’daki İbrahim Bey İmareti’nin bugün İstanbul’da Çinili Köşk’te sergilenen çinili mihrabına dayanıyor. Osman Hamdi Bey arkeolog ve müzeci olduğu için Osmanlı çinilerini çok yakından tanıyordu. Resimlerinde de uydurma dekorlar yerine gerçek mekanları, gerçek nesneleri kullanmayı severdi.
Neye bakmalı? Buhurdan ve mum
Sol alt köşede pirinç bir buhurdandan, yani tütsü yakılan kaptan, ince bir duman yükseliyor. Sol tarafta ise üzeri yazılı, dev bir mum duruyor. İkisi de cami ortamının ve ibadetin nesneleri. Ressam bunları yerinde bırakmış; değiştirdiği tek şey, sahnenin ortasındaki figür.
Neye bakmalı? Sarı giysi
Kadının parlak sarı, işlemeli giysisi koyu mavi çinilerin önünde neredeyse ışık saçıyor. Tablonun en canlı rengi bu. Gözünüz önce ona gidiyor, sonra yerdeki kitaplara iniyor. Renk de resmin anlamını taşıyor: odak noktası mihrap değil, kadın.
Kayıp tablo
Mihrap yıllar içinde birkaç koleksiyoncunun elinden geçti. Aralarında Rahmi Koç’un eski eşi Çiğdem Simavi’nin de bulunduğu yazılır. Tablonun bilinen son sahibi ise Demirbank’tı.
Demirbank 2000’de Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredildi ve tablonun izi bu süreçte kayboldu. 2014’te Habertürk’te yayımlanan bir söyleşide, TMSF kayıtlarında tabloya dair bir bilgi bulunmadığı aktarılıyor. Bir koleksiyonda saklandığı, hatta yok edildiği gibi söylentiler var, ama hiçbiri kanıtlanmış değil. Bugün bildiğimiz tek şey, Mihrap’ın kamuya açık hiçbir koleksiyonda olmadığı.
Mihrap tablosu nerede görülür?
Mihrap’ı bugün hiçbir müzede göremiyorsunuz, çünkü tablonun yeri bilinmiyor. Ama Osman Hamdi Bey’in dünyasını İstanbul’da yakından tanıyabilirsiniz.
Ressamın en ünlü tablosu Kaplumbağa Terbiyecisi, Beyoğlu’ndaki Pera Müzesi’nde. Tablodaki mihraba ilham verdiği yazılan çinili mihrap ise İstanbul Arkeoloji Müzeleri içindeki Çinili Köşk’te. Osman Hamdi Bey’in kurduğu bu müzeyi gezerseniz, Mihrap’taki çinilerin nereden geldiğini kendi gözünüzle görürsünüz. Ressamın başka eserleri için İstanbul Resim ve Heykel Müzesi’ne de uğramanızı öneririm.
Gitmeden önce güncel ziyaret bilgilerini müzenin resmi sitesinden kontrol edebilirsiniz: Pera Müzesi.
Eserin ressamı Osman Hamdi Bey
Osman Hamdi Bey 1842’de İstanbul’da doğdu. Paris’e hukuk okumaya gitti, orada resme gönül verdi; döndükten sonra devlet görevlerinde çalıştı. 1881’de Müze-i Hümayun’un müdürü oldu, Sayda’daki kral mezarlarını kazdı ve Sanayi-i Nefise Mektebi’ni, yani bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nin temelini kurdu. Resimlerinde Osmanlı mimarisini, çinilerini ve gündelik hayatını titiz bir gerçekçilikle anlattı. Hayatını ve öteki eserlerini Osman Hamdi Bey yazımda anlattım.
Mihrap tablosu hakkında sık sorulan sorular
Mihrap tablosu kimin?
Osman Hamdi Bey’in. Ressam tabloyu 1901’de yaptı ve imzasını sol alt köşeye attı.
Mihrap tablosu ne anlatıyor?
Çinili bir mihrabın önünde, Kuran rahlesinin üzerinde oturan bir kadını ve yere saçılmış kitapları gösteriyor. Yaygın yoruma göre ressam kadını ve yaratılışı dini dogmanın üstünde gösteriyor. Ama ressam bir açıklama bırakmadığı için kesin anlamını bilmiyoruz.
Mihrap tablosunun asıl adı ne?
Ressamın verdiği ad Fransızca La Genese, yani Tekvin ya da Yaratılış. “Mihrap” adını sonradan sanat tarihçisi Mustafa Cezar koydu.
Tablodaki kadın kim?
Kesin bilinmiyor. Ressamın eşi Naile Hanım, kızı Leyla ya da evde çalışan Ermeni bir hizmetçinin kızı olduğu söylenir; ama hiçbiri belgeyle kanıtlanmış değil.
Mihrap tablosu nerede sergilendi?
Edhem Eldem’e göre ilk kez 1901’de Berlin’de, ardından Mayıs 1903’te Londra’daki Royal Academy yaz sergisinde La Genese adıyla sergilendi.
Mihrap’ın Kaplumbağa Terbiyecisi ile ilişkisi ne?
İkisi de Osman Hamdi Bey’in çinili Osmanlı iç mekanlarında geçen geç dönem tabloları. Aradaki fark şu: Kaplumbağa Terbiyecisi’ni bugün Pera Müzesi’nde görebilirsiniz, Mihrap ise kayıp.
Özet
| Eser | Mihrap (özgün adı La Genese, Tekvin) |
| Ressam | Osman Hamdi Bey |
| Tarih | 1901 |
| Konu | Çinili bir mihrabın önünde rahleye oturmuş kadın ve yere saçılmış kitaplar |
| Öne çıkan özellik | Kitabın yerini alan kadın figürü, kıbleye dönük sırt |
| Önemi | Osman Hamdi Bey’in en tartışmalı ve en gizemli eseri |
| Nerede? | Bilinmiyor; son olarak Demirbank koleksiyonunda kayıtlı |
Bu Ay Nereye?
İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.






